آزمایش تراکم استخوان بهعنوان دقیقترین و معتبرترین روش ارزیابی سلامت استخوانها، نقش کلیدی در شناسایی زودهنگام پوکی استخوان و پیشگیری از عوارض آن ایفا میکند. تست سنجش تراکم استخوان امکان تشخیص کاهش توده استخوانی را پیش از وقوع شکستگی فراهم میسازد و به پزشکان کمک میکند تا در زمان مناسب، اقدامات درمانی و پیشگیرانه مؤثری را آغاز کنند. در این مقاله بهطور کامل آزمایش تراکم استخوان، کاربردها، مزایا و اهمیت آن را در تشخیص زودهنگام پوکی استخوان بررسی میکنیم.
آزمایش تراکم استخوان چیست؟
تست سنجش تراکم استخوان (BMD) برای اندازهگیری میزان مواد معدنی و چگالی استخوان به کار میرود. این آزمایش ممکن است با استفاده از نوعی پیشرفته از اشعه ایکس (DEXA یا DXA) یا سیتیاسکن ویژهای انجام شود که با کمک نرمافزارهای کامپیوتری، تراکم استخوان ناحیه لگن یا ستون فقرات را تعیین میکند. به دلایل مختلف، اسکن DXA بهعنوان «استاندارد طلایی» یا دقیقترین روش ارزیابی تراکم استخوان شناخته میشود.
نتایج این اندازهگیری به پزشک نشان میدهد که آیا کاهش توده استخوانی وجود دارد یا خیر؛ وضعیتی که در آن استخوانها شکنندهتر میشوند و احتمال شکستگی یا ترکخوردگی آنها افزایش مییابد.
آزمایش تراکم استخوان اغلب برای تشخیص استئوپنی (ازدستدادن استخوان) و پوکی استخوان انجام میشود. همچنین از این آزمایش برای برآورد خطر شکستگی در آینده استفاده میگردد. در این روش معمولاً تراکم استخوانهای ستون فقرات، ساعد و لگن اندازهگیری میشود. در روشهای قابلحمل، ممکن است استخوان رادیوس (یکی از دو استخوان ساعد)، مچ دست، انگشتان یا پاشنه پا بررسی شوند، اما این روشها به دلیل بررسی تنها یک محل استخوانی، دقت کمتری نسبت به روشهای غیرقابلحمل دارند.
در رادیوگرافیهای معمولی ممکن است ضعف استخوانها قابل مشاهده باشد، اما زمانی که این ضعف در عکسهای ساده دیده میشود، اغلب بیماری به مرحلهای پیشرفته رسیده که درمان آن دشوارتر است. آزمایش سنجش تراکم استخوان میتواند کاهش چگالی و استحکام استخوان را در مراحل بسیار زودتر شناسایی کند؛ زمانی که مداخله درمانی بیشترین اثربخشی را دارد.
اهمیت سنجش تراکم استخوان
آزمایش تراکم استخوان اغلب برای بررسی پوکی استخوان (استخوانهای نازک و ضعیف) و استئوپنی (کاهش توده استخوانی) انجام میشود تا این مشکلات در کوتاهترین زمان ممکن تشخیص داده شده و درمان آغاز گردد. درمان زودهنگام به پیشگیری از شکستگیهای استخوان کمک میکند. عوارض ناشی از شکستگیهای مرتبط با پوکی استخوان، بهویژه در سالمندان، اغلب شدید و ناتوانکننده است. هرچه پوکی استخوان زودتر تشخیص داده شود، درمان سریعتر آغاز شده و امکان بهبود وضعیت یا جلوگیری از پیشرفت بیماری بیشتر خواهد بود.
از آزمایش تراکم استخوان میتوان برای موارد زیر استفاده کرد:
- تأیید تشخیص پوکی استخوان در صورتی که فرد پیشتر دچار شکستگی استخوان شده باشد؛
- پیشبینی احتمال شکستگی استخوان در آینده؛
- تعیین سرعت کاهش توده استخوانی؛
- ارزیابی اثربخشی درمانهای انجامشده.
انواع روشهای انجام آزمایش تراکم استخوان
در این بخش انواع روشهای انجام آزمایش تراکم استخوان را بررسی میکنیم.
DEXA یا DXA
روش جذبسنجی اشعه ایکس با انرژی دوگانه یا DXA اغلب بر روی بخش تحتانی ستون فقرات و ناحیه لگن انجام میشود. در کودکان و برخی بزرگسالان، گاهی اسکن کل بدن نیز صورت میگیرد. دستگاههای محیطی که از اشعه ایکس یا امواج اولتراسوند استفاده میکنند، گاه برای غربالگری کاهش توده استخوانی به کار میروند و معمولاً استخوان ساعد را بررسی میکنند.
