پرکاری غده پاراتیروئید؛ علت، علائم، تشخیص و درمان پاراتیروئید

غدد چهارگانۀ پاراتیروئید کنترل‌کنندۀ سطح سرمی کلسیم در بدن هستند و هورمونی که ترشح می‌کنند (PTH)، برای تک‌تک انقباض‌های عضلانی، استحکام استخوانی، انتقال پیام‌های عصبی و حتی ضربان منظم و روی ریتم قلب ضروری و ارزشمند است. هرگونه اختلال در این سیستم که منجر به ترشح بیش‌از‌حد هورمون پاراتیروئید شود، زمینه‌ساز ابتلا به پرکاری غده پاراتیروئید خواهد بود. این عارضه به سلامت استخوان‌ها، عملکرد کلیه‌ها و سیستم قلبی عروقی آسیب می‌زند و کیفیت زندگی‌مان را به چالش می‌کشد. در این راهنمای مجله پزشکی دکتردکتر به کشف ریشه‌های پنهان این بیماری پاراتیروئید و نشانه‌های هشدار آن می‌پردازیم و دربارۀ راه‌های درمان آن حرف می‌زنیم.

غده پاراتیروئید چیست؟

غدد پاراتیروئید چهار غده بیضی شکل و مجزا هستند که در قسمت پشت غده تیروئید قرار دارند. این چهار غده در قسمت‌های بالا و پایین لوب‌های راست و چپ تیروئید و در سطح خلفی آن قرار گرفته‌اند. در حالت عادی غدد پاراتیروئید به شکل دانه‌های برنج و به همان اندازه هستند.

جالب است بدانید با وجود نزدیکی بیش از حد این دو غده درون‌ریز (منظور تیروئید و پاراتیروئید) به یکدیگر، هم از نظر عملکردی و فیزیولوژی و هم به لحاظ بافت‌شناسی دو غده کاملا مجزا محسوب می‌شوند.

غده پاراتیروئید چه هورمونی ترشح می‌کند؟

هورمون اصلی که غده پاراتیروئید ترشح می‌کنند پاراتورمون نام دارد. هورمون پاراتورمون وظیفه کنترل سطح سرمی کلسیم را برعهده دارد. پاراتورمون با افزایش رسوب کلسیم در استخوان‌ها و یا افزایش فعالیت استئوکلاست‌های استخوانی وظیفه خود را انجام می‌دهد.

هورمون پاراتیروئید که پاراتورمون نامیده می‌شود هورمونی پلی پپتیدی است که از سلول‌های چیف غدد پاراتیروئید ساخته و ترشح می‌شود.

تاثیر هورمون پاراتیروئید بر عملکرد سایر اعضای بدن

تنظیم بودن سطح کلسیم سرمی اهمیت بسیار زیادی در عملکرد صحیح استخوان‌ها و عضلات دارد. اغلب بافت قلب از بافت عضله‌ای تشکیل شده است؛ بنابراین تعادل و تنظیم سطح کلسیم در خون اهمیت به سزایی در عملکرد صحیح قلب دارد.

هورمون پاراتورمون تاثیرات زیادی بر ارگان‌های مختلف بدن دارد. این هورمون با کمک هورمون کلسی‌تونین که از تیروئید ترشح می‌شود سطح سرمی کلسیم خون را تنظیم می‌کنند. دقت کنید که عمل هورمون پاراتورمون و هورمون کلسی‌تونین کاملا مخالف یکدیگر است.

از دیگر اثرات مهم هورمون پاراتورمون فعال کردن ویتامین D3‌ است که باز هم به این شکل به بازجذب کلسیم از روده باریک کمک می‌کند.

برای مثال زمانی که سطح کلسیم در خون کاهش پیدا می‌کند، این هورمون با اثر روی کلیه، بازجذب یون کلسیم را از نفرون‌ها افزایش و دفع آن را از این طریق کاهش می‌دهد. پاراتورمون در روده باریک سبب افزایش بازجذب کلسیم و در استخوان‌ها سبب فعال شدن استئوکلاست‌ها می‌شود.

تفاوت هورمون تیروئید و هورمون پاراتیروئید در چیست؟

ترشح هورمون پاراتورمون زمانی که سطح کلسیم خون کاهش پیدا می‌کند؛ افزایش می‌یابد. هورمون کلسی‌تونین وقتی ترشح می‌شود که سطح سرمی کلسیم خون، افزایش می‌یابد و کلسیم را به داخل بافت‌ها مخصوصا استخوان‌ها هدایت می‌کند.

