پت اسکن (PET scan) یکی از پیشرفتهترین روشهای تصویربرداری پزشکی است که با بررسی فعالیتهای متابولیک سلولها، اطلاعاتی فراتر از ساختار ظاهری اندامها در اختیار پزشکان قرار میدهد. در این مقاله پت اسکن، نحوه عملکرد آن و ارتباط این روش تصویربرداری با تشخیص سرطان و بیماریهای متابولیک بدن را بررسی میکنیم.
پت اسکن چیست؟
اسکن توموگرافی تابش پوزیترون (Positron Emission Tomography) نوعی آزمایش تصویربرداری است که تصاویری از عملکرد اندامها و بافتهای بدن ارائه میدهد. در این روش از یک ماده رادیواکتیو ایمن تزریقی به نام ردیاب (Radiotracer) و دستگاهی به نام اسکنر پت استفاده میشود. اسکنر، سلولهای بیمار را که مقدار بیشتری از ردیاب را جذب میکنند شناسایی میکند؛ موضوعی که میتواند نشاندهنده وجود مشکلی بالقوه در سلامت باشد.
پزشکان بهطور گسترده از توموگرافی انتشار پوزیترون برای کمک به تشخیص سرطان و ارزیابی روند درمان آن استفاده میکنند. همچنین با این روش میتوان برخی مشکلات قلبی و مغزی را نیز بررسی کرد. برخلاف سایر روشهای تصویربرداری که تنها ساختار بدن را نشان میدهند، پت اسکن نحوه عملکرد اندامها و بافتهای بدن را به تصویر میکشد.
با پت اسکن چه مشکلات و بیماریهایی را میتوان تشخیص داد؟
پزشک ممکن است برای بررسی نشانههای زیر انجام پت اسکن را تجویز کند:
- سرطان، از جمله سرطان پستان، سرطان ریه و سرطان تیروئید؛
- بیماری عروق کرونر قلب، سکته قلبی یا سایر مشکلات قلبی؛
- اختلالات مغزی مانند تومورهای مغزی، صرع، زوال عقل و بیماری آلزایمر.
بهطور کلی، پت اسکن میتواند عملکردهای حیاتی بدن مانند جریان خون، مصرف اکسیژن و متابولیسم قند خون (گلوکز) را اندازهگیری و همچنین اندامها و بافتهایی را که عملکرد طبیعی ندارند شناسایی کند.
اگر پزشک به وجود سرطان مشکوک باشد، احتمالاً انجام پت اسکن را توصیه میکند؛ زیرا این روش میتواند سرطان را شناسایی کرده و به تشخیص آن کمک کند.
اگر پیشتر سرطان در شما تشخیص داده شده باشد، پزشک ممکن است در طول دوره درمان، بیش از یک بار پت اسکن را برای موارد زیر تجویز کند:
- مشخص کردن اینکه آیا سرطان به سایر بخشهای بدن گسترش یافته است یا خیر (مانند متاستاز سرطان پروستات، پستان، ریه و دیگر سرطانها)؛
- ارزیابی میزان اثربخشی درمان؛
- بررسی بازگشت سرطان پس از درمان (عود بیماری)؛
- ارزیابی پیشآگهی یا چشمانداز بیماری.
در صورت وجود مشکلات قلبی، پزشک ممکن است پت اسکن را برای موارد زیر توصیه کند:
- تعیین اثرات سکته قلبی بر بخشهای مختلف قلب؛
- شناسایی نواحی از عضله قلب که از آنژیوپلاستی یا جراحی بایپس عروق کرونر سود میبرند.
اگر دچار علائم عصبی باشید، پزشک ممکن است برای بررسی ناهنجاریهای احتمالی مغز، مانند تومورها، تشنجها و سایر اختلالات سیستم عصبی مرکزی، انجام پت اسکن را پیشنهاد دهد.
اسکنهای پت چگونه از اسکنهای CT و MRI متمایز میشوند؟
اما تفاوت پت اسکن با سیتیاسکن و ام آر آی چیست؟ سیتیاسکن (CT) از اشعه ایکس استفاده میکند و امآرآی (MRI) با بهرهگیری از میدانهای مغناطیسی و امواج رادیویی انجام میشود. هر دو روش، تصاویر ثابت از اندامها و ساختارهای بدن ایجاد میکنند.
در مقابل، پت اسکن (PET scan) با استفاده از یک ماده ردیاب رادیواکتیو نشان میدهد که یک اندام چگونه و با چه عملکردی در حال فعالیت است. تصاویر پت اسکن میتوانند تغییرات سلولی در اندامها و بافتها را زودتر از سیتیاسکن و امآرآی شناسایی کنند. در بسیاری از موارد، پزشک ممکن است پت اسکن و سیتیاسکن را بهطور همزمان انجام دهد (PET-CT). این روش ترکیبی تصاویر سهبعدی ایجاد میکند و امکان تشخیص دقیقتری را فراهم میسازد.
