چرا همیشه از رها شدن می‌ترسیم؟ بررسی طرحواره رهاشدگی

تا‌به‌حال پیش آمده که پس از ارسال پیامی معمولی به یک دوست صمیمی یا شریک عاطفیتان، مدام گوشی تلفنتان را چک کنید و به خاطر دیر جواب‌دادن طرف مقابل آشفته شوید؟ ممکن است فکر کنید که طرف مقابل دیگر دوستتان ندارد یا دیگر شما را در زندگیش نمی‌خواهد. حتی احتمال دارد واکنش‌های افراطی نشان دهید؛ مثلا چندین بار دیگر پیام بفرستید یا پس از جواب‌دادن او، به‌شدت او را سرزنش کنید که چرا دیر جواب داده است. خیلی اوقات چنین احساسات و هیجانات کنترل‌ناپذیری در ترسی عمیق و زخمی بسیار قدیمی در روان ما ریشه دارند: ترس از رهاشدن و طرحواره رهاشدگی.

در طرحواره‌درمانی، به ترس شدید از رهاشدن طرحواره رهاشدگی گفته می‌شود؛ الگویی ناسازگار که باعث می‌شود فرد حتی در روابط امن و صمیمیش هم مدام نگران از دست‌دادن فرد مقابل باشد. در ادامه این مطلب، طرحواره رهاشدگی، انواع و ریشه‌های آن را به‌طور مفصل بررسی می‌کنیم و نگاهی به روش‌های درمان این طرحواره آسیب‌زا داریم.

طرحواره رهاشدگی چیست؟

طرحواره رهاشدگی (Abandonment Schema) الگوی ذهنی عمیق و پایداری است که باعث می‌شود فرد در تمام روابطش مدام نگران ازدست‌دادن افراد مهم زندگیش باشد. کسی که این طرحواره را دارد، مدام فکر می‌کند روابطش آخر تمام می‌شوند یا دیگران حتما روزی آنها را رها می‌کنند.

برای بررسی دقیق‌تر اجازه بدهید منظورمان «طرحواره» را روشن‌تر کنیم. اصطلاح «طرحواره» (Schema) در علم روانشناسی به الگویی عمیق و به‌نسبت پایدار از فکر، احساس و باور درباره خودمان، دیگران و دنیا گفته می‌شود. این الگو خیلی اوقات ناشی از تجربه‌های دوران کودکی و نوجوانی است و می‌تواند روی رفتار و روابط ما در بزرگسالی هم اثر بگذارد.

«طرحواره رهاشدگی» الگویی از فکر، احساس و باور در ذهن فرد است مبنی بر اینکه تمام افرادی که به آنها دلبستگی و وابستگی دارد، بالاخره یک روز او را ترک می‌کنند. این ترک‌شدن ممکن است به دلیل مرگ، طردشدن، بیماری یا انتخاب فرد دیگری اتفاق بیفتد. طرحواره رهاشدگی باعث ترس شدید و غیرمنطقی نسبت‌به ازدست‌دادن و رهاشدن در فرد می‌شود. این ترس و اضطراب دائمی حاصلی جز آشفتگی عاطفی، نگرانی مداوم، بی‌اعتمادی و رفتار‌های بی‌ثبات در روابط نزدیک فرد ندارد.

انواع طرحواره رهاشدگی

اگرچه منبع و منشا تمام انواع طرحواره رهاشدگی به ترس از رهاشدن گره خورده است، تمام افراد به یک شکل این الگوی ذهنی را تجربه نمی‌کنند. دلایل مختلفی که در بروز این طرحواره نقش دارند، ممکن است باعث بروز افکار، احساسات و باورهای مختلفی در افراد شده باشند؛ برای مثال، گاهی فرد در کودکی یکی از والدینش را بر اثر بیماری و مرگ از دست داده است و گاهی هم پدر یا مادرش رفتارهای غیرقابل‌ پیش‌بینی داشته‌اند. هریک از این عوامل می‌توانند باعث بروز نوع خاصی از طرحواره رهاشدگی شوند. در ادامه، رایج‌ترین انواع طرحواره رهاشدگی را معرفی می‌کنیم.

طرحواره رهاشدگی ناشی از فقدان واقعی

این نوع از طرحواره رهاشدگی بعد از فقدانی واقعی مثل فوت یکی از والدین یا افراد نزدیک شکل می‌گیرد. علاوه‌بر سوگ، مواردی مثل طلاق والدین، جدایی طولانی‌مدت یا ازدست‌دادن فردی که کودک به او وابستگی عاطفی داشته است هم گاهی در شکل‌گیری طرحواره رهاشدگی ناشی از فقدان واقعی موثر هستند، به‌خصوص اگر کودک در زمان بحران، والد یا سرپرست حمایتگری نداشته باشد.