انواع بیماری‌های پاراتیروئید و علائم آن

اگر به هر دلیلی ترشح هورمون پاراتورمون برخلاف سطح بالای کلسیم سرم، افزایش یابد؛ پرکاری پاراتیروئید نامیده می‌شود. این پرکاری می‌تواند اولیه، ثانویه و ثالثیه باشد. بنابراین با توجه به تعریف پرکاری می‌توان حدس زد که کاهش ترشح هورمون پاراتورمون را علی‌رغم سطح پایین کلسیم سرم، کم‌کاری پاراتیروئید می‌نامند.

پرکاری غده پاراتیروئید چیست؟

شایع‌ترین بیماری غده پاراتیروئید، مشکل پرکاری است که با توجه به تعریفی که بالاتر ارائه کردیم؛ در این حالت مقدار هورمون‌های پاراتیروئیدی ترشح شده بیش از میزان لازم است. به این حالت پاتولوژیک، هیپرپاراتیروئیدیسم یا پرکاری پاراتیروئید گفته می‌شود. غده پاراتیروئید فرد مبتلا به پرکاری پاراتیروئید دچار مشکل شده و حتی در زمانی که سطح کلسیم خون نرمال یا بالاست باز هم ترشح پاراتورمون را ادامه می‌دهد. این موضوع عوارض بسیار شدیدی را می‌تواند برای فرد به همراه داشته باشد که در ادامه همین مطلب به آنها اشاره خواهیم کرد.

دلایل بالا رفتن PTH و هیپرپاراتیروئیدیسم

رایج‌ترین علت بروز پرکاری پاراتیروئید در غدد پاراتیروئید، تشکیل یک توده‌ی اضافی (غیر سرطانی) در یکی یا تعداد بیشتری از این غدد است. خوشبختانه غده‌ای که پرکار است به ندرت سرطانی و بدخیم است (کمتر از یک مورد از ۲۵۰۰ مورد)، اما این موضوع دلیلی برای بی‌خطر بودن آن نمی‌شود؛ چرا که پرکاری پاراتیروئیدی موجب بالا رفتن غیر طبیعی سطح کلسیم در خون فرد مبتلا می‌شود و به دنبال آن تخریب برخی بافت‌ها در بدن شکل می‌گیرد.

پرکاری غده پاراتیروئید چه علائمی دارد؟

پیش‌تر درباره مکانیسم عمل هورمون PTH یا همان پاراتورمون صحبت کردیم. این هورمون کلسیم را از بافت استخوانی خارج کرده و به داخل خون آزاد می‌کند. بنابراین بیمارانی که هورمون پاراتیروئید در بدن آن‌ها بیش از حد تولید می‌شود، سطح کلسیم خونشان به صورت غیرطبیعی بالا می‌رود. با این حال ممکن است از استخوان درد شکایت داشته باشند (به دلیل تخریب بافت استخوانی).

در موارد شدید بیماری، یا در حالتی که فرد دیر شروع به درمان کند، ممکن است استخوان‌ها تا حدی کلسیم خود را از دست بدهند. در نتیجه استخوان‌های شخص شکننده شده و تراکم خود را از دست می‌دهند و با کوچکترین ضربه‌ای می‌شکنند. در نهایت فرد اصطلاحا دچار استئوپروز یا پوکی استخوان می‌شود. این مشکل خصوصا در افراد مسن بیشتر دیده می‌شود.

همچنین با بروز چنین اتفاقاتی ممکن است خونریزی‌های جزئی در درون استخوان‌ها رخ دهد که باعث استخوان درد‌های شدید در فرد می‌شود.

مشکلات دیگری که افزایش فعالیت غده پاراتیروئید می‌تواند برای فرد مبتلا به آن ایجاد کند؛ عبارتند از:

• کاهش تراکم استخوان و پوکی استخوان
• شکستگی استخوان
• سنگ کلیه
• زخم معده
• پانکراتیت (التهاب پانکراس)
• اختلالات سیستم عصبی

تشخیص پرکاری پاراتیروئید در آزمایش خون

تشخیص پرکاری پاراتیروئید با سنجش سطح سرمی هورمون PTH در خون به راحتی انجام می‌گیرد. یکی دیگر از راه‌های تشخیص پرکاری غده پاراتیروئید، اندازه‌گیری میزان کلسیم موجود در ادرار ۲۴ ساعته است. البته این روش کاربرد چندانی ندارد و مطمئن‌ترین روش همان اندازه‌گیری سطح سرمی هورمون است.

