دیابت بیمزه از بیماریهای نسبتاً نادر دستگاه درونریز بدن است که با نامش ممکن است بسیاری را به اشتباه بیندازد. برخلاف دیابت قندی، این بیماری هیچ ارتباطی با قند خون ندارد. در واقع، مشکل اصلی در دیابت بیمزه، ناتوانی بدن در حفظ تعادل آب است؛ به طوری که فرد دچار تشنگی شدید و دفع بیش از حد ادرار میشود. این اختلال معمولاً در اثر کمبود یا عملکرد نادرست هورمونی به نام وازوپرسین (هورمون ضد ادرار) ایجاد میشود. آشنایی با علائم، علتها و روشهای درمان این بیماری میتواند به تشخیص زودهنگام و کنترل بهتر آن کمک کند. در این مقاله، به طور کامل با ماهیت دیابت بیمزه، انواع آن، نشانههای هشداردهنده و راههای درمان مؤثر آشنا میشوید.
دیابت بیمزه چیست؟
دیابت بیمزه (Diabetes Insipidus) اختلالی نادر است که باعث برهم خوردن تعادل مایعات در بدن میشود. در نتیجه این مشکل بدن مقدار زیادی ادرار تولید میکند، طوریکه فرد احساس تشنگی شدید میکند حتی پس از نوشیدن آب یا مایعات. دیابت بیمزه را با نامهای «کمبود وازوپرسین آرژنین» یا «مقاومت در برابر وازوپرسین آرژنین» نیز میشناسند.
اگرچه نام دیابت بیمزه شما را به یاد دیابت قندی میاندازد، این دو بیماری هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند. دیابت قندی به سطح بالای قند خون مربوط و یک بیماری شایع است که معمولاً بهاختصار «دیابت» نامیده میشود.
دیابت بیمزه درمان قطعی ندارد، اما روشهایی برای کنترل و کاهش علائم آن وجود دارد. این درمانها به کاهش تشنگی، کاهش میزان تولید ادرار و پیشگیری از کمآبی بدن کمک میکنند.
مشکل اصلی در دیابت بیمزه به هورمونی به نام وازوپرسین آرژنین (AVP) مربوط میشود که ۲ وضعیت مختلف را ایجاد میکند:
- کمبود وازوپرسین آرژنین (AVP-D): زمانی رخ میدهد که بدن این هورمون را به مقدار کافی تولید نمیکند.
- مقاومت در برابر وازوپرسین آرژنین (AVP-R): زمانی اتفاق میافتد که کلیهها از این هورمون بهدرستی استفاده نمیکنند.
AVP یا هورمون ضد ادرار نقش بسیار مهمی در تنظیم تعادل مایعات بدن از طریق عملکرد کلیهها دارد.
انواع دیابت بیمزه چیست
دیابت بیمزه ۴ نوع اصلی دارد:
- دیابت بیمزه مرکزی (Central Diabetes Insipidus)
- دیابت بیمزه کلیوی یا نفروژنیک (Nephrogenic Diabetes Insipidus)
- دیابت بیمزه دیپسوژنیک (Dipsogenic Diabetes Insipidus)
- دیابت بیمزه بارداری (Gestational Diabetes Insipidus)
۱. دیابت بیمزه مرکزی
دیابت بیمزه مرکزی شایعترین نوع این بیماری است و در اثر آسیب به غده هیپوفیز یا هیپوتالاموس به وجود میآید. این آسیب باعث میشود تولید، ذخیرهسازی یا ترشح طبیعی هورمون ضد ادرار (ADH) مختل شود. در نبود ADH، حجم زیادی از مایعات از بدن به صورت ادرار دفع میشود.
دلایل شایع بروز دیابت بیمزه مرکزی عبارتاند از:
- ضربه به سر؛
- بیماریهایی که موجب تورم یا التهاب مغز میشوند؛
- تومورهای مغزی؛
- جراحیهایی که غده هیپوفیز یا هیپوتالاموس را درگیر میکنند؛
- کاهش یا قطع جریان خون به غده هیپوفیز؛
- برخی بیماریهای نادر ژنتیکی.
۲. دیابت بیمزه نفروژنیک (کلیوی)
دیابت بیمزه نفروژنیک ممکن است ارثی یا اکتسابی باشد. در برخی موارد، جهشهای ژنتیکی باعث آسیب به کلیهها میشود و طوریکه دیگر نمیتوانند به هورمون ADH پاسخ دهند.
سایر علل احتمالی آسیب کلیوی و بروز دیابت بیمزه نفروژنیک عبارتاند از:
- مصرف برخی داروها مانند لیتیم یا تتراسایکلین؛
- انسداد در مسیر ادرار، از جمله گرفتگی میزنای (مجرایی که ادرار را از کلیه به مثانه میبرد)؛
- اختلال در تعادل الکترولیتها، مانند بالا بودن بیش از حد کلسیم یا پایین بودن پتاسیم؛
- بیماری مزمن کلیوی (در موارد نادر).
۳. دیابت بیمزه دیپسوژنیک
این نوع دیابت بیمزه در اثر اختلال در مکانیسم تشنگی در هیپوتالاموس ایجاد میشود. این اختلال باعث میشود فرد احساس تشنگی شدید و غیرطبیعی داشته باشد و بیش از اندازه مایعات بنوشد.