طرحواره رهاشدگی هیجانی

گاهی فرد از نظر فیزیکی تنها نمی‌ماند، اما از نظر عاطفی احساس می‌کند کسی واقعا کنارش نیست. در این حالت، والد یا مراقب اصلی کودک ممکن است حضور فیزیکی داشته باشد، اما محبت، توجه، همدلی و احساس امنیت کافی به کودک ندهد. در این حالت، هیجان‌ها، احساسات و نیازهای کودک به رسمیت شناخته نمی‌شوند.

در نتیجه این طرحواره، کودک به‌تدریج یاد می‌گیرد که نمی‌تواند برای دریافت حمایت عاطفی روی دیگران حساب باز کند. چنین تجربه‌ای در بزرگسالی در قالب نیاز شدید به اطمینان‌گرفتن، حساسیت به بی‌توجهی یا ترس از سردشدن طرف مقابل خودش را نشان می‌دهد.

فردی که دچار طرحواره رهاشدگی هیجانی شده باشد، به هر رفتار غیرعمدی کوچکی هم واکنشی اغراق‌شده نشان می‌دهد و برای کوچک‌ترین نشانه‌های بی‌توجهی یا فاصله‌گرفتن دیگران معنایی فراتر از یک اتفاق ساده پیدا می‌کند.

 طرحواره رهاشدگی ناشی از بی‌ثباتی مراقب

گاهی رفتار والد یا مراقب اولیه قابل پیش‌بینی نیست؛ او یک روز بسیار صمیمی و حمایتگر است و روز دیگر رفتاری به‌شدت سرد و بی‌تفاوت دارد. در این حالت، کودک نمی‌داند چه زمانی قرار است محبت، توجه و حمایت دریافت کند و چه زمانی با سردی یا فاصله‌گرفتن والد خود روبه‌رو خواهد شد. این تجربه باعث شکل‌گیری دلبستگی ناایمن و اضطرابی در کودک می‌شود.

الگوی دلبستگی ناایمن به این معناست که کودک نمی‌داند والد یا مراقبش چه زمانی به او محبت و توجه می‌کند و چه زمانی از او فاصله می‌گیرد. به همین دلیل، کودک همیشه نگران است که مبادا محبت و حمایت والدش را از دست بدهد. این مسئله باعث می‌شود فرد در آینده نسبت‌به کوچک‌ترین احتمال فاصله‌گرفتن دیگران بیش‌ازاندازه حساس شود و دست به واکنش‌های افراطی بزند.

طرحواره رهاشدگی ادراک‌شده

گاهی والد یا مراقب اولیه به‌عمد موجب ایجاد احساس رهاشدگی در کودک نشده است؛ بلکه کودک فقط فکر کرده است که به اندازه کافی مورد توجه، محبت یا حمایت قرار نمی‌گیرد. ممکن است والد در واقعیت حضور داشته باشد، اما کودک احساس کند که تنها مانده یا کسی او را درک نمی‌کند. در واقع، تجربه کودک و معنایی که در ذهن می‌سازد، اهمیت بیشتری نسبت‌به واقعیت بیرونی دارد. در چنین شرایطی باز هم ممکن است طرحواره رهاشدگی شکل بگیرد و منجر به ترس ازدست‌دادن در بزرگسالی شود.

طرحواره رهاشدگی فعال‌شده در بزرگسالی

گاهی ریشه ترس از رهاشدن به سال‌های کودکی برمی‌گردد، اما تا زمانی که فرد وارد رابطه عاطفی جدی نشده باشد یا سوگ و جدایی را تجربه نکرده باشد، طرحواره رهاشدگی خاموش می‌ماند. در این شرایط، اتفاق ناگواری مثل پایان رابطه، خیانت، دورشدن دوستی صمیمی، مهاجرت یا ازدست‌دادن یکی از عزیزان در بزرگسالی ممکن است همان ترس قدیمی کودکی را دوباره فعال کند. در واقع،‌ اضطراب جدایی در بزرگسالان ادامه اضطرابی است که در کودکی آنها ریشه دوانده است.

با فعال‌شدن طرحواره رهاشدگی در بزرگسالی، فرد ممکن است بیش‌ازحد نگران ترک‌شدن باشد و مدام دنبال نشانه‌های فاصله‌گرفتن طرف مقابل باشد یا به او بچسبد. گاهی هم برای اینکه با ترک‌شدن آسیب نبیند، خودش به‌عمد و بدون دلیل مشخص رابطه را تمام می‌کند.

