سونوگرافی شکم نوعی آزمایش پزشکی غیرتهاجمی برای بررسی وضعیت سلامتی اندامهای مختلف شکمی و تشخیص برخی بیماریها است. این روش، ایمن و بدوندرد بوده و تصویربرداری با استفاده از ابزار کوچکی بهنام «پروب» انجام میشود چون اندامهای مهمی مانند کبد، لوزالمعده، طحال، کلیه، مثانه و رودهها در این ناحیه قرار دارند؛ بنابراین سونوگرافی روشی ساده و کمهزینه برای بررسی وضعیت اولیه آنها شامل تغییر ابعاد، وجود توده یا کیست و تومور و حتی اتساع رگخونی مهم شکم خواهد بود. باتوجهبه کاربرد سونوگرافی شکمی در تشخیص بهموقع، در این مقاله از مجله سلامت دکتردکتر به بررسی انواع سونوگرافی شکمی، روش انجام، آمادگیهای لازم، تفسیر و بررسی نتایج غیرعادی میپردازیم.
سونوگرافی شکم چیست؟
سونوگرافی شکمی (Abdominal Ultrasound) روش آزمایش تصویربرداری است که در آن از امواج صوتی با فرکانس بالا برای شکلگیری تصاویری از اندامهای داخلی و رگهای خونی در ناحیه شکم استفاده میکنند.
سونوگرافی شکم تصاویری از ساختارهای داخلی، ابعاد و شکل اندامها، وضعیت آنها و همچنین جریان خون در رگها را بهوضوح ثبت میکند؛ بنابراین روشی رایج برای بررسی وضعیت سلامتی و تشخیص مشکلات اندامهای داخلی است.
انواع سونوگرافی شکمی
انواع سونوگرافی شکم به شرح زیر است:
سونوگرافی ساده یا استاندارد
یکی از رایجترین روشهای سونوگرافی، سونوگرافی استاندارد یا ساده است که در آن از یک فرکانس استفاده شده و در نتیجه تصاویر دوبعدی ایجاد شده و تنها شامل طیفی از رنگ خاکستری هستند.
سونوگرافی داپلر
در سونوگرافی داپلر از فرکانسهای بالاتر استفاده میکنند؛ بههمیندلیل این روش علاوهبر کاربردهای سونوگرافی استاندارد، برای بررسی موارد زیر هم مفید خواهد بود:
- حرکت یا جهتگیری در سلولهای خونی؛
- مطالعه جریان خون درون رگها؛
- ارزیابی خطر نارسایی شریانی؛
- حرکت درون بافتها و اندامها؛
- حرکت جنین در رحم مادر؛
- بررسی ضربان قلب جنین؛
- تشخیص جریان خون از طریق اندامها.
سونوگرافی سهبعدی/ چهاربعدی
سونوگرافی سهبعدی/ چهاربعدی از فرکانسهای متعدد برای تولید تصاویر سهبعدی و چهاربعدی استفاده میکند. در این روش ساختارهای مختلف اندامهای بدن مانند جنین درحالرشد در طول زمان نشان داده میشود.
تصاویر سونوگرافی سهبعدی/ چهاربعدی نتایج بسیار دقیقتری نسبت به سونوگرافی استاندارد و دوبعدی ارائه میکند، بهطوریکه حتی امکان ارزیابی دقیق آناتومی پیچیده جنین نیز وجود دارد.
الاستوگرافی
الاستوگرافی تکنیک سونوگرافی پیشرفتهای است که با اعمال فشار مختصری به بافت، نحوه تغییرشکل آن را بررسی میکند. این روش، سفتی بافتها را اندازهگیری کرده و کاربرد اصلی آن برای تشخیص فیبروز یا اسکار کبدی است. بهاینترتیب، الاستوگرافی بافتهای مختلف مانند کبد، پستان و کلیه نقش موثری در تشخیص بیماری دارد.
سونوگرافی آندوسکوپی
سونوگرافی آندوسکوپی که به آن «آندوسونوگرافی» نیز میگویند؛ روشی پیشرفته است که در آن از امواج صوتی دستگاه سونوگرافی و آندوسکوپ (لوله نازک و انعطافپذیر) بهصورت همزمان استفاده میکنند. در این روش، لوله آندوسکوپ روی نوکِ کاوشگر اولتراسوند قرار گرفته و از طریق دهان یا رکتوم وارد بدن میشود.