بالا بودن PTH در آزمایش خون چه معنی دارد؟

بالا بودن سطح هورمون پاراتیروئید در آزمایش خون یک نشانگر بیوشیمیایی کلیدی و نشان‌دهنده تحریک بیش‌از‌حد یا مشکلی در غدد پاراتیروئید است. این یعنی غدد پاراتیروئید بیش‌از‌حد برای بالابردن سطح کلسیم خون در تلاش‌اند و احتمال وجود یک تودۀ غیرسرطانی که منجر به تحریک این غدد شده، بالاست.

سه سناریو برای این اتفاق وجود دارد:

• پرکاری اولیه (Primary Hyperparathyroidism): این شایع‌ترین علت هیپرپاراتیروئیدیسم و معمولا ناشی از یک آدنوم (توده خوش‌خیم) در یکی از غدد پاراتیروئید است. معمولا در این حالت PTH و کلسیم خون هر دو بالا هستند.
• پرکاری ثانویه (Secondary Hyperparathyroidism): غدد پاراتیروئید براثر یک مشکل زمینه‌ای مثل نارسایی کلیوی مزمن یا کمبود شدید ویتامین D تحریک می‌شوند و PTH بیشتری تولید می‌کنند. بدن سعی می‌کند کمبود کلسیم یا مشکل دفع فسفر را با ترشح بیشتر PTH جبران کند، ولی کلسیم خون همچنان کم است.
• پرکاری ثالثیه (Tertiary Hyperparathyroidism): حالتی که معمولا پس از سال‌ها پرکاری ثانویه رخ می‌دهد و در آن غدد پاراتیروئید آنقدر تحریک شده‌اند بی‌توجه به تنظیمات طبیعی بدن و حتی رفع مشکل اولیه (مثلا پیوند کلیه) همچنان به ترشح بیش‌از‌حد PTH ادامه می‌دهند.

نکته: تفسیر دقیق این آزمایش مستلزم بررسی همزمان سطح کلسیم کل، کلسیم یونیزه و ویتامین D است. برای تعیین علت دقیق و برنامه‌ریزی درمانی، پزشک غدد باید نتایج این آزمایشات را در اختیار داشته باشد. برای آشنایی با دکتر غدد و متابولیسم کلیک کنید.

آیا بیماری پاراتیروئید خطرناک است؟

پرکاری غده تیروئید به‌خودی‌خود و لزوما خطرناک نیست، مگر آنکه تحت کنترل نباشد! در بدترین حالت، این عارضه اگر از نوع پرکاری باشد، با افزایش مداوم کلسیم خون خطر آسیب استخوان و کلیه را بالا می‌برد و اگر از نوع کم‌کاری باشد، به اختلالات عصبی عضلانی منجر می‌شود.

• هایپرپاراتیروئیدیسم (پرکاری) استخوان‌ها را مستعد پوکی و شکستگی کرده و ریسک سنگ‌سازی کلیوی را بالا می‌برد.
• هیپوپاراتیروئیدیسم (کم‌کاری) تحریک‌پذیری عصبی عضلانی شدید (تتانی) ایجاد می‌کند.

بیماری پاراتیروئید در اغلب موارد خفیف تا متوسط است و با تشخیص زودهنگام و مدیریت پزشکی دقیق، به خوبی کنترل می‌شود. با‌این‌حال، بروز عوارض پرخطر و حتی مرگ‌و‌میر دراثر این عارضه دور از انتظار نیست.

اگر اختلالات پاراتیروئید درمان نشوند، عوارض پرخطر ناشی از آنها عبارت‌ است از:

• پوکی استخوان. ازبین‌رفتن تراکم مواد معدنی استخوان که منجر به پوکی استخوان می‌شود و خطر شکستگی دست و پا براثر ضربه‌های کوچک را به‌شدت بالا می‌برد.
• سنگ کلیه. سطح بالای کلسیم خون منجر به تشکیل سنگ کلیه می‌شود.
• بیماری‌های قلبی عروقی. سطح بالای کلسیم در خون با افزایش خطر بیماری‌های قلبی و فشار خون بالا مرتبط است.

یکی از عوارض نادر پرکاری غده پاراتیروئید که پژوهش‌های محدودی به آن پرداخته‌اند، کاهش شنوایی است. در موارد طولانی‌مدت، هیپرپاراتیروئیدیسم باعث کاهش تراکم استخوان در استخوان گیجگاهی و اطراف حلزون گوش می‌شود و با تغییر در سختی یا شکل استخوانچه‌های گوش میانی، شنوایی را ضعیف می‌کنند.

همچنین ممکن است فراوانی کلسیم فشار مایع داخلی گوش را بالا ببرد و منجر به تغییر حساسیت شنوایی یا احساس صدای زنگ (تینیتوس) شود. همچنین بخوانید آیا واقعا تیروئید می‌تواند بر شنوایی تاثیر بگذارد؟

درمان پرکاری غده پاراتیروئید

پرکاری غده پاراتیروئید در صورتی که بدون درمان به حال خود رها شود؛ خود به خود بهبود پیدا نمی‌کند. بلکه روزبه‌روز بدتر و کنترل آن سخت‌تر می‌شود. درمان این عارضه به علت زمینه‌ای و شدت هایپرکلسمی بستگی دارد.

جراحی، درمان اصلی پرکاری غده پاراتیروئید

متخصصان غدد انجام عمل جراحی را در موارد بسیار پیشرفته توصیه می‌کنند؛ چون تنها درمان قطعی هیپرپاراتیروئیدیسم، جراحی و خارج کردن غده‌ مشکل‌ساز است. مزیت جراحی بهبود کامل و دائمی سطح کلسیم و توقف پیشرفت عوارضی مانند پوکی استخوان و سنگ کلیه است.

پزشک زمانی جراحی را تجویز می‌کند که سطح کلسیم خون بالاتر از حد طبیعی باشد، علائم سنگ کلیه، پوکی استخوان شدید، یا علائم عصبی عضلانی به‌وضوح دیده شود و سن بیمار کمتر از ۵۰ سال باشد.

درمان غیرجراحی

در افراد مسن با علائم خفیف پرکاری غده پاراتیروئید، ریسک بالای جراحی پزشک را به درمان‌های غیرجراحی سوق می‌دهد. در این شرایط، مصرف داروهای تعدیل‌کننده گیرنده کلسیم مثل «سیناکلست» برای کاهش ترشح PTH مؤثر است. البته اگر بیمار مبتلا به نارسایی مزمن کلیه باشد، پزشک مدیریت رژیم غذایی و کاهش مصرف فسفر را ترجیح می‌دهد.

کم‌کاری غده پاراتیروئید چیست؟

همان طور که در بالا تعریف کردیم، کم‌کاری پاراتیروئید به حالتی گفته می‌شود که در آن غدد پاراتیروئید به اندازه کافی هورمون تولید نمی‌کنند. این حالت نسبت به پرکاری پاراتیروئید بسیار نادر است.

با توجه به نقش هورمون پاراتورمون در بدن می‌توان حدس زد که در صورت کم کاری پاراتیروئید و کاهش ‌ترشح هورمون توسط این غدد، میزان کلسیم خون کاهش پیدا می‌کند و افزایش میزان فسفر خون را به دنبال دارد.

علائم کم‌کاری غده پاراتیروئید

علائم هیپوپاراتیروئیدیسم ممکن است بسیار خفیف و در حد احساس گزگز و مور مور در دست‌ها و انگشتان و اطراف لب‌ها باشد و یا ممکن است در حالت شدید خود را به صورت گرفتگی‌های عضلانی در فرد نشان دهد.

دو مورد از شدیدترین علائمی که بیماری کم‌کاری غده پاراتیروئید می‌تواند ایجاد ‌کند:

• کزاز (گرفتگی عضلانی شدید در کل بدن)
• تشنج

همه این علائم به دلیل نقش کلسیم در بدن است؛ که با کاهش سطح سرمی آن این وقایع قابل پیش‌بینی است.

علل کم‌کاری غده پاراتیروئید

دو مکانیسم عمل کاملا متفاوت ممکن است موجب کم‌کاری غده پاراتیروئید شوند:

• اول این که به هر دلیلی تولید هورمون‌ PTH از غدد پاراتیروئید با مشکل مواجه شود
• دوم این که گیرنده‌های هورمون ترشح‌شده از پاراتیروئید در کلیه‌ها و استخوان‌ها قادر به پاسخگویی مناسب به این هورمون نباشند.

ترشح هورمون پاراتیروئید به ۴ علت زیر ممکن است با اختلال مواجه شود.

• علل مادرزادی: به هر دلیلی ممکن است غدد زیر تیروئید در دوران جنینی به درستی تشکیل نشده باشند.
• ایدیوپاتیک (بیماری با منشا ناشناخته): گاهی بدون هیچ علت مشخصی این حادثه بروز پیدا می‌کند.
• هیپوپاراتیروئیدیسم به دنبال عمل جراحی تیروئید یا پاراتیروئید: این حالت شایع‌ترین علت احتمالی ترشح نشدن پاراتورمون است. گاهی با انجام عمل جراحی در غده تیروئید یا غدد پاراتیروئید به سایر غدد پاراتیروئید آسیب وارد می‌شود و این مشکل رخ می‌دهد.
• کم کاری پاراتیروئید اکتسابی: در این حالت سیستم ایمنی بدن سلول‌های غدد پاراتیروئیدی را به عنوان عامل بیگانه تلقی می‌کند و آنتی‌بادی‌هایی تولید می‌کند که بر ضد سلول‌های این غده هستند و همچون یک بافت خارجی علیه آن عمل می‌کنند.

درمان هیپوپاراتیروئیدیسم چگونه انجام می‌شود؟

پزشکان برای درمان پرکاری غده پاراتیروئید دو راهکار دارند: مدیریت خوراکی سطح کلسیم و ویتامین دی و جایگزینی هورمون پاراتیروئید با فرم تزریقی.

مصرف مکمل‌های خوراکی

صرف‌نظر از علت بیماری، درمان اصلی هیپوتیروئیدی در غدد پاراتیروئید مصرف مکمل‌های ویتامین D و کلسیم به‌منظور کاهش عوارض است. هدف اصلی این درمان، حفظ سطح سرمی کلسیم در محدوده پایین نرمال (حدود ۸.۰ تا ۸.۵ میلی‌گرم در دسی‌لیتر) به‌منظور جلوگیری از علائم تتانی (گرفتگی‌های عضلانی) است. تعیین دوز به صورت دقیق توسط پزشک متخصص صورت می‌گیرد تا هیپرکلسمی ناشی از مصرف بیش‌از‌حد مکمل‌ها جلوگیری شود.

• مکمل کلسیم. فرم رایج به‌شکل کربنات کلسیم یا سیترات کلسیم، با تنظیم دوز هفتگی یا ماهانه مطابق با سطح کلسیم و فسفر سرمی بیمار.
• مکمل ویتامین دی. معمولا در قالب «آلفاکل‌سیدول» یا «کالسی‌تریول» برای جذب کلسیم بیشتر از روده و تنظیم بازجذب فسفر.

جایگزینی هورمون پاراتیروئید

یک درمان دیگر، فرم نوترکیب هورمون پاراتیروئید انسانی (rhPTH) است که محدودیت‌های درمان با قرص‌های خوراکی را ندارد و با تزریق روزانه «تِری‌پاراتاید»، سطح سرمی کلسیم را در محدودۀ نرمال نگه می‌دارد، بی‌آنکه نیازی به دوزهای بالای مکمل کلسیم و ویتامین دی باشد. بنابراین نیاز به پایش مکرر از بین می‌رود و خطر سنگ کلیه رفع‌ می‌شود.

درمان هیپوکلسمی حاد (اورژانس)

در موارد افت شدید کلسیم و علائم بالینی جدی مثل یا تتانی شدید، تزریق وریدی کلسیم گلوکونات کلسیم را مستقیما وارد جریان خون می‌کند و علائم حاد را به‌سرعت برطرف می‌سازد.

کلام آخر دکتردکتر!

پرکاری غده پاراتیروئید گرچه عوارض پرخطری دارد و یک مکانیسم داخلی پیچیده است، ازجمله بیماری‌های قابل‌مدیریت محسوب می‌شود. کشف زودهنگام بیماری پاراتیروئید تنها راز درمان موفقیت‌آمیز آن است. خوشبختانه، علم پزشکی مدرن، به‌ویژه با تکیه بر تکنیک‌های تصویربرداری پیشرفته و جراحی‌های کم‌تهاجمی، روش‌های کارآمدی برای بازگرداندن پارامترهای حیاتی به محدوده نرمال در اختیار ما قرار می‌دهد. کافی‌ست علت هیپرپاراتیروئیدیسم و ابتلا به آن در مراحل اولیه بروز بیماری تشخیص داده شود.

در سامانۀ پزشکی و سلامت دکتردکتر ده‌ها پزشک متخصص آمادۀ پاسخگویی به سؤالات شما درباره این بیماری و تشخیص این وضعیت در شما هستند. همین حالا اولین جلسۀ ویزیت آنلاین را شروع کنید.

منابع:

Nctansurgery

Nhs

Medlineplus

Mayoclinic

Clevelandclinic

Niddk