نشانه‌های طرحواره رهاشدگی چیست؟

کسی که طرحواره رهاشدگی دارد، همیشه نگران ازدست‌دادن افراد مهم زندگیش است، حتی وقتی هیچ نشانه جدی از جدایی وجود ندارد. برای مثال، دیرجواب‌دادن یک پیام یا مشغله کاری شریک عاطفی ممکن است در ذهن فردی که طرحواره رهاشدگی دارد به بروز فکرهایی مثل «حتما دیگه منو نمیخواد.»، «اگه براش مهم بودم، سریع جواب می‌داد.» یا «نکنه داره ترکم می‌کنه؟» منجر شود.

کسی که طرحواره رهاشدگی دارد با کوچک‌ترین نشانه سردشدن فرد مقابل دچار اضطراب، نشخوار فکری، ناراحتی شدید یا حتی خشم می‌شود. چنین فردی خیلی اوقات نیاز شدیدی به اطمینان‌گرفتن مداوم، وابستگی عاطفی، حسادت یا سختی در تحمل فاصله و تنهایی احساس می‌کند.

روان‌درمانگر، ریچارد برویِت (Richard Brouillette) در مقاله‌ای به ۶ نشانه ساده در زندگی افراد دارای طرحواره رهاشدگی اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد که اگر این علائم را در رفتار، افکار و احساساتتان مشاهده کردید، احتمال دارد دچار این طرحواره باشید:

You don’t believe you’ll find love again, but if an opportunity comes up, you act desperate.

You feel you don’t have anyone in your life who cares for you.

When people leave, you are crushed and inconsolable.

You get preoccupied with the worry that people are going to leave you and look for signs in small behaviors and interactions.

You get anxious and overthink when you don’t hear from someone, so things like texting can drive you nuts.

When you don’t hear from someone, you react with surprising anger or resentment.

باور ندارید که عشقی در زندگیتان پیدا می‌شود؛ اما اگر فرصتی برای برقراری رابطه پیش بیاید، رفتارتان همراه با ترس و ناامیدی است.

احساس می‌کنید کسی در زندگیتان نیست که واقعا به شما اهمیت بدهد.

وقتی فردی شما را ترک می‌کند، کاملا در هم می‌شکنید و نمی‌توانید آرام شوید.

همیشه ذهنتان درگیر این نگرانی است که دیگران شما را ترک خواهند کرد و در رفتارها و تعاملاتشان به‌دنبال نشانه‌هایی هستید که این مسئله تأیید کند.

وقتی از کسی خبری نمی‌شود، مضطرب می‌شوید و بیش‌ازحد فکر و خیال می‌کنید؛ به همین خاطر، پیام‌دادن و منتظرماندن برای دریافت جواب پیام می‌تواند حسابی شما را عصبانی کند.

وقتی از کسی خبری نمی‌شود، ممکن است با خشم یا کینه‌ای اغراق‌شده واکنش نشان بدهید.

Psychology Today

البته طرحواره رهاشدگی همیشه خودش را با چسبیدن به دیگران نشان نمی‌دهد. بعضی افراد درست برعکس عمل می‌کنند. این افراد برای اینکه دوباره طعم ترک‌شدن را نچشند، به‌شکلی اغراق‌شده از صمیمیت فرار می‌کنند یا قبل از اینکه طرف مقابل فرصت رفتن پیدا کند، خودشان رابطه را تمام می‌کنند. گاهی هم فرد برای اینکه عشق طرف مقابلش را امتحان کند، رابطه را به‌عمد وارد تنش می‌کند؛ برای مثال قهر می‌کند یا از طرف مقابل می‌خواهد ثابت کند که قرار نیست ترکش کند.

چنین رفتارهایی که از سر ترس از رهاشدن انجام می‌شوند، خیلی اوقات نتیجه عکس دارند و باعث تخریب رابطه می‌شوند. اگر بخواهیم ساده‌تر بگوییم، کسی که طرحواره رهاشدگی و ترس ازدست‌دادن دارد، گاهی به‌عمد کاری می‌کند که طرف مقابل واقعا او رها کند؛ هدف فرد با طرحواره رهاشدگی اثبات مجدد این باور نهادینه‌شده در ذهنش است که هیچ‌کس قرار نیست در کنارش بماند و به او عشق بورزد.

علت شکل‌گیری طرحواره رهاشدگی چیست؟

در اغلب موارد، طرحواره رهاشدگی در سال‌های ابتدایی زندگی شکل‌ می‌گیرد. کودک‌ در اولین ماه‌ها و سال‌های زندگیش بسیار ضعیف، ناتوان و شکننده است. او نیازمند دریافت امنیت، عشق، دلبستگی ایمن، ثبات و حمایت از مراقبان اولیه و والدین خود، به‌خصوص مادرش است. اگر نیاز کودک به این موارد به هر دلیلی ارضا نشود، باوری در ذهن او شکل می‌گیرد مبنی بر اینکه دنیا مکان امنی نیست و افراد مهم زندگیش قرار نیست هیچوقت به او عشق و امنیت بدهند. این سرآغاز طرحواره رهاشدگی است. باور به ناامن‌بودن دنیا و افراد مهم زندگی تا بزرگسالی در ذهن کودک باقی می‌ماند و باعث می‌شود فرد در بزرگسالی همیشه از اینکه دیگران او را رها کنند، بترسد.