تصاویر آندوسونوگرافی بسیار دقیق بوده و وضوح بالایی دارد و بههمیندلیل نیز معمولا برای بررسی اندامهای زیر تجویز میشود:
- دیواره دستگاه گوارش مانند رودهها؛
- بررسی دستگاه گوارش فوقانی؛
- اندامهای مجاور دستگاه گوارش مانند کبد و پانکراس.
موارد استفاده از سونوگرافی شکم
اندامهای بسیار مهمی در ناحیه شکم قرار دارند که بررسی وضعیت آنها اهمیت ویژهای برای تشخیص درست دارد. در این روش، امواج صوتی تصاویری از ساختارهای داخل شکم فوقانی و تحتانی آماده میکنند؛ در نتیجه سونوگرافی شکمی موارد استفاده متعددی به شرح زیر دارد:
بررسی وضعیت اندامها
یکی از اصلیترین کاربردهای سونوگرافی شکم، بررسی ساختارهای شکمی، اندازه، محل و وضعیت سلامتی اندامهای مهمی به شرح زیر است:
- کبد؛
- لوزالمعده؛
- رودهها؛
- کیسه صفرا؛
- طحال؛
- کلیهها؛
- مثانه؛
- رحم و تخمدان.
بررسی وضعیت رگهای خونی شکمی
بخشی از کاربرد سونوگرافی شکمی، بررسی جریان خون رگهای خونی مهم در ساختارهای مختلف ناحیه شکم مانند «آئورت» و «ورید اجوف تحتانی» است.
غربالگری آنوریسم آئورت
سونوگرافی شکمی یکی از رایجترین آزمایشها برای غربالگری آنوریسم آئورت شکمی است. همانطور که میدانید، غربالگری بهمعنای جستجوی نشانههای بیماری در افرادِ بدون علامت یا دارای وضعیت مشخصی است که خطر بیماری را افزایش میدهد. غربالگری آنوریسم آئورت شکمی در واقع برای تشخیص زودهنگام و درمان بهموقع آنوریسم تجویز میشود. تشخیص زودهنگام و اقدام بهدرمان سریعتر، اهمیت ویژهای دارد؛ چون اگر آنوریسم آئورت پاره شود، خونریزی بهسرعت باعث مرگ خواهد شد.
غربالگری سونوگرافی آئورت شکمی برای کسانی تجویز میشود که شرایط زیر را همزمان دارند:
- مردان بین ۶۵ تا ۷۵ سال؛
- کشیدن حداقل ۱۰۰ نخ سیگار در طول زندگی.
علاوهبر افراد با شرایط بالا، این نوع غربالگری در موارد زیر نیز توصیه میشود:
- مردان ۶۰ سال بهبالا؛
- افراد با سابقه خانوادگی ابتلای پدر و مادر، خواهر یا برادر به آنوریسم آئورت.
نظارت در دوران بارداری
سونوگرافی شکم زن در ماههای مختلف بارداری با اهداف زیر انجام میشود:
- سلامت جنین؛
- ارزیابی رشد جنین؛
- سلامت قلب جنین؛
- تعیین سن جنین؛
- موقعیت جفت؛
- تشخیص ناهنجاریهای جنین؛
- تعیین جنسیت جنین.
هرچند که سونوگرافی شکم روشی غیرتهاجمی است؛ اما نباید بدون تجویز پزشک متخصص زنان برای انجام سونوگرافیهای دوران بارداری اقدام کنید.
تعیین علت درد شکم
در مواردی که فرد درد شکمی مبهمی دارد، پزشک متخصص برای تعیین علت درد و تشخیص درستتر، سونوگرافی را تجویز میکند. این روش حتی برای تعیین علت نفخ نیز کاربرد دارد.
