آزمایش اسپرم از مراحل اولیهی تشخیص مشکلات باروری است که حجم و کیفیت اسپرم را بررسی میکند و شامل جمعآوری نمونهی مایع منی و بررسی آن در آزمایشگاه است. همچنین، این تست نشان میدهد که عمل وازکتومی موفقیتآمیز بوده است یا خیر. در نتیجهی آن، شاخصهایی مانند شکل، حرکت، پیاچ (pH)، حجم، زمان مایع شدن، تعداد و ظاهر اسپرم نیز بررسی میشوند. در ادامه توضیح میدهیم آزمایش اسپرم چگونه انجام میشود و چگونه جواب آزمایش اسپرم را بخوانیم. همراهمان بمانید.
آزمایش اسپرم چیست؟
مایع منی مایعی غلیظ است که هنگام انزال از بدن خارج میشود و وظیفه حمل اسپرمها را بر عهده دارد تا با بارور کردن تخمک، جنین تشکیل شود. هدف از آزمایش اسپرم، بررسی اسپرم و مایع منی زیر میکروسکوپ است. این تست به نامهای شمارش اسپرم، آزمایش اسپرموگرام یا آزمایش باروری مردان نیز شناخته میشود.
پزشکان برای بررسی دقیق سلامت اسپرم بهطور معمول، دو یا سه آزمایش جداگانه تجویز میکنند. طبق توصیه انجمن شیمی بالینی آمریکا (AACC)، فاصلهی این تستها باید دستکم ۷ روز باشد و در دورهای ۲ تا ۳ ماهه انجام شوند. تعداد اسپرمها روزبهروز تغییر میکند. به همین دلیل، میانگین گرفتن از چند نمونه اسپرم، قطعیترین نتیجه ممکن را به دست میدهد.
اما نحوه آزمایش اسپرم چگونه است؟ پزشکان خودارضایی را بهترین روش برای تهیه نمونهای تمیز و مناسب میدانند. امکان انجام آن به روشهای زیر نیز وجود دارد:
- رابطۀ جنسی با کاندوم؛
- رابطۀ جنسی و بیرون کشیدن آلت پیشاز انزال؛
- انزال با تحریک الکتریکی.
بهترین زمان برای آزمایش اسپرم ۳ تا ۵ روز بعداز پرهیز جنسی است. اگر پرهیز جنسی بیشتر از ۵ روز طول بکشد، تعداد اسپرمها زیاد میشود؛ اما تحرک و میزان بقای آنها کاهش یافته است و خطر آسیب به دیانای بالا میرود. ازطرفی، اگر این زمان کمتر از ۳ روز باشد، تعداد اسپرمها کم میشود و تحرک آنها افزایش مییابد. دلیل ناباروری مردان بیشتر اوقات تعداد کم، حرکت غیرطبیعی یا ضعیف بودن اسپرم است. اگر شما و شریک زندگیتان قصد بچهدار شدن دارید، نتایج این تست مسیر درمانی بعدی شما را روشن میکند.
آزمایش اسپرم چه مواردی را بررسی میکند؟
این تست فاکتورهای مهم زیر را میسنجد:
حجم مایع منی
این شاخص مقدار مایع منی خارجشده هنگام انزال را نشان میدهد. اگر حجم نمونه از مقدار مشخصی کمتر باشد، پزشک مشکلات غده پروستات یا کیسه منی را بررسی میکند. حجم بیش از حد نیز نشان میدهد که غلظت اسپرم خیلی رقیق شده است.
تعداد اسپرم (Count)
تعداد یا غلظت اسپرم، در واقع تعداد اسپرمها در هر میلیلیتر از مایع منی است.
تحرک اسپرم (Motility)
این فاکتور نشان میدهد اسپرم با چه سرعتی و تا چه حد خوب میتواند برای بارور کردن تخمک شنا کند.
شکل اسپرم (Morphology)
ظاهر، اندازه و شکل اسپرم (مورفولوژی) روی باروری تأثیر میگذارد. تمام نمونههای مایع منی مقداری اسپرم غیرطبیعی دارند. باوجوداین، افزایش این نقصها احتمال ناباروری را بالا میبرد.