البته قرار نیست حتما اتفاقی بزرگ یا یک ترومای کودکی پشت این طرحواره باشد. بی‌ثباتی در رفتار والدین، بی‌توجهی عاطفی، طلاق والدین، بیماری یا مرگ یکی از نزدیکان و حتی تجربه‌های کوچک اما تکرارشونده‌ای که به کودک احساس ناامنی می‌دهند، می‌توانند در شکل‌گیری این الگوی ذهنی نقش داشته باشند. برای مثال، کودکی که یک روز از مادر خود محبت، عشق و توجه دریافت می‌کند و روزی دیگر، با سردی و بی‌توجهی مادرش روبه‌رو می‌شود، ممکن است به این نتیجه برسد که «هر آدمی که دوستش دارم، ممکنه در هر لحظه ازم دور بشه.»

گاهی فرد ممکن است در بزرگسالی هم دچار رابطه عاطفی پرتنش، جدایی ناگهانی، خیانت یا ازدست‌دادن یک فرد مهم شود. در این حالت، زخم قدیمی دوران کودکی دوباره سر باز می‌کند و ترس قدیمی از رهاشدن دوباره به‌شکلی بیمارگونه ذهن فرد را به خودش مشغول می‌کند. بنابراین، علاوه‌بر رفتار والدین و مراقبان اولیه کودک، ویژگی‌های فردی، خلق‌وخو، سبک دلبستگی و تجربه‌های بعدی زندگی هم در شکل‌گیری یا پررنگ‌ترشدن طرحواره رهاشدگی نقش دارند.

تفاوت طرحواره رهاشدگی با طردشدگی

در علم طرحواره‌درمانی،‌ طردشدگی نام حوزه‌ای کلی است که خودش شامل 5 طرحواره مختلف از جمله طرحواره رهاشدگی می‌شود. حوزه طردشدگی (Rejection) و بریدگی (Disconnection) در طرحواره‌درمانی چتری کلی برای پنج طرحواره رهاشدگی، طرحواره بی‌اعتمادی و بدرفتاری، طرحواره محرومیت هیجانی، طرحواره نقص و شرم و طرحواره انزوای اجتماعی محسوب می‌شود.

وجه اشتراک این پنج طرحواره، برآورده‌نشدن نیاز عاطفی به پیوند، امنیت، ثبات، محبت، پذیرش، همدلی و احساس تعلق است. بااین‌حال، هر یک از این طرحواره‌ها شکل متفاوتی از این تجربه را در خود جای می‌دهند. تفاوت اصلی طرحواره رهاشدگی با طردشدگی در این است که «طرد و بریدگی» نام حوزه‌ای گسترده‌تر است اما «رهاشدگی» طرحواره‌ای مشخص است که به‌طور خاص به ترس ازدست‌دادن و باور به دسترس‌ناپذیری افراد مهم زندگی مربوط می‌شود.

طرحواره رهاشدگی در بزرگسالان چگونه بروز می‌کند؟

در بزرگسالی، طرحواره رهاشدگی بیشتر خودش را در روابط عاطفی و صمیمی نشان می‌دهد. برای مثال، فردی که طرحواره رهاشدگی دارد، ممکن است به‌شدت به شریک عاطفیش وابسته شود، همیشه دنبال اطمینان‌گرفتن از او باشد، از تنهاماندن بترسد یا نسبت به تغییرات کوچک رفتار طرف مقابل حساس شود. احساسات و رفتارهایی حاکی از اضطراب، خشم، حسادت، کنترل‌گری یا بحث‌های مکرر به‌وفور در روابط بزرگسالی فردی که طرحواره رهاشدگی دارد، دیده می‌شوند.

گاهی هم فرد برای فرار از درد رهاشدن، اصلا اجازه نمی‌دهد رابطه خیلی عمیق شود. چنین فردی از صمیمی‌شدن با دیگران فاصله می‌گیرد و احساساتش را پنهان می‌کند. کسی که در قالب جبران افراطی طرحواره رهاشدگی رفتار می‌کند، ممکن است بدون هیچ دلیل مشخصی و پیش از عمیق‌شدن رابطه عاطفی، از آن بیرون بیاید و به‌سرعت رابطه عاطفی دیگری را شروع کند. در این حالت، فرد تلاش دارد ترس شدید خود از ترک‌شدن و تنهاماندن را نادیده بگیرد.