QCT
در برخی مراکز، سیتیاسکن همراه با نرمافزارهای ویژه نیز برای تشخیص یا پایش کاهش توده استخوانی (QCT) مورد استفاده قرار میگیرد. این روش دقت بالایی دارد، اما در مقایسه با اسکن DXA کمتر رایج است.
هزینه این ۲ روش ممکن است متفاوت باشد برای آگاهی دقیق از هزینه آزمایش تراکم استخوان 1404 بهتر است با مرکز خدماتدهنده تماس بگیرید.
چه کسانی باید اسکن تراکم استخوان انجام دهند؟
عوامل خطر متعددی برای پوکی استخوان وجود دارند که انجام این تست را ضروری میکنند. در زنانی که پس از یائسگی از درمانهای حاوی استروژن استفاده نمیکنند هم تست سنجش تراکم استخوان یکی از آزمایش های چکاپ زنان است.
برخی از شایعترین عوامل خطر و دلایل موجهه انجام آزمایش سنجش تراکم استخوان عبارتاند از:
- افزایش سن: زنان بالای ۶۵ سال و مردان بالای ۷۰ سال؛
- مصرف دخانیات؛
- سابقه خانوادگی شکستگی لگن؛
- مصرف طولانیمدت کورتونها یا برخی داروهای دیگر؛
- ابتلا به برخی بیماریها از جمله آرتریت روماتوئید، دیابت نوع ۱، بیماریهای کبدی، کلیوی، پرکاری تیروئید یا پرکاری پاراتیروئید؛
- مصرف بیش از حد الکل؛
- شاخص توده بدنی (BMI) پایین.
در سنجش تراکم استخوان کدام نواحی بیشتر ارزیابی میشوند؟
در این آزمایش، معمولاً تراکم استخوان در ناحیه ستون فقرات کمری (قسمت پایینی کمر)، لگن و گاهی ساعد اندازهگیری میشود. بررسی این نواحی بهترین روش برای ارزیابی خطر شکستگی استخوانها و سنجش وضعیت کلی تراکم استخوان بدن به شمار میرود. اسکن تراکم استخوان معمولاً حدود ۲۰ دقیقه زمان میبرد.
بهترین زمان برای انجام سنجش تراکم استخوان
بهترین زمان انجام سنجش تراکم استخوان زمانی است که فرد وارد سنین پرخطر شده یا عوامل خطر پوکی استخوان وجود دارد؛ بهویژه پس از یائسگی در زنان و پس از ۷۰ سالگی در مردان. در صورت وجود عوامل خطر، انجام زودتر و پیگیری منظم اهمیت زیادی دارد.
نحوه آماده شدن برای آزمایش تراکم استخوان
اگر میخواهید بدانید که برای آزمایش تراکم استخوان باید ناشتا باشیم یا نه، پاسخ منفی است. در روز انجام آزمایش میتوانید رژیم غذایی معمول خود را داشته باشید، اما باید حداقل ۲۴ ساعت پیش از آزمایش تراکم استخوان از مصرف مکملهای کلسیم خودداری کنید.
بهتر است لباسهای راحت و گشاد بپوشید و از پوشیدن لباسهایی که زیپ، کمربند یا دکمه فلزی دارند پرهیز کنید. همچنین اشیایی مانند کلید یا کیف پول که ممکن است در محدوده اسکن قرار گیرند، باید کنار گذاشته شوند.
ممکن است لازم باشد بخشی از لباسهای خود را درآورید یا برای انجام آزمایش لباس مخصوص (گان) بپوشید. با هدف آماده شدن برای آزمایش تراکم استخوان، زیورآلات، پروتزهای دندانی متحرک، عینک و هرگونه وسیله یا لباس فلزی که میتواند در تصاویر اشعه ایکس اختلال ایجاد کند، باید خارج شود.
در صورتی که بهتازگی آزمایش باریم (آزمایشی برای بررسی دستگاه گوارش از مری تا روده بزرگ) انجام دادهاید یا برای سیتیاسکن یا اسکن رادیوایزوتوپ ماده حاجب تزریق کردهاید، حتماً پزشک خود را مطلع سازید. در این شرایط ممکن است لازم باشد ۱۰ تا ۱۴ روز برای انجام آزمایش DXA صبر کنید.
زنان باید همواره در صورت بارداری، پزشک و تکنولوژیست را مطلع کنند. بهطور کلی برای جلوگیری از قرار گرفتن جنین در معرض اشعه، بسیاری از آزمایشها در دوران بارداری انجام نمیشود. اگر انجام تصویربرداری با اشعه ایکس ضروری باشد، پزشک اقدامات لازم را برای به حداقل رساندن میزان تابش به جنین انجام خواهد داد.
خطرات و مضرات آزمایش تراکم استخوان
همواره احتمال بسیار اندکی برای بروز سرطان در اثر مواجهه بیش از حد با اشعه وجود دارد؛ بااینحال، با توجه به مقدار بسیار کم اشعه مورداستفاده در تصویربرداری پزشکی، مزیت تشخیص دقیق بهمراتب بیشتر از خطر احتمالی آن است.
- زنان باید در صورت بارداری حتماً پزشک و تکنولوژیست رادیولوژی را مطلع کنند.
- میزان دوز اشعه در این روش میتواند متفاوت باشد.
- بهطور کلی انتظار هیچ عارضه یا عارضه جدیای در انجام آزمایش DXA نمیرود.
در مقابل تست سنجش تراکم استخوان مزایای زیر را دارد:
- سنجش تراکم استخوان به روش DXA یک روش ساده، سریع و غیرتهاجمی است.
- نیازی به بیهوشی ندارد.
- میزان اشعه مورد استفاده بسیار کم است؛ کمتر از یکدهم دوز یک رادیوگرافی معمولی قفسه سینه و حتی کمتر از میزان پرتوگیری طبیعی بدن در طول یک روز.
- آزمایش DXA در حال حاضر بهترین روش استاندارد موجود برای تشخیص پوکی استخوان محسوب میشود و همچنین برآورد دقیقی از خطر شکستگی استخوان ارائه میدهد.
- از DXA برای تصمیمگیری در مورد نیاز به درمان استفاده میشود و همچنین میتوان با آن اثربخشی درمان را پایش کرد.
- دستگاههای DXA بهطور گسترده در دسترس هستند و انجام این آزمایش را برای بیماران و پزشکان آسان میکنند.
- پس از انجام تصویربرداری با اشعه ایکس، هیچگونه اشعهای در بدن باقی نمیماند.
- اشعه ایکس در محدوده تشخیصی این آزمایش معمولاً عارضه جانبی ندارد.
نتیجه آزمایش تراکم استخوان
آزمایش تراکم استخوان، تراکم مواد معدنی استخوان (BMD) را تعیین میکند. نتیجه BMD شما با دو معیار مرجع مقایسه میشود:
۱) بزرگسالان جوان سالم (که به آن نمره T یا T-score گفته میشود)؛
۲) افراد همسن شما (که به آن نمره Z یا Z-score گفته میشود).
در مرحله نخست، نتیجه BMD شما با نتایج BMD بزرگسالان سالم ۲۵ تا ۳۵ ساله از همان جنس و قومیت مقایسه میشود. انحراف معیار (SD) نشاندهنده میزان اختلاف BMD شما با میانگین این گروه سالم است. حاصل این مقایسه، نمره T شما خواهد بود.
نمرههای T مثبت نشاندهنده استحکام استخوان بیشتر از حد طبیعی و نمرههای T منفی بیانگر ضعیفتر بودن استخوان نسبت به حالت طبیعی هستند.
بر اساس تعریف سازمان جهانی بهداشت (WHO)، پوکی استخوان طبق سطوح زیر مشخص میشود:
- نمره T در محدوده ۱ (+۱ تا -۱): تراکم استخوان طبیعی.
- نمره T بین ۱- تا ۲٫۵-: کاهش توده استخوانی.
- نمره T برابر یا کمتر از ۲٫۵-: پوکی استخوان.
بهطور کلی، با هر یک انحراف معیار کاهش نسبت به حد طبیعی، خطر شکستگی استخوان حدود دو برابر میشود. بنابراین فردی با BMD یک انحراف معیار کمتر از حد طبیعی (نمره T برابر با -۱)، دو برابر بیش از فردی با تراکم استخوان طبیعی در معرض خطر شکستگی قرار دارد. با آگاهی از این اطلاعات، افرادی که خطر بالای شکستگی دارند میتوانند با هدف پیشگیری از شکستگیهای آینده تحت درمان قرار گیرند. پوکی استخوان شدید (یا تثبیتشده) به وضعیتی اطلاق میشود که تراکم استخوان بیش از ۲٫۵ انحراف معیار کمتر از میانگین بزرگسالان جوان باشد و فرد سابقه یک یا چند شکستگی ناشی از پوکی استخوان را نیز داشته باشد.
در مرحله دوم، BMD شما با مقادیر مرجع افراد همسن مقایسه میشود که به آن نمره Z گفته میشود. نمرههای Z نیز به همان روش محاسبه میشوند، با این تفاوت که مقایسه با افرادی همسن، همجنس، همنژاد و با قد و وزن مشابه انجام میگیرد. اندازهگیری و تحلیل وضعیت تراکم استخوان به عهده دکتر رادیولوژی است.
علاوه بر آزمایش سنجش تراکم استخوان، پزشک ممکن است انجام آزمایشهای دیگری مانند آزمایش خون یا در مواردی نمونه برداری از مغز استخوان را نیز توصیه کند. این آزمایشها میتوانند برای شناسایی بیماریهای کلیوی، ارزیابی عملکرد غده پاراتیروئید، بررسی اثرات درمان با کورتون و همچنین سنجش سطح مواد معدنی مؤثر بر استحکام استخوانها، مانند کلسیم، مورد استفاده قرار گیرند. آزمایش مغز استخوان برای پلاکت پایین بهطور خاص برای بررسی عملکرد بافت استخوانی انجام میشود.
تفاوت سنجش تراکم استخوان با رادیوگرافی و اسکن هستهای
رادیوگرافی یا عکسبرداری با X-ray، سنجش تراکم اتسخوان و اسکن هستهای استخوان هریک کاربردهای مختلفی دارند و برای بررسی موارد متفاوتی بهکار میروند.
| ویژگیها | سنجش تراکم استخوان (DEXA) | رادیوگرافی ساده (X-ray) | اسکن هستهای استخوان (Bone Scan) |
| هدف اصلی | اندازهگیری تراکم مواد معدنی استخوان | بررسی شکل و ساختار استخوان | بررسی فعالیت متابولیک استخوان |
| کاربرد اصلی | تشخیص زودهنگام پوکی استخوان و ارزیابی خطر شکستگی | تشخیص شکستگی، تغییر شکل و بیماریهای استخوانی | تشخیص متاستاز، عفونت و ضایعات فعال استخوان |
| دقت در پوکی استخوان | بسیار بالا | پایین | مناسب نیست |
| زمان تشخیص کاهش تراکم | مراحل اولیه | مراحل پیشرفته (پس از کاهش شدید تراکم) | قابل تشخیص نیست |
| میزان اشعه | بسیار کم | متوسط | نسبتاً بالا |
| نواحی قابل بررسی | معمولاً ستون فقرات و لگن | هر استخوان بهصورت موضعی | کل اسکلت بدن |
| مدت زمان انجام | کوتاه (حدود ۲۰ دقیقه) | بسیار کوتاه | طولانی (چند ساعت با فاصله تزریق) |
| تهاجمی بودن | غیرتهاجمی | غیرتهاجمی | نیمهتهاجمی (تزریق ماده رادیواکتیو) |
| کاربرد در شکستگی | غیرمستقیم (ارزیابی خطر) | بسیار مناسب | مناسب برای شکستگیهای مخفی |
| هزینه نسبی | متوسط | کم | بالا |
| محدودیتها | عدم بررسی ضایعات موضعی | عدم تشخیص زودهنگام پوکی استخوان | عدم اندازهگیری تراکم استخوان |
چند وقت یک بار باید آزمایش تراکم استخوان انجام داد؟
پزشک شما میتواند به شما کمک کند تعیین کنید هر چند وقت یکبار باید آزمایش تراکم استخوان انجام دهید. بیشتر پزشکان توصیه میکنند تمام زنان یائسه بالای ۵۰ سال (با توجه به علائم یائسگی) و مردان بالای ۷۰ سال برای غربالگری کاهش توده استخوانی و پوکی استخوان، هر دو سال یکبار آزمایش تراکم استخوان انجام دهند.
اگر خارج از این رده سنی پوکی استخوان شما تشخیص داده شده یا هر یک از عوامل خطر افزایش احتمال ابتلا یه آن را دارید، این زمانبندی ممکن است متفاوت باشد. دراینباره باید با پزشکتان مشورت کنید.
کلام آخر دکتردکتر
آزمایش تراکم استخوان یکی از دقیقترین و قابلاعتمادترین روشها برای ارزیابی سلامت استخوانها و تشخیص زودهنگام پوکی استخوان محسوب میشود. این آزمایش با اندازهگیری میزان مواد معدنی موجود در استخوان به پزشک کمک میکند تا خطر شکستگی، میزان کاهش تراکم استخوان و نیاز به اقدامات درمانی یا پیشگیرانه را بهدرستی تعیین کند. اهمیت انجام بهموقع آزمایش تراکم استخوان بهویژه در افراد پرخطر، مانند زنان یائسه، سالمندان و افرادی با سابقه خانوادگی پوکی استخوان، دوچندان است. تشخیص زودهنگام این بیماری امکان مداخله مؤثر از طریق اصلاح سبک زندگی، تغذیه مناسب، مصرف مکملها یا درمان دارویی را فراهم میکند و میتواند از بروز عوارض جدی مانند شکستگیهای دردناک و ناتوانکننده جلوگیری کند.
برای مشاوره و اطمینان از اینکه انجام این آزمایش برای شما ضروری است یا نه در دکتردکتر از پزشک متخصص وقت ویزیت آنلاین یا حضوری بگیرید.