برخی مراکز درمانی امروزه از پت/امآرآی (PET/MRI) ترکیبی نیز استفاده میکنند. این فناوری نوین تصاویر با کنتراست بسیار بالا تولید میکند و بیشتر برای تشخیص و پایش سرطانهای بافت نرم، از جمله مغز، سر و گردن، کبد و لگن، بهکار میرود.
چگونه باید برای پت اسکن آماده شد؟
پت اسکن آزمایشی سرپایی است؛ یعنی در همان روز به منزل بازمیگردید. پزشک یا ارائهدهنده خدمات درمانی، دستورالعملهای دقیق آمادگی را در اختیار شما قرار میدهد. بهطور کلی باید موارد زیر را رعایت کنید:
- فهرست بهروز تمام داروها، ویتامینها و مکملهایی که مصرف میکنید، بههمراه هرگونه حساسیت دارویی را به پزشک اطلاع دهید.
- اگر احتمال بارداری میدهید یا در دوران شیردهی هستید، پزشک را مطلع کنید.
- شش ساعت قبل از انجام آزمایش چیزی نخورید. اگر دیابت دارید، ممکن است پزشک این دستور را تغییر دهد.
- فقط آب بنوشید.
- اگر برای بررسی مشکل قلبی آزمایش میدهید، ۲۴ ساعت قبل از انجام تست از مصرف کافئین خودداری کنید.
- لباس راحت بپوشید و وسایل فلزی مانند زیورآلات، عینک، دندان مصنوعی و سنجاق سر را در منزل بگذارید.
- اگر قرار گرفتن در فضای بسته باعث اضطراب شما میشود، به پزشک اطلاع دهید. در صورت لزوم، ممکن است داروی آرامبخش خفیفی برای کاهش اضطراب در طول انجام فرایند تجویز شود.
روش انجام پت اسکن چگونه است؟
پت اسکن نوعی تصویربرداری در پزشکی هستهای است. پزشکی هستهای از مقادیر کم و ایمن مواد رادیواکتیو به نام رادیودارو (Radiotracer) استفاده میکند که از طریق تزریق وریدی (IV) وارد بدن میشوند.
برخلاف سایر روشهای تصویربرداری، پت اسکن بر فرایندها و فعالیتهای مولکولی داخل بدن تمرکز دارد. به همین دلیل میتواند بیماریها را در مراحل بسیار اولیه شناسایی کند.
سلولهای بیمار نسبت به سلولهای سالم، مقدار بیشتری از رادیودارو را جذب میکنند. به این نواحی «نقاط داغ» (Hot spots) گفته میشود. دستگاه پت اسکن این تابش را تشخیص داده و از بافتهای درگیر تصویر تهیه میکند. در پت/سیتی اسکن (PET/CT)، تصاویر اشعه ایکس حاصل از سیتیاسکن با تصاویر پت اسکن ترکیب میشوند.
روند پت اسکن
پس از ورود به بیمارستان یا مرکز تصویربرداری، لباس مخصوص (گان) میپوشید و تمام وسایل فلزی و زیورآلات را خارج میکنید. کارکنان یک مسیر وریدی (آنژیوکت/سرم IV) در رگ پشت دست یا بازوی شما قرار میدهند. سپس سطح قند خون شما اندازهگیری میشود و ماده رادیواکتیو ردیاب از طریق همان مسیر وریدی به داخل رگ تزریق میگردد.
پس از آن، به مدت حدود ۶۰ تا ۹۰ دقیقه بهصورت آرام روی تخت یا صندلی استراحت میکنید. در برخی از انواع اسکن، ممکن است ماده حاجب خوراکی نیز به شما داده شود. پیش از شروع اسکن میتوانید مثانه خود را تخلیه کنید. این زمان برای جذب رادیوداروی تزریقشده در بدن است. انجام خود پت اسکن حدود ۲۰ تا ۳۰ دقیقه زمان میبرد.
دستگاه پت اسکن دارای تختی صاف است که به داخل یک دهانه گرد حرکت میکند. پس از قرار گرفتن داخل دستگاه، از شما خواسته میشود تا حد امکان بیحرکت بمانید. اگر دچار خشکی بدن، ناراحتی یا احساس ترس از فضای بسته شدید، میتوانید موضوع را به کارکنان اطلاع دهید.
پس از پایان تصویربرداری، کارکنان تصاویر را بررسی میکنند و سرم را خارج میکنند. بعد از انجام آزمایش، باید مقدار زیادی آب بنوشید تا ماده رادیواکتیو سریعتر از بدن دفع شود. اگر در دوران شیردهی هستید، دستورالعملهای مشخصی درباره زمان ازسرگیری شیردهی به شما داده خواهد شد.
