غده فوق کلیه و هورمون‌های مهمی که توسط آن ترشح می‌شود

غده فوق کلیه یکی از غدد درون‌ریز بدن محسوب میشود که نقش مهمی در تنظیم هموستاز بدن و وضعیت کلی آن دارد.

غدد فوق کلیوی که در اصطلاح پزشکی با نام غدد آدرنال (Adrenal) شناخته می‌شوند، یک جفت غده درون‌ریز هستند که هر کدام روی یک کلیه‌ قرار گرفته‌اند و وزن هر کدام از غده‌ها تقریبا ۵ گرم است. هر غده از دو بخش قشر (cortex) و مغز یا مدولا (medulla) تشکیل شده‌است. جالب است بدانید که هرکدام از این دو بخش هورمون‌های جداگانه و متفاوتی ترشح می‌کند.

هورمون‌های غده فوق کلیه

اهمیت قشر غده آدرنال از مدولای آن بسیار بیشتر است، به‌طوری‌ که برداشتن این بخش، موجب مرگ فرد می‌شود در حالی که تخریب یا برداشتن بخش مدولا فقط اختلالاتی را در فرد ایجاد می‌نماید.

قشر غده آدرنال دسته‌ای از هورمون‌ها را تولید می‌کنند که با نام کلی کورتیکواستروییدها شناخته می‌شوند. قشر آدرنال از سه لایه تشکیل شده است که این لایه‌ها به ترتیب از خارج به داخل شامل گلومرولا، فاسیکولا، رتیکولا هستند.

بخش گلومرولا خارجی‌ترین لایه است که مینرالوکورتیکوییدها مانند آلدسترون را تولید و ترشح می‌کند که این هورمون در تنظیم میزان برخی الکترولیت‌های مهم بدن از جمله سدیم و پتاسیم نقش دارد و موجب احتباس سدیم و پتاسیم در بدن می‌شود.

لایه میانی فاسیکولا بوده که گلوکوکورتیکوییدها مانند کورتیزول و کورتیکوسترون را ساخته و به داخل خون ترشح می‌کند. این هورمون‌ها در مواقع استرس و فشارهای روحی بالا رفته و بدن را اصطلاحا برای حالت ستیز و گریز آماده می‌کنند. به گونه‌ای همچون سیستم سمپاتیک عمل می‌کنند و فشارخون را بالا برده و موجب افزایش ضربان قلب می‌شوند. نقش مهم این هورمون‌ها در متابولیسم مواد قندی نیز هست؛ به این معنی که در شرایط استرس‌زا موجب افزایش قند خون می‌شوند که این کار را با افزایش متابولیسم قندها، چربی‌ها و پروتیین‌ها انجام می‌دهد.

داخلی‌ترین لایه رتیکولا بوده که وظیفه آن تولید آندروژن‌ها و ترشح آنها به داخل خون است. عمل این هورمون‌ها مشابه هورمون‌های جنسی بوده و نقش مهمی در فعالیت‌های جنسی فرد دارند و در تنظیم فعالیت‌های دستگاه‌های جنسی فرد نقش مهمی را ایفا می‌کنند.

معرفی تخصص و بهترین دکتر غدد

گلوکوکورتیکوییدها چه نقشی را در بدن ایفا می‌کنند

گیرنده‌های هورمون کورتیزول در نقاط مختلف بدن همه افراد وجود دارند. بنابراین این هورمون آثار فیزیولوژیک وسیعی را در  بدن ایجاد می‌کند. کورتیزول یکی از هورمون‌های ستیز و گریز است. در واقع مهم‌ترین اثر کورتیزول، افزایش مقاومت بدن در مواقع استرس است. در ادامه به شرح دقیق اعمال و اثرات این هورمون غده فوق کلیه در بدن می‌پردازیم.