تاثیر طرحواره رهاشدگی در رابطه عاطفی و ازدواج

طرحواره رهاشدگی می‌تواند رابطه عاطفی و ازدواج را تبدیل به نوعی نگرانی همیشگی ازدست‌دادن کند. فردی که این طرحواره را دارد، مدام نگران است که شریک عاطفیش سرد شود، شخص دیگری را ترجیح دهد یا بالاخره روزی ترکش کند، حتی اگر هیچ شواهد جدی برای این نگرانی وجود نداشته باشد.

دیر جواب‌دادن یک پیام، سفر کاری همسر یا حتی کمی فاصله عاطفی می‌تواند ترس از رهاشدگی را فعال کند و باعث اضطراب، حساسیت و بحث‌های مکرر بین زوج شود. گاهی فرد رفتارهایی اغراق‌شده از اضطراب، حسادت و کنترل‌گری نشان می‌دهد و برای مطمئن‌شدن از عشق طرف مقابل به‌دنبال تأیید و اطمینان‌جویی می‌گردد؛ گاهی هم بدون دلیل منطقی رابطه را ترک می‌کند یا به‌عمد رفتارهایی نشان می‌دهد که طرف مقابل نسبت‌به رابطه سرد شود و واقعا او را ترک کند.

رفتارهای رایج ناشی از طرحواره رهاشدگی

افرادی که طرحواره رهاشدگی دارند، ممکن است به سه شکل با ترس از رهاشدن روبه‌رو شوند: تسلیم، اجتناب و جبران افراطی. هر یک از این رویکردها باعث بروز رفتارهای مشخصی می‌شوند که در ادامه، آنها را به‌طور مفصل توضیح می‌دهیم. نکته مهم این است که زیر تمام این رفتارهای به‌ظاهر متفاوت، ترس شدید و عمیقی از رهاشدن و تنهاماندن خوابیده است.

طرحواره رهاشدگی در سبک تسلیم

افراد در این سبک تسلیم طرحواره خود هستند؛ یعنی رفتارهایی نشان می‌دهند که با ترس و باورهای ناشی از رهاشدگی آنها هماهنگ است. این افراد ممکن است بیش‌ازاندازه به دیگران وابسته شوند، مدام به دنبال اطمینان‌گرفتن باشند یا کوچک‌ترین نشانه‌های فاصله را جدی بگیرند. افرادی که طرحواره رهاشدگی در سبک تسلیم دارند، اغلب رفتارهای زیر را نشان می‌دهند.

• چسبیدن بیش‌ازحد به رابطه و طرف مقابل؛
• نیاز مداوم به اطمینان‌گرفتن در مورد دوست‌داشته‌شدن؛
• ترس شدید از تنهاماندن؛
• تحمل‌کردن رفتارهای نامناسب فرد مقابل برای حفظ رابطه؛
• نادیده‌گرفتن نیازها و خواسته‌های خود برای راضی نگه‌داشتن طرف مقابل؛
• تعبیر فاصله‌های کوچک به‌عنوان نشانه‌ای از ترک‌شدن؛
• حسادت و ترس از جایگزین‌شدن با فردی دیگر؛
• دشواری در پایان‌دادن به روابط ناسالم؛
• وابستگی شدید عاطفی به افراد مهم زندگی.

طرحواره رهاشدگی در سبک اجتناب

افراد در این سبک از هر نوع درد، ترس یا اضطراب مربوط به رهاشدن اجتناب می‌کنند. سبک اجتناب اغلب به‌خاطر شکل‌گیری دلبستگی اجتنابی ایجاد می‌شود؛ در این حالت، احتمال دارد فرد در کودکی مدام با بی‌توجهی عاطفی، طردشدن یا پاسخ‌های سرد والدین مواجه شده و به‌تدریج یاد گرفته باشد که نیازهای عاطفی خود را پنهان کند و برای دریافت محبت یا حمایت به دیگران تکیه نکند. در شکل شدیدتر این سبک،‌ فرد دچار شخصیت اجتنابی می‌شود، یعنی اجتناب‌کردن را به هر نوع ارتباط و معاشرت با دیگران ترجیح می‌دهد.

افراد در سبک اجتناب طرحواره رهاشدگی، به‌جای اینکه با ترس ازدست‌دادن و تنهاماندن روبه‌رو شوند، تلاش می‌کنند خودشان را از موقعیت‌ها و روابط مختلف دور نگه دارند تا هرگز رها نشوند و درد رهاشدن را تحمل نکنند. این افراد در ظاهر مستقل، بی‌نیاز یا حتی بی‌علاقه به رابطه به نظر می‌رسند؛ اما در لایه‌های عمیق‌تر، با فاصله‌گرفتن از دیگران تلاش دارند از خود در برابر درد احتمالی رهاشدن محافظت کنند. بعضی از رفتارهای شایع در این سبک شامل این موارد می‌شوند.

• اجتناب از واردشدن به روابط عاطفی جدی؛
• ترس از تعهد و صمیمیت عاطفی؛
• فاصله‌گرفتن از کسی که برای صمیمیت تلاش می‌کند؛
• پنهان‌کردن نیازهای عاطفی و وانمودکردن به اینکه به کسی نیاز ندارند؛
• سرکوب‌کردن احساس دلتنگی، وابستگی یا ترس ازدست‌دادن؛
• مشغول نگه‌داشتن خود با کار افراطی یا ورزش بسیار شدید برای درگیرنشدن در روابط؛
• انتخاب روابط سطحی یا کوتاه‌مدت به‌جای صمیمیت عمیق؛
• بی‌اهمیت جلوه‌دادن رابطه یا احساسات خود برای اینکه آسیب‌پذیر نشوند؛
• دوری از افرادی که احتمال می‌دهند به آنها وابسته شوند.

طرحواره رهاشدگی در سبک جبران افراطی

افراد در این سبک به‌جای اینکه تسلیم ترس از رهاشدگی شوند یا از آن فرار کنند، سعی می‌کنند با کنترل‌کردن رابطه و طرف مقابلشان، احساس ناامنی خود را جبران کنند. این افراد در ظاهر بسیار مستقل، قدرتمند و بی‌نیاز هستند، اما در واقع ترس بسیار شدیدی از رهاشدن را سرکوب می‌کنند.

طرحواره رهاشدگی در سبک جبران افراطی باعث می‌شود افراد پیش از رهاشدن، خودشان رها کنند یا با کنترل‌گری شدید بخواهند روی طرف مقابل سلطه کامل داشته باشند. رفتارهایی که افراد با طرحواره رهاشدگی در سبک جبران افراطی نشان می‌دهند، عبارت‌اند از:

• کنترل کردن شدید طرف مقابل و رابطه؛
• حسادت و رفتارهای مالکانه؛
• امتحان‌کردن عشق و وفاداری طرف مقابل؛
• تهدید به ترک‌کردن رابطه برای اینکه طرف مقابل بیشتر بماند یا بیشتر توجه نشان دهد؛
• خشمگین‌شدن و رفتار تهاجمی هنگام کوچک‌ترین احساس فاصله‌گرفتن یا بی‌توجهی فرد مقابل؛
• سرزنش‌ و توبیخ شدید طرف مقابل به‌خاطر دیر پاسخ‌دادن یا کمتر توجه‌کردن؛
• وانمودکردن به بی‌نیازی و برتری عاطفی با وجود ترس درونی شدید؛
• قطع‌کردن روابط به‌صورت ناگهانی، برای اینکه کنترل پایان رابطه در دست خود فرد باشد.

تست طرحواره رهاشدگی چیست؟

آزمون‌های مختلفی می‌توانند ویژگی‌ها و جوانبی از طرحواره رهاشدگی را ارزیابی کنند. یکی از مطرح‌ترین و پرکاربردترین تست‌های طرحواره رهاشدگی، تست معروف پرسشنامه طرحواره یانگ (Young Schema Questionnaire) یا به‌اختصار YSQ است که ابزاری علمی و کاربردی برای شناسایی طرحواره‌هایی مثل طرحواره رهاشدگی به شمار می‌رود. باید اشاره کنیم که جفری یانگ (Jeffrey Young) بنیان‌گذار اصلی طرحواره‌درمانی است و پرسشنامه طرحواره یانگ هم زیر نظر شخص او طراحی و توسعه داده شده است.

این تست مجموعه‌ای از جمله‌ها و عبارت‌هاست که فرد باید میزان درستی یا نادرستی هر یک را درباره خود، در یک مقیاس ۶ درجه‌ای، از «کاملا درست» تا «کاملا غلط» مشخص کند. برای مثال، در فرم کوتاهی از این پرسشنامه که 90 گزاره دارد، جملات 6 تا 10 به‌طور خاص طرحواره رهاشدگی را می‌سنجند؛ این گزاره‌ها شامل موارد زیر هستند.

• من به افراد نزدیک خودم خیلی وابسته‌ام؛ چون می‌ترسم مرا ترک کنند.
• نگرانم از اینکه افرادی که به من نزدیک‌اند، مرا ترک و رها کنند.
• وقتی احساس می‌کنم کسی که برایم مهم است از من دوری می‌کند، مأیوس می‌شوم.
• برخی اوقات آنقدر نگران آن هستم مردم مرا ترک کنند که از آنها دوری می‌کنم.
• آنقدر به دیگران نیازمندم که نگران ازدست‌دادن آنها هستم.

ممکن است این گزاره‌ها تا حدی در مورد شما یا شریک عاطفیتان صادق باشند، اما نیازی نیست فوری نگران شوید. شدت این احساسات و تأثیر آنها روی زندگی و روابط شما مهم‌تر از پاسخ‌های «بله» یا «خیر» به این گزاره‌ها هستند. اگر فکر می‌کنید نگرانی‌های شما یا فرد مهمی در زندگیتان تا حدی شدید شده‌اند که روابط صمیمیتان را تحت فشار گذاشته‌اند یا آرامشتان را بر هم زده‌اند، کافی است با یک طرحواره‌درمانگر صحبت کنید تا ریشه‌های این الگوی ذهنی و روش‌های مدیریت آن را بهتر بشناسید.

وب‌سایت دکتردکتر به شما کمک می‌کند تا به بهترین روانشناس‌ها و طرحواره‌درمانگرها در سرتاسر ایران دسترسی داشته باشید، از آنها نوبت حضوری یا آنلاین بگیرید و در مورد چالش‌هایی که در روابط صمیمی و عاطفی خود احساس می‌کنید، مشاوره تخصصی داشته باشید.

چگونه با فرد دارای طرحواره رهاشدگی رفتار کنیم؟

اگر با فردی زندگی می‌کنید یا رابطه عاطفی دارید که ترس از رهاشدن در او پررنگ است، اولین قدم این است که ترسش را مسخره نکنید یا آن را بی‌اهمیت جلوه ندهید. درک کنید که برای شریک عاطفی شما دیر جواب‌دادن یا اندکی فاصله‌گرفتنتان اضطراب بسیار زیادی ایجاد می‌کند، حتی اگر از نظر شما اتفاق خاصی نیفتاده باشد.

با آرامش در مورد احساسات شریک عاطفیتان صحبت کنید و به او اطمینان بدهید که دوستش دارید؛ بااین‌همه، مرزهای سالم رابطه را هم حفظ کنید. اطمینان‌دادنِ بی‌پایان یا تلاش برای خاموش‌کردن اضطراب افرادی که دچار طرحواره رهاشدگی هستند، خیلی اوقات مشکل اصلی را حل نمی‌کند.

هدف این نیست که هر بار به او ثابت کنید هیچ‌وقت ترکش نمی‌کنید؛ بلکه بهتر است کمک کنید که طرف مقابل کم‌کم یاد بگیرد تا با احساس ناامنی و ترس خودش کنار بیاید و در صورت لزوم از یک روان‌درمانگر یا طرحواره‌درمانگر کمک بگیرد. در وب‌سایت دکتردکتر می‌توانید به فهرست کاملی از طرحواره‌درمانگرهای برجسته ایرانی دسترسی داشته باشید و در صورت لزوم از یکی از آنها نوبت حضوری یا آنلاین بگیرید.

همچنین، به این نکته توجه کنید که ترس‌های بیمارگونه افرادی که طرحواره رهاشدگی دارند، مرتب تکرار می‌شوند و رابطه یا زندگی روزمره را مختل می‌کنند. بنابراین، اگر ترس از رهاشدگی طرف مقابل به کنترل‌گری، حسادت شدید، تهدید، توهین یا محدودکردن شما ختم شده است، بهتر است مرزهای روشن و محترمانه‌ای در رابطه ایجاد کنید.

مواردی مثل حمایت اجتماعی، داشتن روابط سالم خارج از رابطه عاطفی و تقویت حس تعلق هم کمک می‌کنند تا فرد دچار طرحواره رهاشدگی تمام نیازهای عاطفیش را فقط روی یک نفر متمرکز نکند. دکتر استیون گنز (Steven Gans) و لیسا فریتشر (Lisa Fritscher) در این مورد می‌نویسند:

Many people with a fear of abandonment state that they never felt like they had a “tribe” or a “pack” when they were growing up. For whatever reasons, they always felt “other” or disconnected from those around them. But the good news is that it’s never too late.

بسیاری از افرادی که ترس از رهاشدن دارند، می‌گویند در دوران کودکی و نوجوانی هیچ‌وقت احساس نکردند به یک «جمع خودمانی» یا «گروهی امن» تعلق دارند. به هر دلیلی، همیشه حس می‌کردند با دیگران فرق دارند، انگار میان آنها و اطرافیانشان فاصله‌ای نامرئی کشیده شده باشد. اما خبر خوب این است که هیچ‌وقت برای پیدا کردن حس تعلق دیر نیست.

گنز و فریتشر در مورد اهمیت یافتن احساس تعلق در گروه‌های اجتماعی بزرگ‌تر توضیح می‌دهند:

Although treating the fear itself is critical, building a feeling of belonging is also essential. Rather than focusing all your energy and devotion on a single partner, focus on building a community. No one person can solve all of our problems or meet all of our needs. However, a solid group of several close friends can each play an important role in our lives.

پرداختن به خود ترس از رهاشدگی اهمیت زیادی دارد، اما ساختن حس تعلق هم به همان اندازه ضروری است. به‌جای اینکه تمام انرژی، توجه و دلبستگیتان را روی یک نفر متمرکز کنید، برای ساختن جمعی امن و صمیمی قدم بردارید. هیچ‌کس نمی‌تواند به‌تنهایی همه مشکلات ما را حل کند یا پاسخگوی تمام نیازهای عاطفیمان باشد. به همین خاطر،‌ داشتن حلقه‌ای محکم از چند دوست نزدیک نقشی حیاتی در زندگی ما دارد.

Verywell Mind

آیا طرحواره رهاشدگی قابل درمان است؟

بله؛ طرحواره رهاشدگی قابل درمان و قابل مدیریت است. به‌طور کلی، درمان طرحواره‌ها از جمله درمان طرحواره رهاشدگی از درمان بسیاری از اختلالات روانی عمیق و پیچیده دیگر، شدنی‌تر است؛ اما میزان درمان‌پذیری آن به تلاش فرد و همکاری او با روان‌درمانگر و طرحواره‌درمانگرش بستگی دارد. هدف از درمان طرحواره رهاشدگی این نیست که فرد دیگر هیچ‌وقت از ترک‌شدن یا جدایی نترسد؛ بلکه هدف شناخت ترس ازدست‌دادن و افکار ناشی از آن است، بدون اینکه فرد واکنش‌هایی افراطی از سر تسلیم، اجتناب یا جبران افراطی نشان دهد.

البته قرار نیست با چند جلسه مشاوره همه‌چیز یک‌شبه تغییر کند. آنچه که در درمان طرحواره رهاشدگی اتفاق می‌افتد، شناخت تدریجی الگوهای ناسازگار عمیق و قدیمی و جایگزینی آنها با افکار و احساسات کارآمدتر و سالم‌تر است. این فرایند به زمان، تمرین و رابطه درمانی امن با روان‌درمانگر احتیاج دارد.

طرحواره‌درمانی موفقیت‌آمیز می‌تواند به فرد کمک کند تا مجدد احساس امنیت و اعتماد خود را در روابطش به دست آورد و کم‌کم شیوه‌های سالم‌تری برای پاسخ‌دادن به ترس از طردشدن یا رهاشدن یاد بگیرد. علاوه‌بر طرحواره‌درمانی، بسیاری از درمان‌های روان‌شناختی از جمله درمان‌های مبتنی بر دلبستگی یا حتی درمان‌های شناختی‌رفتاری هم می‌توانند برای تغییر الگوهای فکری، هیجانی و رفتاری به کار گرفته شوند.

علاوه‌بر روان‌درمانی، اقداماتی مثل یادگرفتن مهارت‌های ارتباطی، خودشفقتی و تحمل تنهایی هم در مسیر درمان طرحواره رهاشدگی و اضطراب‌های ناشی از این الگوی ناسازگار کمک‌کننده هستند. همچنین، ساختن شبکه حمایتی سالمی از دوستان، اعضای خانواده و افرادی که رابطه‌ای امن و قابل‌اعتماد با ما دارند، اهمیت زیادی دارد.

کلام آخر دکتردکتر

ترس از رهاشدن همیشه به این معنا نیست که قرار است رها شویم یا کسی که دوستش داریم، قرار است ما را ترک کند. این ترس در اکثر مواقع در تجربه‌های ناخوشایند قدیمی دوران کودکی مثل عدم حضور فیزیکی والد یا بی‌ثباتی عاطفی او ریشه دارد. برای اینکه کوله‌باری از ترس و اضطراب قدیمی را در روابط حال‌حاضر خود یدک نکشیم، احتیاج داریم فردی متخصص راه را به ما نشان دهد و در هر قدم از کنارگذاشتن این ترس و اضطراب کنار ما باشد.

وب‌سایت دکتردکتر یکی از مسیرهایی است که در یافتن بهترین روان‌درمانگرها و طرحواره‌درمانگرها به ما کمک می‌کند. کافی است سری به دکتردکتر بزنید تا فهرستی از بهترین روانشناس‌ها و طرحواره‌درمانگرها را پیدا کنید، طبق نظر بقیه مراجعان سوابق آنها را بررسی کنید و از یکی از این متخصصان سلامت روان نوبت حضوری یا آنلاین بگیرید. همان‌طور که جسم ما گاهی به بررسی تخصصی پزشک احتیاج پیدا می‌کند، روانمان هم گاهی نیازمند بررسی‌های تخصصی متخصصان روانشناس است تا ما بتوانیم روابط سالم‌تر، شادتر و آگاهانه‌تری بسازیم و کیفیت زندگی خود را افزایش دهیم.

سؤالات متداول

منابع

Positive Psychology

Medical News Today

Newport Institute

Verywell Mind

Qualia Psychology

Psychology Today

Centred Wellbeing