آیا پت اسکن خطر دارد؟
پت اسکن روشی بسیار ایمن است. مواد رادیواکتیو مورداستفاده عارضه جانبی ندارند و تنها برای مدت کوتاهی در بدن باقی میمانند. همچنین میزان تابش اشعه بسیار کم است و تقریباً معادل چند سال دریافت طبیعی اشعه از محیط اطراف محسوب میشود. واکنشهای آلرژیک بسیار نادر بوده و معمولاً خفیف هستند.
بهطور کلی، پت اسکن تنها در شرایط زیر میتواند با خطراتی همراه باشد:
- اگر باردار هستید یا در دوران شیردهی قرار دارید، نباید پت اسکن انجام دهید. تابش اشعه ممکن است به جنین آسیب برساند و همچنین میتواند از طریق شیر مادر به نوزاد منتقل شود.
- در برخی افراد، واکنش آلرژیک به مواد رادیواکتیو مورداستفاده در پت اسکن یا ماده حاجب سیتیاسکن رخ میدهد. این واکنشها بسیار نادر بوده و معمولاً خفیف هستند. در صورت بروز، تیم پزشکی با دارو میتواند این واکنش را بهسرعت کنترل و متوقف کند.
- در افراد مبتلا به دیابت، ممکن است جذب قند موجود در رادیودارو بهدرستی انجام نشود که میتواند بر نتایج اسکن تأثیر بگذارد. پزشک یا ارائهدهنده خدمات درمانی پیش از انجام آزمایش، توصیههایی برای تنظیم رژیم غذایی و داروها به شما ارائه خواهد داد.
تفسیر نتایج و اقدامات بعدی
رادیولوژیستی که در انجام و تفسیر پت اسکن آموزش تخصصی دیده است، تصاویر را بررسی کرده، گزارش را تهیه میکند و آن را به شما یا پزشک معالجتان تحویل میدهد. این فرایند معمولاً حدود ۲۴ ساعت زمان میبرد.
تفسیر نتایج و تصمیمگیری درباره اقدامات بعدی با پزشک متخصص است.
جهت پت اسکن به کدام مراکز مراجعه کنیم؟
برای انجام پت اسکن میتوانید به مراکز زیر مراجعه کنید:
- بیمارستانهای بزرگ و دانشگاهی که بخش پزشکی هستهای یا تصویربرداری پیشرفته دارند. این بیمارستانها معمولاً دارای تجهیزات پت اسکن و تیم تخصصی رادیولوژی هستند.
- مراکز تخصصی پزشکی هستهای و تصویربرداری تشخیصی که خدمات پت/سیتی اسکن ارائه میدهند. این مراکز معمولاً بهطور تخصصی روی اسکنهای مولکولی و هستهای تمرکز دارند.
- برخی کلینیکها و مراکز تصویربرداری خصوصی که دارای دستگاههای پت اسکن و کادر آموزشدیده هستند، بهویژه در شهرهای بزرگ و مراکز استانها.
قبل از مراجعه:
- مطمئن شوید مرکز موردنظر مجوز پزشکی هستهای و رادیولوژی دارد.
- از تجربه و تخصص تیم رادیولوژیست در پت اسکن اطمینان حاصل کنید.
- با مرکز تماس بگیرید تا دستورالعملهای آمادهسازی و نوبتدهی را دریافت کنید.
کلام آخر دکتردکتر
پت اسکن یکی از پیشرفتهترین روشهای تصویربرداری پزشکی هستهای است که با تمرکز بر فعالیتهای مولکولی و فرایندهای متابولیک بدن، امکان شناسایی بیماریها را در مراحل بسیار اولیه فراهم میکند. این روش بهویژه در تشخیص انواع سرطانها، بررسی پیشرفت بیماری و ارزیابی اثربخشی درمان نقش مؤثری دارد. همچنین پت اسکن میتواند مشکلات قلبی، مغزی و اختلالات متابولیک را با دقت بالا شناسایی کند. با وجود استفاده از مواد رادیواکتیو، پت اسکن بهطور کلی ایمن و بدون عارضه جدی است. پت اسکن ابزار بسیار ارزشمندی برای تشخیص زودهنگام و دقیق بیماریها است و میتواند نقش حیاتی در بهبود نتایج درمان و پیشآگهی بیماران داشته باشد. اگر فکر میکنید ممکن است پت اسکن به شما کمک کند باید در گام نخست از پزشک وقت ویزیت آنلاین یا حضوری بگیرید. کاری که بهراحتی و در زمان کوتاه میتوانید در دکتردکتر انجام دهید.
سوالات متداول