یکی از اثرات مهم این هورمون تاثیری است که در سوخت و ساز مواد قندی دارد. هنگامی که گلوکز مورد احتیاج نباشد؛ کلوگز به گلیکوژن تبدیل شده و در کبد ذخیره می‌شود. ولی در زمانی که فرد تحت استرس قرار می‌گیرد مثلا مدت طولانی مواد مغذی مناسب و کافی به فرد نمی‌رسد، کورتیزول سبب می‌شود که این گلیکوژن ذخیره‌ای مجددا به گلوکز تبدیل شده و مورد استفاده سلول‌های بدن مخصوصا سلول‌های اعضای حیاتی‌تر مانند مغز و قلب قرار بگیرد.

این روال تا زمانی که ذخیره گلیکوژن در بدن موجود باشد انجام می‌شود اما زمانی که این ذخایر تمام شوند؛ کورتیزول مواد دیگر از جمله چربی‌ها و پروتیین‌ها را برای تامین سوخت مورد نیاز سلول‌ها می‌سوزاند که این موضوع اصلا شرایط خوبی برای بدن نیست. اما کورتیزول به اجبار این عمل را برای حفظ بقای فرد انجام می‌دهد زیرا بعضی سلول‌های بدن مثلا سلول‌های مغزی به شرایط هایپوگلایسمی (کمبود گلوکز) به شدت حساس هستند و در صورتی که گلوکز به اندازه کافی در اختیار آنها قرار نگیرد حیات فرد به خطر میفتد.

علاوه بر موضوعی که پیش از این ذکر کردیم، این هورمون غده فوق کلیه بر سیستم عصبی فرد نیز تاثیرات گسترده‌ای دار.د به طوری که تغییرات میزان کورتیزول سبب تغییراتی در آستانه حس‌ها، حافظه، هوش و تمرکز مغزی می‌شود. همچنین موجب بروز اختلالاتی در حواس شنوایی، چشایی و بویایی فرد می‌شود. محققین احتمال می‌دهند این موضوع به علت تغییرات خون‌رسانی در بخش‌های مختلف مغز است.

یکی از اثرات مهم کورتیزول اثرات ضدالتهابی این هورمون است. داروسازان از این موضوع برای ساخت دسته‌ مهمی از داروهای ضدالتهابی یعنی کورتیکواستروییدها بهره گرفته‌اند. به همین دلیل در شرایطی که فرد به هر دلیلی دچار التهاب شده است به عنوان دارو از این دسته استفاده می‌شود.

مینرالوکورتیکوییدها چه تاثیراتی در بدن دارند

مهم‌ترین مینرالوکورتیکوییدها در بدن آلدسترون است که نقش بسیار مهمی در بدن ایفا می‌کند. کاهش دفع سدیم از ادرار، افزایش دفع پتاسیم و یون هیدروژن در ادرار و افزایش جذب آب در کلیه و جلوگیری از هدر رفتن آب بدن اصلی‌ترین تاثیرات این هورمون در بدن هستند که نقش به سزایی در هموستاز بدن و حفظ تعادل مایعات و الکترولیت‌ها در بدن دارند.

اثرات هورمون اندروژنی در بدن

در قشر غده فوق کلیه چند هورمون جنسی نر (آندروژن) و به مقدار کمتری هورمون‌های جنسی ماده (استروژن و پروژسترون) ساخته می‌شوند. آندروژن‌های قشر آدرنال در جنس نر موجب رشد اندام‌های جنسی در دوران کودکی می‌شوند. آندروژن‌های قشر آدرنال اثرات خفیفی در زنان نه تنها قبل از بلوغ بلکه در سراسر زندگی دارند. مثلا قسمت زیادی از رشد موهای زیر بغل و زهار در زنان که نشانه بلوغ است، ناشی از عمل این هورمون ها است.

در زنان اگر ترشح آندروژن‌های قشر غده فوق کلیه از حد طبیعی بیشتر شود، نشانه‌هایی از صفات ثانویه جنسی مردانه مانند بم شدن صدا، پرمویی (هیرسوتیسم)، کاهش رشد پستان‌ها و بزرگ شدن کلیتوریس  بروز پیدا می‌کند که این اختلال، سندروم ادرنوژنیتال نامیده می‌شود.