تشخیص بیماریها
مهمترین علت انجام سونوگرافی شکم، تشخیص مشکلات و بیماری اندامهای حیاتی است که در این ناحیه از بدن قرار دارند. بنابراین پزشک متخصص از این روش ساده اما کاربردی برای تشخیص بیماریهای زیر استفاده میکند:
- بزرگشدن عضو (مانند کبد، طحال یا کلیهها)؛
- بیماری کلیه؛
- سنگ کلیه؛
- سرطان کلیه؛
- سنگ مثانه؛
- سنگ کیسه صفرا؛
- التهاب کیسه صفرا (کولهسیمیتیت)؛
- سرطان کبد؛
- پانکراتیت؛
- بیماری کبد چرب؛
- کیستها یا تومورهای شکمی؛
- تومورهای رحم؛
- کیست و تومورهای تخمدان؛
- آنوریسم آئورت شکمی (بزرگشدن آئورت شکمی)؛
- انواع خاصی از سرطان مانند سرطان پانکراس؛
- تجمع مایعات در حفره شکمی؛
- انسدادها؛
- لخته در رگهای خونی؛
- آپاندیسیت؛
- عفونت؛
- فتق.
نکته مهم اینکه، سونوگرافی ممکن است علاوهبر تشخیص مواردی مانند وجود سنگ، توده یا کیست، تاحدودی به تعیین علت ایجاد سنگ کلیه یا صفرا و مثانه نیز کمک کند.
راهنمای پزشک در سایر روشهای تشخیص بیماری
سونوگرافی شکمی علاوهبر موارد بالا بهعنوان ابزاری برای راهنمایی پزشک متخصص در طول روشهای خاصی از تشخیص بیماری نیز استفاده میشود.
| روش تشخیصی اصلی | علت استفاده از سونوگرافی شکمی |
| بیوپسی شکمی | دید بهتر پزشک متخصص برای تعیین محل دقیق قراردادن و واردکردن سوزن بیوپسی و برداشتن نمونه کوچکی از بافت |
| تخلیه مایع از کیست یا آبسه | شکلگیری دیدی دقیقتر برای دسترسی به کیست و تخلیه کامل آن |
سونوگرافی شکم چگونه انجام میشود؟
سونوگرافی کامل شکم و لگن و سایر اندامهای ناحیه شکمی با استفاده از ابزار کوچکی بهنام «پروب» انجام میشود. پروب نوعی مبدل است که امواج فراصوت را با فرکانسی بسیار بالا ارسال میکند. این امواج قابلشنیدن نیستند؛ اما از طریق تماس با بدن به اندامها و ساختارهای داخلی مانند رگهای خونی و بافتهای نرم برخورد میکنند.
با برخورد امواج صوتی به هر کدام از اندامها، بافتها و همچنین ساختارهای غیرعادی مانند کیست و توده، امواج منعکس شده و به مبدل برمیگردند. امواج منعکسشده از ساختارهای داخل شکم پردازش شده و سپس از طریق کامپیوتری که به پروب متصل است، تصویری از اندامها و بافتها تهیه میشود.
کامپیوتر دستگاه سونوگرافی، نوع ساختار بدن یا بافتی که صدا از آن عبور میکند را در نظر گرفته و تصاویر را بر اساس معیارهای زیر ترسیم میکند:
- بلندی یا دامنه فرکانس؛
- زیر و بَمی فرکانس؛
- مدتزمان بازگشت سیگنال سونوگرافی به مبدل.
امواج صوتی بسته به نوع بافت مورد بررسی با سرعتهای مختلفی حرکت میکنند که بیشترین و کمترین سرعت آنها به شرح زیر است:
| سرعت حرکت امواج صوتی دستگاه سونوگرافی | اندامها و بافتها |
| کمترین سرعت حرکت | از طریق هوا |
| بیشترین سرعت حرکت | از طریق بافت استخوان |
این سرعت حرکت امواج و بازگشت آنها به مبدل، نقش بسیار مهمی در تفسیر نتیجه سونوگرافی دارد. در واقع پزشک متخصص بر اساس موارد زیر قادر به تفسیر سونوگرافی شکم خواهد بود:
- سرعت بازگشت امواج صوتی به مبدل دستگاه سونوگرافی؛
- میزان بازگشت امواج صوتی به مبدل دستگاه سونوگرافی.