بعضی آزمایشگاهها بسته به فناوریهای موجود، ممکن است آزمایشهای بیشتری انجام دهند، ازجمله:
- مقیاس پیاچ (pH): میزان اسیدی و قلیایی بودن مایع منی را نشان میدهد. اگر مایع منی بیش از حد اسیدی یا قلیایی باشد، سلامت اسپرمها به خطر میافتد.
- غلظت اسپرم (تراکم): غلظت اسپرم، در واقع تعداد اسپرمها در هر میلیلیتر از مایع منی است.
- زمان مایع شدن: این شاخص نشان میدهد که مایع منی با چه سرعتی از حالت چسبناک به حالت مایع درمیآید. اگر مایع شدن اسپرم بیشتر از ۶۰ دقیقه طول بکشد، احتمال دارد اسپرم نتواند برای بارور کردن تخمک بهخوبی حرکت کند.
- میزان بقا (Vitality): این فاکتور، درصد اسپرمهای زنده در نمونهی مایع منی را مشخص میکند.
- گلبولهای سفید خون: وجود گلبولهای سفید ممکن است نشانه عفونت یا التهاب باشد.
- سطح فروکتوز مایع منی: نمونههایی که فاقد اسپرم هستند، مقادیر کمی فروکتوز دارند که مشکل در عملکرد غدد منیساز را نشان میدهد.
نتیجهی تست اسپرم به اتفاقهای زندگی شما پیش از دادن نمونه بستگی دارد. بیماری، استرس، تب یا ورزش سنگین روی نتیجهی این تست تأثیر میگذارند. سیگار کشیدن، مصرف الکل، گرما، داروها و عفونتها نیز روند تولید اسپرم را مختل میکنند. اگر در آزمایش اسپرم ناهنجاری دیده شود، پزشک معاینههای فیزیکی و هورمونی را تجویز میکند. سپس ۳ تا ۴ هفته بعد، نمونه جدیدی گرفته شده و بررسی میشود.
اگر به تعریف اسپرم چیست؟ دقت کنید، متوجه میشوید آزمایش اسپرم برای فرزند پسر معنایی ندارد، چون این تست کروموزومهای ایکس (X) و وای (Y) را تشخیص نمیدهد و جنسیت را پیشبینی نمیکند.
مقدار نرمال آزمایش اسپرم چقدر است؟
پزشک هنگام بررسی جواب آزمایش اسپرم، فاکتورهای زیادی را در نظر میگیرد که مقدار نرمال آنها عبارتاند از:
- شکل اسپرم: در یک نتیجهی طبیعی، بیشاز ۴ درصد اسپرمها شکل طبیعی دارند. اگر درصد اسپرمهای با شکل طبیعی کمتر از این مقدار باشد، بر قدرت باروری فرد تأثیر منفی میگذارد. آزمایشگاه ممکن است ناهنجاریهایی را در سر، بخش میانی یا دم اسپرم تشخیص دهد. همچنین، ممکن است اسپرمها نابالغ باشند؛ در این حالت نمیتوانند تخمک را بارور کنند.
- حرکت اسپرم: بیشاز ۴۲ درصد اسپرمها باید یک ساعت بعداز انزال حرکت طبیعی داشته باشند.
- پیاچ (pH): در عکس جواب آزمایش اسپرم نرمال سطح پیاچ باید بین ۷٫۲ تا ۷/۸ باشد.
- حجم مایع منی: حجم مایع منی در جواب آزمایش اسپرم سالم باید بیشتر از ۱.۴ میلیلیتر باشد. حجم کم مایع منی ممکن است نشاندهنده تعداد کم اسپرم برای بارور کردن تخمک باشد. حجم بیش از حد مایع نیز نشان میدهد که اسپرم موجود در نمونه رقیق شده است.
- مایع شدن: زمان مایع شدن منی باید بین ۱۵ تا ۳۰ دقیقه طول بکشد. مایع منی در ابتدا غلیظ است. توانایی آن برای مایع شدن یا تبدیل شدن به حالت آبکی به حرکت اسپرم کمک میکند. اگر مایع منی در ۱۵ تا ۳۰ دقیقه مایع نشود، ممکن است روی باروری تأثیر بگذارد.
- شمارش اسپرم: در جواب آزمایش اسپرم نرمال تعداد اسپرمها باید بین ۱۵ میلیون تا بیشاز ۲۰۰ میلیون باشد. این نتیجه با نام تراکم اسپرم نیز شناخته میشود. اگر این عدد کم باشد، بارداری سختتر میشود. ازطرفی، اگر جواب آزمایش اسپرم صفر بود، یعنی هیچ اسپرمی در مایع منی مرد وجود نداشته است. این شرایط آزواسپرمی نام دارد که از دلایل اصلی ناباروری مردان است و بهدلیل وجود مشکل در تولید اسپرم یا انسدادی که جلوی ورود اسپرم به مایع منی را میگیرد اتفاق میافتد.
جدول مقادیر نرمال آزمایش اسپرم
برای تفسیر عکس جواب آزمایش اسپرم نرمال از جدول زیر کمک بگیرید:
| فاکتور آزمایش | مقدار نرمال (حداقل مقدار طبیعی) |
| حجم | ۱.۴ میلیلیتر |
| گرانروی (ویسکوزیته) | کمتر از ۲ سانتیمتر پساز مایع شدن |
| ظاهر کلی و میکروسکوپی | کدر، به رنگ کرم، ۱ تا ۳ گلبول سفید در هر میدان دید؛ بدون بههمچسبیدگی |
| اسیدیته (pH) | ۷.۲ |
| تعداد کل اسپرم | ۳۹ میلیون در هر انزال یا بیشتر |
| تحرک کل | ۴۲ درصد |
| تحرک پیشرونده | بیشتر از ۳۰ درصد |
| تحرک غیرپیشرونده | ۳۰ درصد |
| شکل اسپرم (مورفولوژی) | بیشتر از ۴ درصد شکل طبیعی (با روش تایبربرگ) |
| فروکتوز | بیشتر از ۱۳ میکرومول در هر انزال (نشانه باز بودن مجرای انزال) |
| زنده بودن (حیات) | بیشتر از ۵۴ درصد |
| تعداد گلبولهای سفید (WBC) | کمتر از ۱,۰۰۰,۰۰۰ در هر میلیلیتر |
این مقادیر براساس استانداردهای سازمان جهانی بهداشت تنظیم شدهاند. اگر نتایج آزمایش شما با این اعداد تفاوت دارد، حتماً برای تفسیر دقیق با پزشک متخصص مشورت کنید، زیرا مشکلاتی مانند باروری، تنها به این اعداد وابسته نیستند.
تفسیر نتیجهی آزمایش اسپرم
پساز جمعآوری نمونهی مایع منی، نتیجهی آزمایش شما بین ۲۴ ساعت تا یک هفته آماده میشود. نحوه تفسیر آزمایش اسپرم به شرح زیر است:
شمارش یا غلظت اسپرم
تعداد کل اسپرم به مجموع تعداد اسپرمهای موجود در یک نمونهی مایع منی اشاره میکند. بالا بودن این عدد، شانس موفقیت در بارداری را افزایش میدهد. طبق بعضی تحقیقات، تا ۹۰ درصد مشکلات ناباروری مردان ناشی از غیرطبیعی بودن تعداد اسپرمها است.
تحرک اسپرم
یک سیستم خودکار، حرکت اسپرمها را ارزیابی میکند و به آنها از ۰ تا ۴ امتیاز میدهد. امتیاز ۰ نشان میدهد اسپرمها حرکت نمیکنند و امتیاز ۳ یا ۴ نشاندهنده حرکت خوب است. زمان خواندن آزمایش اسپرم و بررسی تحرک آن ممکن است با دو اصطلاح زیر روبهرو شوید:
- تحرک پیشرونده (Progressive motility): معنی progressive در آزمایش اسپرم یعنی اسپرمها در یک خط مستقیم بهسمت جلو حرکت میکنند. در این حالت، آنها با هدف رسیدن به تخمک در مسیر خود پیش میروند.
- تحرک غیرپیشرونده (Non-progressive motility): این حالت اسپرمهایی را نشان میدهد که حرکت دارند، اما بهسمت جلو پیش نمیروند. این اسپرمها فقط دم خود را تکان میدهند یا در دایرههای کوچک و بسته شنا میکنند.
مورفولوژی یا شکل اسپرم
مورفولوژی، اندازه و شکل هر اسپرم را مشخص میکند. اسپرم طبیعی یک دم بلند و یک سر بیضیشکل دارد. اسپرمهایی با اندازه یا شکل غیرطبیعی، برای رسیدن به تخمک، نفوذ در آن و بارورسازی دچار مشکل میشوند. مایع منی طبیعی دستکم ۴ درصد اسپرم با شکل استاندارد دارد.
حجم نمونهی مایع منی
حجم یک نمونهی طبیعی دستکم نصف قاشق چایخوری است. مقادیر کمتر نشان میدهد که احتمال مسدود بودن مجاری عبور اسپرم وجود دارد.
مایع شدن
مایع نشدن یا کند بودن مایع منی ممکن است نشانهی ناهنجاری باشد.
سطح پیاچ
پیاچ (pH) بالاتر از ۸ ممکن است نشانهی عفونت در بدن فرد باشد. نتیجهی کمتر از ۷ نیز نشان میدهد که نمونه آلوده شده یا مجاری انزالی مرد مسدود است.
ظاهر
رنگ طبیعی مایع منی معمولاً سفید، خاکستری یا شیری و بهصورت کدر است. تغییر رنگ آن میتواند به دلایل مختلفی رخ دهد. وجود رنگ قرمز یا قهوهای ممکن است نشاندهنده وجود خون در مایع منی (هماتواسپرمی) باشد که در برخی موارد خوشخیم و موقتی است، اما در صورت تکرار نیاز به بررسی پزشکی دارد. رنگ زرد نیز میتواند به عواملی مانند باقی ماندن ادرار در مجرا، مصرف برخی ویتامینها یا داروها، و در برخی موارد التهاب یا عفونت پروستات مرتبط باشد.
قبلاز آزمایش اسپرم چه نکاتی را باید رعایت کرد؟
پزشک به شما ابتدا توضیح میدهد نحوه آزمایش اسپرم چگونه است و چطور برای آن آماده شوید. برای رسیدن به دقیقترین نتیجه، رعایت نکات زیر بسیار مهم است:
- تغذیه و سبک زندگی: از مصرف الکل، کافئین و مواد مخدر مانند کوکائین و ماریجوانا از ۲ تا ۵ روز پیشاز آزمایش خودداری کنید.
- داروها و مکملها: تمام داروها یا مکملهای مصرفی خود را به پزشک اطلاع دهید. در صورت تجویز پزشک، مصرف داروهای هورمونی یا مکملهای گیاهی (مثل گل راعی و اکیناسه) را قطع کنید.
مدت پرهیز جنسی برای آزمایش اسپرم
برای داشتن بیشترین تعداد اسپرم، باید ۲ تا ۵ روز (یا ۲۴ تا ۷۲ ساعت) قبلاز تست، از رابطه جنسی یا خودارضایی خودداری کنید. البته، فاصله انزال نباید بیشتر از یک هفته باشد، زیرا باعث کاهش تحرک و فعالیت اسپرمها میشود.
داروها و عوامل مؤثر بر نتیجهی آزمایش اسپرم
بعضی داروها روی نتیجهی آزمایش تأثیر منفی میگذارند، ازجمله:
- تستوسترون: مکملهای تستوسترون تولید طبیعی این هورمون را در بدن متوقف میکنند، که باعث کاهش تعداد اسپرم یا حذف کامل آن از مایع منی میشود.
- استروئیدهای آنابولیک: این داروها با هدف عضلهسازی مصرف میشوند، اما در روند تولید اسپرم اختلال ایجاد میکنند.
- ماریجوانا: ماده تیاچسی (THC) موجود در ماریجوانا، میل جنسی را کاهش میدهد و جلوی تولید طبیعی تستوسترون و اسپرم را میگیرد.
- داروهای مسکن (اپیوئیدها): این داروها تعداد اسپرم را کم میکنند و روی روند تولید تستوسترون تأثیر میگذارند.
آزمایش اسپرم در خانه
کیتهای مختلفی وجود دارند که با آنها میتوانید مایع منی را بدون مراجعه به پزشک بررسی کنید. بعضی از آنها تعداد اسپرم را خیلی سریع در خانه میسنجند و تحرک یا شکل آن را بررسی نمیکنند. برای استفاده از تعدادی دیگر، باید نمونهی مایع منی را برای آزمایشهای دقیقتر به آزمایشگاه بفرستید. نتایج تستهای خانگی بیشتر اوقات در ۱۰ دقیقه آماده میشود. دقت کنید هنگام تهیه نمونه هرگز از مواد روانکننده استفاده نکنید، زیرا روی حرکت اسپرمها تأثیر منفی میگذارد.
اگر نتیجهی کیت خانگی غیرطبیعی بود، باید وضعیت خود را ازطریق پزشک پیگیری کنید؛ اما نتیجهی طبیعی نیز تضمینکننده باروری نیست، چون این کیتها تمام دلایل احتمالی ناباروری مردان را در نظر نمیگیرند. برای درک کامل و دقیق وضعیت باروری خود به پزشک مراجعه کنید.
آزمایش اسپرم با آب
شاید درباره آزمایش اسپرم با آب در منزل شنیده باشید. براساس این باور غیرعلمی، حالتهای زیر تعداد اسپرم را نشان میدهند:
- تهنشین شدن سریع: نشانهی کاهش تعداد یا تحرک ضعیف اسپرم است.
- تهنشین شدن بعداز چند دقیقه: تعداد متوسط اسپرم را نشان میدهد.
- تهنشین نشدن: نشاندهنده تعداد زیاد اسپرم است.
مشکل آزمایش اسپرم با آب سرد یا گرم این است که دقت تستهای آزمایشگاهی یا بررسی میکروسکوپی را ندارد. عواملی مانند روش جمعآوری نمونه، آمادهسازی و نحوه تفسیر روی نتایج تاثیر میگذارند.
شرایط آزمایش اسپرم با آب ساده است، اما یکی از معدود تحقیقات انجامشده در این زمینه ثابت کرده است که هیچ ارتباط معناداری بین نتایج آن و تعداد اسپرم وجود ندارد. این روش شکل و تحرک اسپرم را نیز مشخص نمیکند؛ بنابراین، هرگز جایگزین بررسی تخصصی پزشک نمیشود.
چه زمانی باید آزمایش اسپرم تکرار شود؟
برای افراد با نتایج طبیعی، انجام یک آزمایش کافی است. باوجوداین، بهدلیل تغییرات زیاد، تکرار آزمایش اسپرم در بیماران با نتایج غیرطبیعی توصیه میشود. بهتر است این تست در آزمایشگاه تخصصی آندرولوژی انجام شود. تکرار آزمایش برای اختلالات خفیف تا متوسط، ۱ تا ۳ ماه بعد پیشنهاد میشود. در صورت کاهش شدید یا نبود اسپرم نیز این زمان بین ۲ تا ۴ هفته خواهد بود. همچنین اگر نمونهی مایع منی بهطور کامل جمعآوری نشد، باید به آزمایشگاه اطلاع دهید، چون دقت نتایج را پایین میآورد.
کلام آخر دکتردکتر
هدف از آزمایش اسپرم بررسی مایع منی، اسپرم و در بیشتر مواقع تشخیص ناباروری است. این تست به شما و پزشکتان نشان میدهد که بدنتان چه مقدار مایع منی و اسپرم تولید میکند. همچنین شکل و حرکت اسپرم را مشخص میکند. عوامل متعددی روی نتایج تآثیر میگذارند؛ بنابراین، برای درک بهتر وضعیت خود ممکن است به انجام چند آزمایش نیاز داشته باشید.
احساس اضطراب یا خجالت در زمان تهیه نمونهی مایع منی بسیار رایج است، اما نباید احساس ناراحتی کنید. پزشکان و کارکنان آزمایشگاه در تمام مراحل گفتوگو، دریافت و تحلیل این نمونهها، با شما بهصورت حرفهای و با رعایت اصول پزشکی برخورد میکنند. اگر هرگونه پرسش یا نگرانی در این باره دارید که آزمایش اسپرم چگونه صورت میگیرد، بهترین پزشکان و متخصصان در دکتردکتر آمادهاند تا بهصورت آنلاین پاسخگوی سؤالهای شما باشند.
