وقتی نوجوانی که تابهحال همیشه شاد و پرانرژی بوده، ناگهان ساکت، گوشهگیر یا بیحوصله میشود و میگوید «حالم خوب نیست»، نمیشود و نباید نادیدهاش گرفت! مسائلی مثل فشار همسالان، انتظارات تحصیلی و تغییرات بدن فرازونشیبهای زیادی برای نوجوان بههمراه دارند. این ناخوشاحوالی لزوما از علائم بلوغ و گذرا نیست، گاه مدتها ادامه مییابد و آینده تحصیلی، روابط اجتماعی و حتی سلامت روانی فرد را تهدید میکند. مهمتر آنکه اگر ریشههای آن عمیق باشد، نمیتوان فقط با «اراده» بر آن غلبه کرد و نیازمند حمایت و درمان طولانیمدت است. در این راهنمای جامع مجله سلامت دکتردکتر با علائم افسردگی در نوجوانان و روشهای مؤثر غلبه بر آن آشنا خواهید شد.
افسردگی در نوجوانان چیست؟
افسردگی نوجوانان احساس غم و اندوه، خشم و احساس پوچی و ناامیدی مداوم است که توان فعالیتهای عادی روزمره را از نوجوان میگیرد، تمرکز او را به هم میریزد، انگیزه و انرژی او را تحلیل میبرد و او را با «لذت» از زندگی بیگانه میکند. اولین علائم افسردگی در نوجوانان در سنین ۱۳ تا ۱۷سالگی ظاهر میشوند. این علائم ذاتا تهدیدکننده نیستند، ولی تداوم افسردگی در نوجوانان پسر و دختر احتمال افت عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی و عزتنفس و حتی افکار خودکشی را بالا میبرد.
برخلاف تصور رایج، افسردگی در نوجوانان دختر و پسر همیشه با اندوه همراه نیست و گاه به شکل تحریکپذیری، پرخاشگری، خستگی مفرط یا دردهای جسمی بروز پیدا میکند.
علت افسردگی در نوجوانان چیست؟
افسردگی در نوجوانان مثل یک دلیل سرراست ندارد و معمولا ترکیبی از عوامل زیستی، روانی و اجتماعی است. درست مثل علت افسردگی بارداری، تغییرات شدید هورمونی و شیمیایی مغز در دوران بلوغ تعادل خلقوخو را به هم میریزند و فرد را مستعد غم و اندوه میکنند. ازطرفی، فشارهای تحصیلی، مقایسههای اجتماعی، مشکلات خانوادگی و تجربههایی مثل طردشدن یا شکست عاطفی، نقش مهمی در شکلگیری یا تشدید افسردگی دارند. حضور این عوامل در کنار هم و برای طولانیمدت، سلامت روان نوجوان را تحتتأثیر قرار میدهد.
در جدول زیر کاملتر بخوانید علت افسردگی نوجوانان چیست.
| شیمی مغز | انتقالدهندههای عصبی مسئول انتقال سیگنالها به سایر قسمتهای مغز و بدن هستند. نقص این مواد شیمیایی عملکرد گیرندههای عصبی را به هم میریزد و منجر به افسردگی میشود. |
| هورمونها | بههمریختن تعادل هورمونها در ایجاد یا تحریک افسردگی نقش پررنگی دارد. |
| ویژگیهای ارثی | افسردگی در افرادی که خویشاوند خونی (والدین یا پدربزرگ و مادربزرگ) مبتلا دارند، شایعتر است. |
| آسیبهای کودکی | وقایع آسیبزای دوران کودکی مثل سوءاستفاده جسمی یا عاطفی، جدایی والدین، سوگ، مشکلات مدرسه و غیره خطر افسردگی را بالا میبرد. |
| الگوهای آموخته شده تفکر منفی | این الگوها معمولا در اثر تجربههای مکرر شکست، سرزنش، طرد یا حضور در محیطهای خانوادگی و آموزشی سختگیرانه شکل میگیرند و نقش مهمی در شکلگیری و تداوم افسردگی در نوجوانان دارند. |
برخی از نوجوانان بهدلایل زیر بیشتر در معرض خطر افسردگی هستند:
- مبتلا به سایر بیماریهای روانی مثل اضطراب یا اختلالات خوردن هستند؛
- مواد مخدر مصرف میکنند؛
- بیماریهای زمینهای مانند دیابت، سرطان و بیماری قلبی دارند؛
- در محیط خانوادگی پرتنش زندگی میکنند؛
- با همکلاسیهای خود مشکل دارند؛
- در معرض قلدری، سوءاستفاده جسمی، عاطفی یا جنسی قرار دارند؛
- مبتلا به معلولیتهای یادگیری یا اختلال بیشفعالی کمبود توجه (ADHD) هستند؛
- عزت نفس پایین، دیدگاه بدبینانه یا مهارتهای مقابلهای ضعیف دارند.
علائم افسردگی در نوجوانان دختر و پسر
افسردگی نوجوانان با تغییرات عاطفی و رفتاری همراه است. در جدول زیر به بیش از ۲۵ علائم افسردگی اشاره کردهایم.
| علائم عاطفی | علائم رفتاری |
| احساس غم، (همراه با گریههای بیدلیل) احساس سرخوردگی یا احساس خشم (حتی در مسائل جزئی) احساس ناامیدی و پوچی خلق تحریکپذیر و آزرده بیعلاقگی به فعالیتهای روزمره درگیری با خانواده و دوستان عزتنفس پایین احساس بیارزشی و گناه تمرکز بر شکستهای گذشته سرزنش و انتقاد بیشازحد از خود حساسیت شدید و نیاز به اطمینان خاطر بیشازحد مشکلات تفکر، تمرکز، تصمیمگیری و حفظ افکار مکرر مرگ و خودکشی | خستگی و نداشتن انرژی بیخوابی یا پرخوابی تغییرات اشتها و کاهش یا افزایش وزن مصرف الکل و مواد مخدر حس آشفتگی و بیقراری کندی مشهود در صحبت یا حرکات بدن شکایات مکرر از دردهای بدنی و سردردهای بیدلیل انزوای اجتماعی عملکرد ضعیف در مدرسه و غیبتهای مکرر توجه کمتر به بهداشت شخصی و ظاهر عصبانیت شدید، رفتارهای پرخاشگرانه، مخرب و پرخطر خودآزاری اقدام به خودکشی |
علائم افسردگی شدید در نوجوانان پسر و خطر انزوا
علائم افسردگی نوجوانان پسر اغلب حول تغییرات رفتاری و هیجانی است. افسردگی ارثی و غیر ارثی پسربچهها بیشتر در قالب خشم، پرخاشگری، گوشهگیری و رفتارهای پرخطر بروز پیدا میکند و آنان را بهسمت انزوا و قطع ارتباط با خانواده و دوستان سوق میدهد. رایجترین علائم افسردگی شدید در نوجوانان پسر عبارت است از:
- گوشهگیری و ارتباط کمتر با دوستان؛
- خشم مداوم و تحریکپذیری شدید؛
- افت ناگهانی نمرات و بیعلاقگی به درس؛
- بیخوابی یا پرخوابی؛
- نداشتن انرژی و خستگی همیشگی؛
- بیاشتهایی یا پراشتهایی؛
- احساس بیحسی، پوچی یا ناامیدی؛
- رفتارهای پرخطر (دعوا، مصرف مواد، رانندگی پرخطر و …)؛
- صحبت درباره بیارزشی یا بیفایده بودن زندگی.
علائم افسردگی در نوجوانان دختر چیست؟
علائم افسردگی در نوجوانان دختر ۱۳ ساله و بالاتر معمولا ترکیبی از نشانههای عاطفی، رفتاری و جسمی است. ظهور تدریجی این علائم زندگی روزمره، روابط و عملکرد تحصیلی نوجوان را تحتتأثیر قرار میدهد و باعث افسردگی پریودی و دیگر دورههای زندگی میشود. شایعترین علائم افسردگی در نوجوانان دختر عبارتاند از:
- احساس غم و گریههای مکرر؛
- احساس ناامیدی و پوچی؛
- حساسیت بیشازحد به انتقاد؛
- احساس گناه و بیارزشی؛
- کاهش اعتمادبهنفس؛
- گوشهگیری و دوری از دوستان و خانواده؛
- بیعلاقگی به فعالیتهایی که قبلا لذتبخش بودند؛
- افت تحصیلی یا بیانگیزگی نسبت به مدرسه؛
- کاهش تمرکز و فراموشکاری؛
- بیقراری؛
- تغییر در اشتها و وزن؛
- خستگی مداوم و افت انرژی؛
- سردرد یا دلدرد مکرر بدون علت جسمی مشخص؛
- تأکید بر بیارزشی و بیمعنابودن زندگی؛
- تمایل شدید به انزوا؛
- افکار خودکشی.
تشخیص افسردگی: معرفی بهترین تستهای افسردگی نوجوانان دختر و پسر
افسردگی در نوجوانان در آزمایشگاه قابلتشخیص نیست؛ متخصصان سلامت روان بعداز گفتوگو و پرسوجو، ارزیابی تست افسردگی نوجوانان دختر و پسر و همچنین بررسی تاثیر افسردگی بر چهره و رفتار روزانه نوجوان، به تشخیص قطعی میرسند. روال تشخیص از این قرار است:
- معاینه فیزیکی. در این جلسه معاینه دردهای جسمانی شناسایی میشوند و پزشک سؤالاتی عمیق و معنیدار از نوجوان میپرسد تا افسردگی و ریشهاش را تشخیص دهد.
- تست آزمایشگاهی. پزشک با بررسی نتایج تست شمارش کامل خون (CBC) یا عملکرد تیروئید نوجوان، بررسی میکند که علائم افسردگی ناشی از بیماری است یا خیر.
- ارزیابی و تستهای روانشناختی. در نهایت با شنیدن افکار، احساسات و رفتار نوجوان و خواندن نتایج تست افسردگی در نوجوانان دختر و تست افسردگی نوجوانان پسر، وجود افسردگی را تأیید یا رد میکند.
پرسشنامه افسردگی بک (BDI)، مقیاس افسردگی همیلتون (HDRS)، مقیاس افسردگی PHQ-9، مقیاس افسردگی زونگ (SDS) و تست افسردگی کودکان و نوجوانان ماریاکواس (CDI) تستهای استاندارد و معتبر برای تشخیص افسردگی در نوجوانان محسوب میشوند.
درمان افسردگی نوجوانان
افسردگی در نوجوانان بیماری لاعلاج نیست، بهشرط حمایت کافی درمانپذیر است و بسیاری از نوجوانان آن را باموفقیت پشتسر میگذارند. بااینحال روند درمان تدریجی است و طول دوره درمان بسته به شدت علائمی که نوجوان تجربه میکند، شرایط خانوادگی و میزان همکاری او با پروسه درمان، از چند هفته تا چند ماه متغیر است. حمایت عاطفی پایدار، حضور فعال خانواده و ارتباط مستمر نوجوان با پزشک متخصص امید به درمان را بیشتر میکند.
راه درمان افسردگی در نوجوانان دختر و پسر متفاوت نیست و پزشک بسته به نوع علائم و شدت آنها، دست روی بهترین راه درمان میگذارد. معمولا ترکیب گفتوگو (رواندرمانی) و مصرف داروی ضدافسردگی (دارودرمانی) بهترین راه های درمان افسردگی در نوجوانان دختر و پسر هستند. برخی منابع نیز درمان گیاهی افسردگی را پیشنهاد میکنند.
نقش رواندرمانی (CBT) و دارو در درمان افسردگی نوجوانان
۱. دارو برای درمان افسردگی در نوجوانان پسر و دختر
اگر علائم افسردگی بهقدری پیشرفت کند که فرد از فعالیتهای زندگی روزمره جا بماند، تحمل افسردگی بدون دارو دیگر غیرممکن است و پزشک مصرف داروی ضدافسردگی را تجویز میکند. برای نوجوانی که تا این مرحله از افسردگی پیش رفته، مزایای داروی ضدافسردگی بر عوارض این داروها میچربد و مصرفش کمخطرتر از بروز عوارض احتمالی است. حتی بعضی از این داروها با خلقوخو را بهبود میبخشند و در درازمدت خطر خودکشی را کمرنگ میسازند.
سازمان غذا و داروی آمریکا دو نوع دارو را برای افسردگی نوجوانان تأیید میکند: فلوکستین (پروزاک) و اسیتالوپرام (لکساپرو). با پزشک در مورد گزینههای دارویی و عوارض جانبی احتمالی صحبت کنید و مزایا و خطرات داروهای مختلف را بسنجید.
۲. درمان افسردگی نوجوانان دختر و پسر با رواندرمانی
رواندرمانی یک اصطلاح عمومی برای درمان افسردگی ازطریق گفتوگو با یک پزشک متخصص سلامت روان است. این متخصص در جلسات رواندرمانی یا گفتاردرمانی درک و مدیریت احساسات را برای نوجوان افسرده آسان میکند. همچنین نوجوان یاد میگیرد چطور دست از افکار منفی بکشد و به جنبههای مثبت زندگی نگاه کند. بهاینترتیب، ریشههای اعتمادبهنفس نوجوان تقویت میشود و احساس بهتری نسبت به خود پیدا میکند.
انواع گفتاردرمانی برای رفع افسردگی شامل رفتاردرمانی شناختی و درمان بینفردی است:
- درمان شناختی رفتاری (CBT) به فرد دچار افسردگی کمک میکند تا افکار منفی و بیفایده را بشناسد و تغییر دهد. همچنین مهارت مقابله و تغییر الگوی رفتاری را به او میآموزد.
- درمان بین فردی (IPT) بر بهبود روابط تمرکز دارد و به فرد افسرده کمک میکند در یک محیط گروهی مشکلات ارتباطی خود را شناسایی کند و از دریچه این مشکلات، شدت علائم افسردگی را کمرنگ نماید.
کلام آخر دکتردکتر
افسردگی در نوجوانان نه آنقدر کماهمیت است که بشود نادیدهاش گرفت، نه نشانۀ ضعف و معضلی غیرقابلحل، پیامی است که باید شنید و جدی گرفت. هرچه آگاهی والدین نوجوان دراینزمینه بیشتر و اقدام به عمل زودتر باشد، مسیر درمان کوتاهتر و مؤثرتر خواهد بود. اگر این نشانهها را در نوجوان خود یا اطرافیانتان میبینید، سکوت نکنید و از کنار بیحوصلگیها و بیانگیزگیهای نوجوان ساده نگذرید؛ یک گفتوگوی ساده میتواند نقطه شروع نجات یک آینده باشد.
بهمحض مشاهده اولین علائم افسردگی، تعلل نکنید و با رزرو یک جلسه مشاوره آنلاین در بستر دکتردکتر، گامی محکم برای بازیابی و حفظ سلامت روان او بردارید. در این سامانه پزشکی صدها مشاور و روانپزشک متخصص آمادهاند تا به نوجوان شما کمک کنند از دام ویرانگر افسردگی با موفقیت خارج شود.