تمامی موارد بالا در کنار یکدیگر، اندامها و سایر ساختارهای ناحیه شکمی مانند کیست و توده یا بافت غیرطبیعی را بررسی کرده و اطلاعات زیر را ارائه میکنند:
- موقعیت؛
- ابعاد؛
- فاصله؛
- شکل؛
- قوام؛
- جامد یا مایع بودن.
آمادگیهای قبلی این سونوگرافی کداماند؟
پزشک متخصص قبل از انجام سونوگرافی، دستورالعملهای کاملی را به شما میدهد تا نتیجه آزمایش دقیقتر باشد.
برای سونوگرافی شکم ممکن است پزشک از شما بخواهد حدود چند ساعت قبل از آزمایش، چیزی نخورید یا حتی آب ننوشید. اما گاهی برعکس این حالت نیز رخ میدهد؛ یعنی لازم است درست قبل از سونوگرافی، مقدار مشخصی آب بنوشید یا حتی اصلا نیازی به آمادگی قبلی نباشد.
اگر فرایند انجام سونوگرافی نیازی به ناشتایی داشته باشد، باید طبق دستور زیر عمل کنید:
ناشتا بودن برای سونوگرافی شکم
پُر یا خالی بودن معده و مثانه گاهی باعث نمایش تصاویر تار میشود؛ بنابراین باید از پزشک بپرسید که نیازی هست ناشتا باشید یا خیر. در مواردی که نیاز به ناشتایی است، پزشک متخصص توصیه میکند بین ۸ تا ۱۲ ساعت قبل از سونوگرافی چیزی نخورید.
دلیل ناشتا بودن برای برخی از انواع سونوگرافی شکمی این است که غذای هضمنشده در معده، تجمع گاز در ناحیه شکم یا ادرار در مثانه ممکن است امواج صوتی را مسدود کرده و روی نتیجه آزمایش تاثیر بگذارد. بنابراین در این شرایط نباید انتظار نتیجه دقیقی از سونوگرافی داشته باشید.
جدول آمادگی برای سونوگرافی اندامهای خاص
| اندامها | شرایط آمادگی |
| کیسه صفرا؛ کبد؛ لوزالمعده؛ طحال. |
|
| کلیهها |
|
| آئورت شکمی |
|
مصرف داروها
اگر داروی خاصی مصرف میکنید، قبل از انجام سونوگرافی درباره نحوه مصرف آن از پزشک متخصص سؤال کنید. گاهی پزشک توصیه میکند که دارو را با مقدار کمی آب بخورید و ممکن است توصیههای دیگری نیز داشته باشد که ویژه شرایط و نوع داروی مصرفی شما است.
اختلال در سونوگرافی شکم
همانطور که در بخش قبلی اشاره شد، آمادگی برای سونوگرافی شکم و لگن و دیگر اندامهای شکمی شرایط خاصی دارد؛ چون برخی از عوامل مانند موارد زیر ممکن است باعث اختلال در نتیجه سونوگرافی شود:
- چاقی شدید؛
- غذای داخل معده؛
- باریم؛
- باقیمانده باریم از یک روش سونوگرافی اخیر در رودهها؛
- گاز اضافی روده.
باریم مایعی خاص در برخی آزمایشها است که باید قبل از سونوگرافی آن را بنوشید. در واقع کاربرد این مایع، مشاهده بهتر معده و دستگاه گوارش حین سونوگرافی است.
بهترین زمان برای انجام سونوگرافی شکم و لگن
بهترین زمان برای سونوگرافی شکم و لگن، صبح و با معده خالی است تا گاز روده در پایینترین سطح خود باشد. البته سونوگرافی لگن زنان باید در اوایل سیکل قاعدگی و بین روزهای ۴ تا ۹ قاعدگی (در برخی منابع بین روزهای ۵ تا ۱۱) انجام شود. نکات کلیدی و زمانبندی این سونوگرافی به شرح زیر است:
| شرایط آمادگی سونوگرافی لگن | توضیحات |
| ناشتایی | ۶ تا ۸ ساعت قبل از سونوگرافی (در برخی موارد تا ۱۲ ساعت قبل) |
| وضعیت مثانه | پُربودن مثانه (نوشیدن حداقل ۱ لیتر آب قبل از سونوگرافی) برای نمایش بهتر رحم و تخمدان در دستگاه |
| بهترین روز قاعدگی برای سونوگرافی لگن زنان | روزهای ۴ تا ۹ قاعدگی |
مراحل و نحوه انجام سونوگرافی شکم
مراحل و نحوه انجام سونوگرافی شکم به شرح زیر است:
- لباسها، جواهرات و تمامی وسایلی که ممکن است در فرایند سونوگرافی اختلال ایجاد کند را درآورده و لباس مخصوص بیمارستان بپوشید.
- بسته به اینکه کدام اندام بررسی میشود، روی میز مخصوص و روبهبالا یا بهپهلو دراز کشیده و لباس بیمارستان را بالا بزنید تا شکم و پهلو بدون پوشش باشد.
- پزشک متخصص نوعی ژل روانکننده مخصوص را روی پروب (مبدل سونوگرافی شبیه به میکروفون) و گاهی شکم شما میمالد. این ژل از شکلگیری حفرههای هوا بین پوست و پروب جلوگیری میکند تا بهترین هدایت امواج انجام شود.
- پروب، امواج صوتی با فرکانس بالا را از طریق تماس با بدن ارسال میکند. این امواج برای گوش انسان بسیار بلند هستند، بهاینمفهوم که آن را نمیشنوید؛ اما هنگام برخورد با اندامها یا جنین، پژواک میکنند.
- پزشک پروب را در جهات مختلف حرکت میدهد تا تصویری واضح از اندامها شکل بگیرد.
- دستگاه سونوگرافی تصویری از ساختار اندامها روی مانیتور ایجاد میکند که بهصورت دیجیتالی ذخیره میشود.
- حین سونوگرافی، پزشک با مشاهده موارد غیرعادی برای ثبت اندازه اندامها، کیستها، تودهها و علامتگذاری موارد دیگر روی دستگاه اقدام کرده و همزمان توضیحاتی ارائه میکند تا دستیار در گزارش سونوگرافی یادداشت کند.
- اگر سونوگرافی شامل بررسی وضعیت رگهای خونی و ارزیابی جریان خون در آنها باشد؛ سونوگرافی داپلر نیز انجام میشود.
- با تمامشدن فرایند سونوگرافی، پزشک چند دستمالکاغذی به شما میدهد تا ژل را از روی شکم خود پاک کنید.
- نتیجه سونوگرافی شکم چند دقیقه بعد آماده است. پزشک تصویر ثبتشده توسط دستگاه را پرینت گرفته و به گزارش ضمیمه میکند تا به پزشک متخصص خود ارائه کنید.
سونوگرافی شکم چقدر طول میکشد؟
سونوگرافی شکمی معمولا حدود ۳۰ دقیقه زمان میبرد؛ اما بسته به تعداد اندامهای مورد بررسی و نیاز به سونوگرافی داپلر، ممکن است انجام کامل این فرایند کمی بیشتر زمان ببرد.
تفسیر نتایج سونوگرافی شکم چگونه است؟
تفسیر نتایج سونوگرافی شکم توسط دکتر رادیولوژی انجام میشود. پزشک حین انجام سونوگرافی اندامها، موقعیت، ابعاد، ساختار و تمامی موارد عادی و غیرعادی را روی مانیتور رصد کرده و درصورتنیاز با کلیدهای روی دستگاه آنها را علامتگذاری و به میلیمتر اندازهگیری میکند.
این اندازهگیریها روی تصاویر نهایی دستگاه پرینت میشوند تا پزشک متخصص بتواند آنها را بهدقت بررسی کند. رادیولوژیست حین سونوگرافی، اطلاعات کاملی از آنچه مشاهده کرده را به دستیار خود میگوید تا در گزارش ثبت شود. بهاینترتیب، پزشک متخصص با مشاهده تصاویر و مطالعه گزارش دکتر رادیولوژیست برای تشخیص و درمان اقدام خواهد کرد.
نتایج غیرعادی در این سونوگرافی به چه معناست؟
نتایج غیرعادی در سونوگرافی شکم شامل موارد زیر است:
- کوچک یا بزرگشدن غیرطبیعی اندامها؛
- تغییرشکل اندام؛
- تغییرات بافت؛
- ناهمگنی بافتها (مانند ناهمگنی بافت کبد در هپاتیت یا سیروز کبدی)؛
- توده یا ضایعه فضاگیر؛
- کیست؛
- تومور؛
- سنگ در برخی اندامها؛
- التهاب اندامها؛
- نازک یا ضخیمشدن دیواره اندامهایی مانند مثانه؛
- آنوریسم آئورت شکمی (اتساع غیرطبیعی آئورت شکمی)؛
- اختلال جریان خون در داپلر؛
- وجود مایع آزاد.
هر کدام از نتایج غیرعادی بالا نشاندهنده مشکلی اساسی است؛ بنابراین پیشنهاد میشود برای انجام سونوگرافی با دستگاههای مدرن در مرکزی تخصصی، نوبت حضوری از دکتردکتر گرفته و سپس بهمنظور بررسی و تفسیر نتیجه از دکتردکتر وقت نوبت آنلاین پزشک متخصص بگیرید.
مزایا و محدودیتهای سونوگرافی شکم
سونوگرافی اندامهای مختلف مانند اندامهای ناحیه شکمی با امواج صوتی مزایا و محدودیتهایی به شرح زیر دارد:
| مزایا / محدودیتها | توضیحات |
| مزایای سونوگرافی شکمی |
|
| محدودیت های سونوگرافی شکم |
|
خطرات سونوگرافی شکمی
سونوگرافی شکم و لگن و سایر اندامهای این ناحیه، هیچ خطری ندارد؛ چون برخلاف اشعه ایکس یا سیتیاسکن، سونوگرافی از هیچنوع تابشی استفاده نمیکند. این روش ایمن و بدوندرد است، بهطوری که از آن برای تهیه عکس سونوگرافی نوزاد شکم مادر و بررسی وضعیت جنین بهصورت دورهای استفاده میشود.
در برخی موارد و بهدلیل اعمال فشار روی پروب برای مشاهده بخشهای عمیقتر از اندامها، ممکن است کمی درد تجربه کنید. نکته مهم اینکه سونوگرافی ممکن است اندامهای شکم را گرم کرده و در برخی موارد باعث ایجاد حبابهای بسیار کوچکی در برخی از بافتها شود. میزان ماندگاری، اثرات طولانیمدت و خطرات این حبابها هنوز مشخص نیست؛ اما باوجود تعداد بسیار بالای سونوگرافی شکم که تاکنون در سراسر دنیا انجام شده، عوارض خاصی گزارش نکردهاند.
هزینه سونوگرافی شکم
هزینه سونوگرافی شکم ۱۴۰۴ بهعوامل متعددی به شرح زیر بستگی دارد:
- اندام یا اندامهای مورد بررسی؛
- نوع سونوگرافی شکم (ساده یا داپلر)؛
- پوششهای بیمه پایه مانند تامیناجتماعی؛
- پوششهای بیمه تکمیلی؛
- منطقه جغرافیایی مرکز درمانی؛
- نوع مرکز درمانی (دولتی یا خصوصی)؛
- تکنولوژی دستگاههای مرکز درمانی.
کلام آخر دکتردکتر
سونوگرافی روشی ایمن و بدوندرد برای تشخیص اولیه بسیاری از مشکلات و بیماریها است که در آن تنها از امواج صوتی استفاده میکنند. سونوگرافی شکم یکی از متداولترین انواع سونوگرافیها است چون اندامهای مهم و حیاتی زیادی در این ناحیه قرار دارند. باتوجهبه اینکه مواردی مانند تغییر ابعاد اندامها، وجود توده و کیست یا تومور و حتی مشکلات جریان خون در رگها نیز با سونوگرافی قابل بررسی است؛ پیشنهاد میشود بعد از تجویز پزشک، برای انجام سونوگرافی در مرکزی مدرن و معتبر از خدمات نوبت حضوری دکتردکتر استفاده کرده و سپس برای تفسیر نتیجه از دکتردکتر وقت ویزیت آنلاین پزشک متخصص بگیرید.
سوالات متداول
منابع
