آزمایش قند خون ناشتا (FBS)، میزان نرمال و نحوه تفسیر آن

قند خون ناشتا (FBS) یکی از شاخص‌های مهم برای ارزیابی سلامت متابولیکی بدن است و نقشی کلیدی در تشخیص زودهنگام دیابت دارد. این آزمایش ساده و دقیق، میزان گلوکز موجود در خون را پس از چند ساعت ناشتا بودن اندازه‌گیری می‌کند و روشی مطمئن برای بررسی وضعیت عملکرد انسولین و تنظیم قند خون محسوب می‌شود. افزایش یا کاهش غیرطبیعی قند خون ناشتا می‌تواند نشانه‌ای از اختلال در متابولیسم گلوکز، مقاومت به انسولین یا مراحل اولیه دیابت باشد. در ادامه قصد داریم شما را با فرایند انجام، نتایج نرمال و نکات مهم آزمایش قند خون ناشتا آشنا کنیم.

بیشتر بخوانید: درمان مقاومت به انسولین

آزمایش قند خون ناشتا چیست؟

قند خون ناشتا آزمایشی ساده و رایج است که برای غربالگری دیابت، پیش‌دیابت یا دیابت بارداری انجام می‌شود. این آزمایش که با نام آزمایش گلوکز خون ناشتا نیز شناخته می‌شود، میزان قند موجود در خون را در زمانی اندازه‌گیری می‌کند که انتظار می‌رود سطح آن در پایین‌ترین حد خود باشد. این حالت معمولاً زمانی اتفاق می‌افتد که فرد چند ساعت (اغلب از شب تا صبح) چیزی نخورده و ننوشیده است.

آزمایش قند خون در برگه آزمایش چگونه ثبت می‌شود؟

در برگه آزمایش خود، معمولا تست قند خون را با نام‌های زیر می‌بینید:

• تست Fasting Plasma Glucose یا FPG
• تست Fasting Blood Glucose یا FBG
• تست Fasting Blood Sugar یا FBS

نتیجه این آزمایش نیز با واحد میلی‌گرم بر دسی‌لیتر نمایش داده می‌شود.

در فرایند تشخیص دیابت، آزمایش قند خون ناشتا ممکن است به‌تنهایی یا همراه با یکی از آزمایش‌های زیر انجام شود:

• آزمایش قند خون تصادفی: اندازه‌گیری میزان گلوکز در هر زمان از شبانه‌روز، بدون نیاز به ناشتا بودن.
• آزمایش تحمل گلوکز خوراکی (OGTT): که سطح گلوکز خون را پس از نوشیدن محلولی بسیار شیرین، پس از یک دوره ناشتایی، اندازه‌گیری می‌کند.
• آزمایش هموگلوبین A1C: که میانگین سطح گلوکز خون را در دو تا سه ماه گذشته نشان می‌دهد.

اگر پزشک انجام آزمایش قند خون ناشتا را به دلیل وجود علائم دیابت توصیه کرده باشد، معمولاً لازم است که برای تایید نتایج، این آزمایش در روزی دیگر تکرار شود. همچنین ممکن است پزشک به‌جای آزمایش دوم، یا در کنار آن، انجام آزمایش OGTT یا هموگلوبین A1C را پیشنهاد دهد.

آزمایش قند خون ناشتا از نظر دقت و حساسیت، برتر از آزمایش A1C محسوب می‌شود، هرچند از نظر حساسیت به‌اندازه آزمایش تحمل گلوکز خوراکی (OGTT) که معیار طلایی در سنجش قند خون است، نیست.

نکات مهم قبل از انجام آزمایش FBS

پیش از آزمایش قند خون ناشتا، باید این نکات را به خاطر بسپارید:

• همانطور که از نامش پیداست، باید برای این آزمایش ناشتا باشید؛ یعنی حدود هشت ساعت قبل آزمایش، از خوردن غذا یا نوشیدنی‌های دیگر خودداری کنید. البته نوشیدن آب پیش از آزمایش مشکلی ندارد.
• درباره مصرف داروها از پزشک خود سؤال کنید. ممکن است لازم باشد مصرف برخی داروهای خود را به بعد از آزمایش موکول کنید.
• معمولا این آزمایش در ساعات اولیه صبح انجام می‌شود؛ به همین دلیل باید از شب تا صبح روز آزمایش ناشتا بمانید.
• ممکن است بعد از آزمایش به دلیل ناشتایی طولانی دچار ضعف یا سرگیجه شوید. برای پیشگیری، بهتر است میان‌وعده‌ای سبک (مانند بیسکوییت یا میوه) همراه داشته باشید و بلافاصله بعد از آزمایش میل کنید.
• در بازار کیت خانگی سنجش قند خون ناشتا نیز وجود دارد؛ البته این ابزار برای پایش قند خون مبتلایان به دیابت مفید است و برای تشخیص یا غربالگری اولیه دیابت توصیه نمی‌شود.

آزمایش قند خون ناشتا باید چند باشد؟

پاسخ این سوال ممکن است بسته به آزمایشگاه یا شرایط خاص شما متفاوت باشد؛ اما به طور کلی، دسته‌بندی‌های تشخیصی بر اساس میزان گلوکز خون (بر حسب میلی‌گرم در دسی‌لیتر) به شکل زیر است:

برای تأیید تشخیص دیابت، لازم است دو نتیجه غیرطبیعی از دو آزمایش جداگانه به دست بیاید. اگر نتیجه آزمایش FBS در محدوده مرزی یا بالا قرار گیرد و احتمال دیابت را مطرح کند، لازم است آزمایش در آینده نزدیک تکرار شود یا آزمایش‌های تکمیلی مانند هموگلوبین A1C، تحمل گلوکز خوراکی (OGTT) یا قند خون پس از غذا تجویز شوند.

اگر نمونه‌گیری در بعدازظهر انجام شود، ممکن است نتایج کمی پایین‌تر از مقدار واقعی باشند. همچنین اگر فاصلهٔ زمانی زیادی بین نمونه‌گیری و پردازش آزمایش در آزمایشگاه وجود داشته باشد، ممکن است نتیجه به‌طور کاذب پایین‌تر گزارش شود. برخی شرایط جسمی گذشته یا فعلی و همچنین عادت‌های شخصی مانند سیگار کشیدن یا ورزش کردن نیز می‌توانند بر نتیجهٔ آزمایش تأثیر بگذارند.

پزشک باید هنگام انجام و تفسیر این آزمایش، سابقهٔ کامل پزشکی شما را در نظر بگیرد تا ارزیابی دقیق‌تری از وضعیت سلامتتان به دست آید.

میزان نرمال FBS در بزرگسالان

به‌طور کلی، مقدار طبیعی قند خون ناشتا (FBS) در بزرگسالان بین ۷۰ تا ۹۹ میلی‌گرم در دسی‌لیتر است. با این حال، با افزایش سن، متابولیسم گلوکز و حساسیت به انسولین تغییر می‌کند و ممکن است مقادیر کمی بالاتر هم طبیعی تلقی شوند:

• ۱۸ تا ۳۵ سال: حدود ۷۰ تا ۹۵ mg/dL
• ۳۶ تا ۵۰ سال: حدود ۷۰ تا ۹۹ mg/dL
• ۵۱ تا ۶۵ سال: حدود ۷۵ تا ۱۰۵ mg/dL
• بیش از ۶۵ سال: تا حدود ۱۱۰ mg/dL در برخی منابع هنوز طبیعی در نظر گرفته می‌شود.

این تفاوت‌ها معمولاً ناشی از کاهش تدریجی حساسیت به انسولین، تغییرات هورمونی و کاهش فعالیت بدنی است. با این حال، تشخیص دقیق همیشه باید بر پایهٔ سابقهٔ پزشکی، وضعیت عمومی بدن و نظر پزشک انجام شود.

تفاوت مقادیر نرمال در زنان و مردان

به‌طور کلی، محدودهٔ نرمال قند خون ناشتا در زنان و مردان تفاوت چشمگیری ندارد و برای هر دو گروه، بازهٔ ۷۰ تا ۹۹ میلی‌گرم در دسی‌لیتر به‌عنوان حد طبیعی در نظر گرفته می‌شود. با این حال، تغییرات هورمونی در زنان (به‌ویژه در دوران قاعدگی، بارداری یا یائسگی) می‌تواند باعث نوسان موقت سطح گلوکز شود. در دوران بارداری، انجام آزمایش قند خون برای بررسی دیابت بارداری اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا بدن در این زمان ممکن است در تنظیم قند خون دچار تغییر شود. در مردان نیز عواملی مانند افزایش تودهٔ عضلانی یا مصرف کالری بیشتر می‌تواند بر میزان گلوکز تأثیر جزئی بگذارد. با این حال، معیارهای اصلی تفسیر نتایج در هر دو جنس مشابه است و تفاوت‌ها بیشتر به شرایط فیزیولوژیکی و سبک زندگی فرد مربوط می‌شود.

کلام آخر دکتردکتر

آزمایش قند خون ناشتا یا FBS یکی از آزمایش‌های پایه تشخیص دیابت به شمار می‌رود و راهی ارزان و بی‌دردسر برای پی بردن به قند خون شما فراهم می‌کند. فراموش نکنید که برای این آزمایش، باید هشت ساعت از خوردن غذا اجتناب کنید. اگر برای مصرف داروهای خود، تفسیر نتایج آزمایش یا پی بردن به بهترین گزینه‌های درمانی به راهنمایی بیشتری نیاز دارید، می‌تونید به‌راحتی با پزشکان متخصص دکتردکتر ویزیت آنلاین باشید و پاسخ دغدغه‌های مهم خود را دریافت کنید.

سوالات متداول

منابع

mayoclinic redcliffelabs cdc verywellhealth medlineplus clevelandclinic