 اختلالات غده فوق کلیه

  1. تولید اضافى هورمون‌ غده فوق کلیه که شامل هایپر آلدوسترونیسم اولیه و سندرم کوشینگ است.
  2. تولید کم هورمون‌ غده فوق کلیه که شامل بیماری آدیسون، کریز آدرنال یا بحران آدرنال، هایپرپلازی مادرزادی آدرنال است.
  3. ایجاد تومور در غده فوق کلیه که شامل فئوکروموسیتوما و سرطان غده فوق کلیه است.

آلدسترون وظیفه کنترل فشار خون را با واسطه  تنظیم آب و الکترولیت‌هایی مثل سدیم و پتاسیم خون بر عهده دارد. در هایپرآلدسترونیسم اولیه،  غده فوق کلیه بیش از حد آلدسترون تولید می‌کند و همین موضوع منجر به افزایش سطح سدیم خون و کاهش سطح پتاسیم خون می شود.

هایپرپلازی دو طرفه غده آدرنال و تومور غده آدرنال از دو علت شایع هایپرآلدوسترونیسم اولیه محسوب می‌شوند. عللی که کمتر شایع هستند شامل کارسینوما آدنوکورتیکال یک طرفه یا  هاپیرپلاز یک طرفه آدرنال و هایپر آلدوسترونیسم خانوادگی است.

این مشکل خود را با علایمی همچون افزایش فشار  خون، افت پتاسیم خون، ضخیم شدن عضله قلب و ضعف عضلانی نشان می‌دهد.

درمان هایپر آلدوسترونیسم اولیه قطعا با توجه به علت بوجود آورنده این بیماری متفاوت است. در صورتی که توده‌ای به وجود آمده که باعث افزایش سطح آلدوسترون در فرد شده است، درمان انتخابی قطعا جراحی است در غیر این صورت درمان با داروهای مهارکننده آلدوسترون یا سایر داروهای ضدفشار خون صورت می‌گیرد.

سندروم کوشینگ چیست و چه علایمی دارد؟

این سندرم زمانی بروز پیدا می‌کند که یک فرد مقدار زیادی از هورمون کورتیزول را در بدن داشته باشد.

 کوشینگ ممکن است به علل مختلفی بروز پیدا کند مثلا مصرف داروهای استروئیدی که شبیه کورتیزول هستند. بعضی از افراد از این داروها جهت درمان بیماری‌هایی مانند آسم و آرتریت روماتوئید استفاده می‌کنند. همچنین گاهی به دلیل وجود بافت غیرطبیعی در غده هیپوفیز یا قسمتی از بدن که دستور تولید مقادیر زیاد کورتیزول را صادر می‌کند؛ فرد مبتلا به کوشینگ می‌شود. بعضی اوقات مشکلی در غده فوق کلیه وجود دارد که منجر به تولید مقدار زیادی از هورمون کورتیزول می‌شود.

افزایش وزن، چاقی مرکزی، نازک شدن پوست، کبود شدن آسان پوست، وجود خطوط ارغوانی در شکم و اندام ها، اختلال قاعدگی در زنان، افزایش مو در صورت در زنان، آکنه و پوست چرب، ضعف عضلانی، پوکی استخوان و شکستن آسان استخوان‌ها، افزایش قند خون، افزایش فشار خون، تغییر در خلق فرد مانند افسردگی، عصبانی بودن، نگران بودن، مبتلا شدن آسان به عفونت، لخته شدن خون در سیاه‌رگ‌ها در پاها از جمله نشانه‌های بروز این سندرم در افراد هستند.

منابع:

 wikipedia

 yourhormones 

 medlineplus

سوالات پزشکی و مشاوره رایگان

درباره فاطمه نقیبی نسب

فاطمه سادات نقیبی نسب متولد دی ماه 74 و دانشجوی سال پنجم پزشکی است. او چند سالی را در زمینه تولید محتوا و ترجمه کتاب فعالیت کرده است. هنرمند نقاش و شاعر است و عاشق مطالعه.

نمایش همه مطالب توسط فاطمه نقیبی نسب →

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *