عفونتهای ناشی از مایکوپلاسما عفونتهایی هستند که ممکن است بدون علائم واضح یا با نشانههایی غیراختصاصی بروز کنند و همین موضوع تشخیص آنها را با چالش مواجه میکند. آزمایش مایکوپلاسما، بسته به نوع نمونه و روش بررسی، میتواند وجود عفونت فعال یا مواجهه قبلی با عامل بیماریزا را نشان دهد. اما تفسیر نتیجه این آزمایش، بهویژه در مواردی که پاسخ مثبت یا منفی گزارش میشود، نیازمند آگاهی از شرایط بالینی بیمار، علائم و نوع تست انجامشده است. در این مقاله بهطور دقیق بررسی میکنیم که آزمایش مایکوپلاسما چگونه انجام میشود، نتیجه مثبت یا منفی آن چه معنایی دارد و در چه شرایطی باید نتایج را با احتیاط تفسیر کرد.
مایکوپلاسما چیست؟
مایکوپلاسما نوعی باکتری است که میتواند منجر به عفونتهای باکتریایی شود. انواع مختلف مایکوپلاسما بخشهای خاصی از بدن را هدف قرار میدهند، از جمله دستگاه تنفسی (ریهها)، دستگاه ادراری و اندامهای تناسلی. مایکوپلاسماهایی که باعث عفونتهای ریوی میشوند، شایعترین نوع هستند.
مایکوپلاسماها ویژگی منحصربهفردی دارند؛ برخلاف سایر باکتریها، دیواره سلولی ندارند. بسیاری از آنتیبیوتیکهای رایج با تضعیف دیواره سلولی، باکتریها را از بین میبرند. از آنجا که مایکوپلاسما دیواره سلولی ندارد، این آنتیبیوتیکها بر آن مؤثر نیستند. با اینکه بیشتر عفونتهای مایکوپلاسما خودبهخود بهبود پیدا میکنند، گاهی پزشکان برای ازبینبردن باکتری و تسریع بهبودی، از آنتیبیوتیکهای ویژه استفاده میکنند.
انواع مایکوپلاسما
سه نوع اصلی مایکوپلاسما که باعث عفونتهای باکتریایی میشوند عبارتاند از:
- مایکوپلاسما پنومونیه (Mycoplasma pneumoniae): این نوع باعث عفونتهای ریوی موسوم به ذاتالریه خفیف یا سرپایی میشود، زیرا علائم آن شبیه عفونت تنفسی خفیف یا ذاتالریه خفیف است و معمولاً نیاز به بستری ندارد.
- مایکوپلاسما ژنیتالیم (Mycoplasma genitalium): این نوع در اندامهای تناسلی زندگی میکند و از طریق رابطه جنسی منتقل میشود. بیشتر علائم آن مشابه عفونتهای منتقلشونده از راه جنسی است، ازجمله درد هنگام رابطه جنسی و انواع ترشحات واژن یا آلت تناسلی.
- مایکوپلاسما هومینیس (Mycoplasma hominis): این باکتری در دستگاه ادراری و اندامهای تناسلی زندگی میکند و ممکن است در افرادی با سیستم ایمنی ضعیف ایجاد عفونت کند. همچنین ممکن است هنگام زایمان، بهویژه در نوزادان نارس، از والد به نوزاد منتقل شود.
آزمایش مایکوپلاسما چیست و چگونه انجام میشود؟
چندین آزمایش آزمایشگاهی ممکن است به پزشک کمک کند تا عفونت مایکوپلاسما را تشخیص دهد یا آن را تأیید کند. این آزمایشها عبارتاند از:
- تست PCR (واکنش زنجیرهای پلیمراز): در این روش با استفاده از سواب (نمونهگیری با گوشپاککن مخصوص)، معمولاً از بینی یا گلو مایع جمعآوری میشود تا ماده ژنتیکی مایکوپلاسما شناسایی شود.
- آزمایش تقویت اسید نوکلئیک (NAAT): در این روش نمونه ادرار، یا نمونه مایعات بدنی با سواب از مجاری ادرار، واژن یا دهانه رحم جمعآوری میشود.
- آزمایش سرولوژی: در این آزمایش نمونهای از خون بررسی میشود تا وجود آنتیبادیها مشخص شود و نشان دهد آیا سیستم ایمنی بدن در حال مقابله با عفونت مایکوپلاسما است یا خیر.
- تست کومبس (Coombs): این آزمایش بهدنبال آنتیبادیهایی میگردد که میتوانند به گلبولهای قرمز خون آسیب برسانند.
آزمایش PCR مایکوپلاسما
تست PCR (واکنش زنجیرهای پلیمراز) روشی برای شناسایی ماده ژنتیکی (DNA یا RNA) است. پس از گرفتن نمونهای از مایعات بدن (مانند خون) یا نمونهبرداری با سواب از بخشی از بدن (مثلاً عمق بینی)، کارشناس آزمایشگاه با استفاده از PCR مقدار DNA موجود در نمونه اولیه را به تعداد بسیار زیاد تکثیر میکنند (فرایند تقویت). این تکثیر باعث میشود بتوان DNA یا RNA موجود در نمونه اصلی را با دقت بیشتری بررسی و تحلیل کرد.
انواع مختلفی از تستهای PCR وجود دارد. هر کدام برای هدف مشخصی طراحی شدهاند. برای مثال، برخی تستهای PCR میتوانند مشخص کنند که آیا یک ویروس خاص در نمونه وجود دارد و عامل بیماری شماست یا نه. برخی دیگر میتوانند تغییرات مهم در ژنهای بدن را شناسایی کنند.
بیشتر ما اصطلاح «تست PCR» را بهدلیل آزمایشهای مربوط به کوویدـ۱۹ میشناسیم، اما این روش سالهاست در پزشکی استفاده میشود و کاربردهای گسترده دیگری نیز ازجمله تشخیص مایکوپلاسما دارد. هر آزمایشی که از تکنیک واکنش زنجیرهای پلیمراز استفاده کند، یک تست PCR محسوب میشود. PCR نوعی آزمایش تقویت اسید نوکلئیک (NAAT) است.
آزمایش تقویت اسید نوکلئیک (NAAT)
روش ترجیحی و دقیق برای تشخیص مایکوپلاسما ژنیتالیوم (Mgen)، آزمایش NAAT است. این آزمایش مولکولی DNA باکتری را شناسایی میکند و حتی مقادیر کم این میکرب را نیز تشخیص میدهد. آزمایش NAAT بسیار قابل اعتمادتر از روشهای قدیمی کشت باکتری است، زیرا مایکوپلاسما ژنیتالیوم در آزمایشگاه رشد دادن آن دشوار است و به همین دلیل روش کشت بهندرت استفاده میشود.
برخلاف بسیاری از آزمایشهای دیگر مختص بیماریهای مقاربتی، هیچ آزمایش خونی برای تشخیص مایکوپلاسما ژنیتالیوم وجود ندارد. تشخیص دقیق نیازمند نمونه ادرار یا سواب گرفتهشده از مجرای ادرار، واژن یا دهانه رحم است.
آزمایش سرولوژی
آزمایش آنتیبادی یا تست سرولوژی بهدنبال آنتیبادیها در خون شما میگردد. آنتیبادیها پروتئینهایی هستند که بدن برای مقابله با عفونت تولید میکند. سیستم ایمنی برای مقابله با مواد ناشناخته مختلف مانند ویروسها، باکتریها و آلرژنها (ذرات ریز ایجادکننده آلرژی)، آنتیبادیهای اختصاصی میسازد.
پزشکان از آزمایش آنتیبادی استفاده میکنند تا مشخص شود آیا شما قبلاً به عفونتی (مانند عفونت مایکوپلاسما) مبتلا شدهاید یا در معرض ویروس خاصی قرار گرفتهاید یا نه. نمونه شناختهشدهاش آزمایش آنتیبادی برای ویروس کرونای عامل بیماری کوویدـ۱۹ است.
تست کومبس
آزمایش کومبس برای بررسی وجود آنتیبادیهایی انجام میشود که ممکن است به گلبولهای قرمز خون حمله کنند. آنتیبادیها بخش مهمی از سیستم ایمنی هستند و از بدن در برابر آنتیژنها (مانند باکتریها، ویروسها و سموم) محافظت میکنند. با این حال، گاهی بهاشتباه به سلولهای سالم بدن حمله میکنند.
دو نوع تست کومبس وجود دارد: مستقیم و غیرمستقیم.
- تست کومبس مستقیم گلبولهای قرمز خون را بررسی میکند تا مشخص شود آیا آنتیبادی به آنها متصل شده است یا نه. این آزمایش معمولاً برای تشخیص بیماریهای خونی مانند کمخونی همولیتیک خودایمنی استفاده میشود. در این بیماری، بدن گلبولهای قرمز را زودتر از حد طبیعی تخریب میکند.
- تست کومبس غیرمستقیم وجود آنتیبادیهای موجود در جریان خون را بررسی میکند که ممکن است به گلبولهای قرمز متصل شوند. این تست معمولاً برای بررسی سازگاری خون پیش از تزریق خون و همچنین بهعنوان بخشی از آزمایشهای دوران بارداری انجام میشود.
آمادگی قبل از آزمایش
در بیشتر موارد، برای انجام این تستها نیازی به آمادگی خاصی ندارید. بااینحال، این موضوع به نوع آزمایش و روشی که قرار است نمونهگیری انجام شود بستگی دارد. بهتر است از پزشک خود بپرسید که آیا پیش از انجام تست نیاز به اقدام خاصی دارید یا خیر.
آزمایش مایکوپلاسما برای چه افرادی لازم است؟
ازمایش مایکوپلاسما معمولاً برای افرادی که نشانههای ۲ نوع رایج این عفونت یعنی مایکوپلاسما ژنیتالیوم و مایکوپلاسما پنومونیه را دارند، توصیه میشود.
اکنون ببینیم چه کسانی باید برای مایکوپلاسما ژنیتالیم آزمایش بدهند:
- افراد دارای علائم: هر فردی که دچار سوزش، درد یا ترشحات در ناحیه تناسلی است.
- افراد دارای علائم پایدار: افرادی که درمان سوزاک یا کلامیدیا را کامل کردهاند اما همچنان علائمی مثل التهاب مداوم مجرای ادرار (اورتریت) یا بیماری التهابی لگن (PID) دارند.
- شرکای جنسی: افرادی که شریک جنسی آنها تست مایکوپلاسما ژنیتالیم مثبت شده است.
- افراد پرخطر: کسانی که رابطه جنسی محافظتنشده دارند یا چند شریک جنسی دارند.
و چه کسانی باید برای مایکوپلاسما پنومونیه (تنفسی) آزمایش بدهند:
- افراد با بیماری تنفسی مداوم: کسانی که سرفه، تب یا ذاتالریه دارند و بهبود پیدا نمیکنند، بهویژه اگر درمانهای معمول مؤثر نباشند.
- کودکان و جوانان: بهخصوص کودکان در سن مدرسه که در محیطهای گروهی حضور دارند.
تفسیر آزمایش مایکوپلاسما
نتایج آزمایش PCR ممکن است بسته به نوع آزمایشی که انجام دادهاید، با اصطلاحات متفاوتی گزارش شوند. برای مثال، اگر در نتیجهٔ آزمایش عبارتهایی مانند «شناسایی شد» (detected) یا «وجود دارد» (present) ذکر شده باشد، معمولاً به این معناست که تغییر ژنی یا عفونتی که آزمایش به دنبال آن بوده، در نمونه شما پیدا شده است.
اگر در نتیجه نوشته شده باشد «شناسایی نشد» (not detected)، یعنی آزمایش DNA یا RNA هدف را پیدا نکرده است. با این حال، در مورد عفونتها گاهی این نتیجه میتواند به این دلیل باشد که آزمایش در مراحل خیلی ابتدایی بیماری انجام شده است. در چنین شرایطی ممکن است هنوز عفونت وجود داشته باشد، اما تعداد ویروسها، باکتریها یا عوامل بیماریزا آنقدر کم بوده که حتی با روش PCR هم قابل شناسایی نبودهاند.
جواب مثبت آزمایش مایکوپلاسما
نتیجه مثبت آزمایش به این معناست که در خون شما آنتیبادیها وجود دارند، که ممکن است شامل آنتیبادیهای بیماری خاصی مانند کوید باشد. در مورد آزمایش آنتیبادی، این آنتیبادیها میتوانند ناشی از پاسخ بدن شما به واکسن بیماری باشند، یا به این معنی باشد که در گذشته در معرض ویروس آن بیماری خاص قرار گرفتهاید و بدن شما آنتیبادیهایی برای مقابله با ویروس تولید کرده است.
بهطور معمول، هرچه عفونت شدیدتر باشد، سطح آنتیبادیها بالاتر است. اما حتی افرادی که علائم خفیف داشتهاند (یا هیچ علامتی نداشتهاند) هم ممکن است نتیجه مثبت آزمایش آنتیبادی داشته باشند.
آنتیبادیها میتوانند از شما در برابر ابتلای دوباره به همان میکرب محافظت کنند، اما مدتزمان این محافظت به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله نوع ویروس یا باکتری. به همین دلیل، ارائهدهندگان خدمات پزشکی از آزمایش آنتیبادی برای بررسی ایمنی در برابر بیماری استفاده نمیکنند.
نتیجه مثبت (غیرطبیعی) آزمایش کومبس به این معناست که در بدن شما آنتیبادیهایی وجود دارد که میتوانند به گلبولهای قرمز خون حمله کنند. این وضعیت میتواند به دلایل مختلفی ایجاد شود، ازجمله:
- کمخونی همولیتیک خودایمنی؛
- مونونوکلئوز عفونی؛
- لوسمی لنفوسیتی مزمن؛
- سیفلیس؛
- عفونت مایکوپلاسما (نوعی بیماری تنفسی)؛
- بیماری لوپوس؛
- واکنش منفی به انتقال خون.
جواب منفی آزمایش مایکوپلاسما
نتیجه منفی آزمایش PCR میتواند به این دلایل باشد:
- شما هرگز به عفونت مبتلا نشدهاید یا در معرض آن قرار نگرفتهاید.
- شما به عفونت مبتلا شدهاید (یا در معرض آن بودهاید)، اما سیستم ایمنی بدن شما به اندازه کافی آنتیبادی تولید نکرده است تا در آزمایش مشخص شود.
- شما به عفونت مبتلا شدهاید، اما آنتیبادیهای شما مدتزمان کافی دوام نیاوردهاند تا در آزمایش مشخص شوند یا آزمایش خیلی دیر انجام شده است.
نتیجه منفی (طبیعی) در آزمایش کومبس خبر خوبی است و نشان میدهد هیچ آنتیبادی متصل به گلبولهای قرمز یافت نشده است.
مثبت یا منفی کاذب در تست مایکوپلاسما چیست؟
منظور از «مثبت کاذب» و «منفی کاذب» در آزمایش مایکوپلاسما (بهویژه ژنیتالیوم) این است که نتیجه آزمایش با واقعیت وضعیت عفونت در بدن همخوانی ندارد.
مثبت کاذب یعنی نتیجه آزمایش مثبت گزارش میشود، اما فرد واقعاً عفونت ندارد. این مسئله احتمالاً به دلایلی مانند آلودگی نمونه در آزمایشگاه، تشخیص اشتباه بقایای DNA باکتری (مثلاً بعد از درمان) یا خطای فنی در تست (مثل NAAT) رخ میدهد.
منفی کاذب یعنی نتیجه آزمایش منفی است، اما فرد در واقع به عفونت مبتلاست. علل احتمالی این موضوع ممکن است مقدار کم باکتری در نمونه (اوایل عفونت یا نمونهگیری ضعیف)، نمونهگیری نادرست (مثلاً ادرار یا سواب کافی نبوده)، مصرف اخیر آنتیبیوتیک که تعداد باکتری را کاهش داده یا خطای آزمایشگاهی باشد.
به همین دلیل، اگر علائم بالینی با نتیجه آزمایش همخوانی نداشته باشد، پزشک ممکن است آزمایش را تکرار کند یا از روشهای تکمیلی استفاده کند.
مایکوپلاسما در زنان و مردان
برخی از عفونتهای مایکوپلاسما هیچ علامتی ایجاد نمیکنند و ممکن است در ابتدا متوجه ابتلا به عفونت نشوید. در صورت بروز علائم، این نشانهها ممکن است از چند روز تا حدود یک ماه طول بکشند. معمولاً علائم دو تا سه هفته پس از تماس با باکتری ظاهر میشوند.
علائم مایکوپلاسما پنومونیه
اگر به باکتری مایکوپلاسما پنومونیه مبتلا شوید، ممکن است علائمی مانند موارد زیر داشته باشید:
- خسخس سینه یا صداهای غیرطبیعی ریه؛
- سرفه خشک؛
- خستگی؛
- تب؛
- سردرد؛
- تنگی نفس؛
- گلودرد.
بهندرت ممکن است نوعی راش پوستی مرتبط با مایکوپلاسما ایجاد شود که میتواند از قرمزی خفیف تا تاولهای شدید و دردناک متغیر باشد.
علائم مایکوپلاسما ژنیتالیوم
باکتری مایکوپلاسما ژنیتالیوم میتواند در ناحیه تناسلی عفونت ایجاد کند. برخی افراد مبتلا هیچ علامتی ندارند.
اگر آناتومی زنانه داشته باشید، ممکن است:
- هنگام رابطه جنسی درد داشته باشید؛
- پس از رابطه جنسی دچار خونریزی واژینال شوید؛
- ترشح واژینال داشته باشید.
اگر آناتومی مردانه داشته باشید، عفونت ممکن است باعث موارد زیر شود:
- اورتریت (التهاب مجرای ادرار، لولهای که ادرار از آن خارج میشود)؛
- سوزش یا احساس گزگز هنگام ادرار؛
- ترشح از آلت تناسلی.
علائم مایکوپلاسما هومینیس
این باکتریها در دستگاه ادراری و تناسلی حدود نیمی از افرادی که آناتومی زنانه دارند و درصد کمتری از افرادی که آناتومی مردانه دارند زندگی میکنند. اگر بهطور کلی سالم باشید، جای نگرانی نیست؛ زیرا به ندرت باعث عفونت میشوند.
افرادی که سیستم ایمنی ضعیفتری دارند بیشتر در معرض خطر هستند.
این باکتریها ممکن است با بیماری التهابی لگن در افراد دارای اندامهای تولیدمثل زنانه مرتبط باشند. همچنین ممکن است مشکلاتی در دوران بارداری ایجاد کنند، ازجمله:
- بارداری خارجرحمی (رشد جنین خارج از رحم)؛
- زایمان زودرس؛
- سقط جنین.
باکتری مایکوپلاسما هومینیس ممکن است در نوزاد تازهمتولدشده باعث تب و عفونت شود.
درمان مایکوپلاسما
برخی عفونتهای مایکوپلاسما خودبهخود بهبود مییابند، بنابراین همیشه به درمان نیاز نیست، بهویژه اگر علائم خفیف باشند. در صورت گرفتگی بینی یا سرفه میتوان از داروهای بدون نسخه برای کاهش علائم استفاده کرد.
اگر احتمال میدهید عفونت شدیدتری دارید، با پزشک خود درباره گزینههای درمانی مشورت کنید. ممکن است آنتیبیوتیکی تجویز شود که بتواند باکتری را بهطور مؤثر از بین ببرد.
آنتیبیوتیکهای مؤثر
بسیاری از آنتیبیوتیکهای رایج بر مایکوپلاسما مؤثر نیستند، اما آنتیبیوتیکهای گروه ماکرولید معمولاً اثربخشاند، از جمله:
- آزیترومایسین؛
- کلاریترومایسین؛
- اریترومایسین.
گزینههای دیگر ممکن است شامل تتراسایکلینها مانند دوکسیسایکلین باشند. در افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، ممکن است پزشک آنتیبیوتیکهای گروه فلوروکینولون مانند لووفلوکساسین را توصیه کند.
مدتزمان درمان
پس از شروع مصرف آنتیبیوتیک، معمولاً علائم طی دو تا سه روز کاهش پیدا میکنند. با این حال، عفونتهای تنفسی ممکن است چند هفته طول بکشند تا بهطور کامل برطرف شوند.
اگر پس از پایان دوره آنتیبیوتیک همچنان احساس بیماری دارید یا علائم شما ادامه دارد، با پزشک خود تماس بگیرید.
اگر بیماری را از شریک جنسی خود گرفتهاید (مایکوپلاسما ژنیتالیم)، ضروری است او هم حتما برای درمان اقدام کند.
کلام آخر دکتردکتر
آزمایش مایکوپلاسما، بهویژه با روشهای دقیق مولکولی مانند NAAT، نقش مهمی در تشخیص بهموقع عفونت و جلوگیری از عوارض آن دارد. تفسیر صحیح نتایج این آزمایش اهمیت زیادی دارد؛ نتیجه مثبت نشاندهنده وجود عفونت فعال و نیاز به درمان مناسب است، درحالیکه نتیجه منفی معمولاً به معنی عدم وجود عفونت است، هرچند در برخی شرایط خاص احتمال خطاهای کاذب نیز وجود دارد.
از سوی دیگر، توجه به علائم بالینی، سابقه جنسی، و شرایط فرد در کنار نتیجه آزمایش، به پزشک کمک میکند تا تصمیمگیری دقیقتری داشته باشد. همچنین، در صورت مثبت بودن تست، اطلاعرسانی به شریک جنسی و پیگیری درمان، نقش مهمی در کنترل و پیشگیری از انتقال عفونت دارد. آگاهی از نحوه انجام آزمایش، زمان مناسب برای تست و درک درست از نتایج آن، میتواند به تشخیص زودهنگام، درمان مؤثر و حفظ سلامت فردی و جنسی کمک کند. اگر نگران ابتلا به عفونت مایکوپلاسما هستید، میتوانید سریع و آسان در دکتردکتر از بهترین پزشکان ما مشاوره آنلاین یا نوبت ویزیت حضوری بگیرید.