دیابت بیمزه دیپسوژنیک همچنین ممکن است با برخی داروها یا اختلالات روانی و عصبی ارتباط داشته باشد.
۴. دیابت بیمزه بارداری
دیابت بیمزه بارداری تنها در دوران بارداری رخ میدهد. در این حالت، آنزیمی که توسط جفت تولید میشود ممکن است هورمون ADH را در بدن تخریب کند. جفت نقش مهمی در تبادل مواد غذایی و دفع مواد زائد بین مادر و جنین دارد. افزون بر این، افزایش سطح پروستاگلاندین (مادهای شبیه هورمون) در دوران بارداری ممکن است باعث شود کلیهها نسبت به ADH حساسیت کمتری پیدا کنند.
این نوع دیابت بیمزه معمولاً پس از زایمان برطرف میشود.
بیشتر بخوانید:علائم خطر دوران بارداری؛ 16 علامت زنگ خطر
علائم دیابت بیمزه در کودکان و بزرگسالان
علائم اصلی دیابت بیمزه عبارتاند از:
- ادرار مکرر، بهویژه در طول شب؛
- دفع حجم زیاد ادرار با رنگ روشن یا شفاف؛
- تشنگی شدید و مداوم.
در حالت طبیعی، بیشتر افراد روزانه بین ۱ تا ۳ لیتر ادرار دفع میکنند. اما افراد مبتلا به دیابت بیمزه ممکن است تا ۲۰ لیتر ادرار در روز دفع کنند.
در صورتی که فرد مایعات کافی ننوشد یا درمان مناسب دریافت نکند، خیلی سریع دچار کمآبی شدید بدن میشود. این نشانهها بیانگر آناند که عملکرد طبیعی بدن مختل شده است و مراجعه سریع به پزشک ضروری است.
علائم دیابت بیمزه در کودکان
علائم دیابت بیمزه در کودکان ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- کمآبی شدید بدن؛
- یبوست؛
- استفراغ؛
- تب؛
- بیقراری و تحریکپذیری؛
- اختلال در رشد یا عدم افزایش وزن طبیعی.
در نوزادان یا خردسالان، علائم بیماری ممکن است به شکل زیر بروز کند:
- دفع حجم زیاد ادرار کمرنگ که باعث پر شدن سریع پوشک میشود؛
- شبادراری مکرر؛
- تشنگی شدید و تمایل زیاد به نوشیدن آب خنک؛
- کاهش وزن؛
- رشد ناکافی؛
- استفراغ و بیقراری؛
- تب و یبوست؛
- سردرد؛
- مشکلات خواب؛
- اختلال در بینایی.
این علائم بهویژه در کودکان و نوزادان نیاز به توجه فوری پزشکی دارند، زیرا کمآبی بدن در این سنین میتواند خطرناک و حتی تهدیدکننده زندگی باشد. اگر نگرانید که کودکتان علائم دیابت بیمزه را داشته باشد، میتوانید سریع و بدون معطلی برای دریافت وقت ویزیت آنلاین در دکتردکتر اقدام کنید تا با راهنمایی متخصصان خیالتان راحت شود.
علت بیماری دیابت بیمزه چیست؟
دیابت بیمزه زمانی رخ میدهد که سیستم تنظیمکننده مایعات بدن دچار اختلال شود. این بیماری بهطور مستقیم با کاهش سطح هورمون ضد ادرار (ADH) در ارتباط است. میزان ADH تأثیر زیادی بر توانایی کلیهها در حفظ و نگهداری آب در بدن دارد.
برای درک بهتر دیابت بیمزه، لازم است ابتدا بدانیم بدن در حالت طبیعی چگونه مایعات را تنظیم و مدیریت میکند.
حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد از وزن بدن بزرگسالان و حدود ۷۵ درصد از وزن نوزادان را مایعات تشکیل میدهد. حفظ تعادل مناسب این مایعات برای سلامت عمومی بدن حیاتی است. مصرف آب و غذا در طول روز به تأمین مایعات مورد نیاز بدن کمک میکند، درحالیکه ادرار، تنفس و تعریق مایعات اضافی را از بدن دفع میکند.
بدن از سیستمی متشکل از اندامها و پیامهای هورمونی برای تنظیم مایعات استفاده میکند. این سیستم در شرایط کمآبی، میزان ادرار را کاهش میدهد تا آب حفظ شود و در شرایطی که مایعات بیش از حد در بدن وجود دارد، تولید ادرار را افزایش میدهد.
در طی این فرایند مایع موجود در خون از طریق کلیهها تصفیه میشود تا مواد زائد از آن جدا گردد. پس از این فرآیند، بخش عمدهای از مایع تصفیهشده دوباره به جریان خون بازمیگردد و تنها مقدار کمی از مایع همراه با مواد زائد بهصورت ادرار از کلیهها خارج میشود. ادرار پس از مدتی در مثانه ذخیره و سپس از بدن دفع میگردد.
بدن برای برای بازگرداندن مایع تصفیهشده به خون به هورمون ضد ادرار (ADH) نیاز دارد. این هورمون در هیپوتالاموس تولید و سپس در غده هیپوفیز ذخیره میشود.
اگر مغز ADH کافی تولید نکند یا کلیهها نتوانند به درستی به اثر این هورمون پاسخ دهند، بدن شروع به تولید مقدار زیادی ادرار میکند در نتیجه تعادل مایعات بدن به هم میخورد که منجر به دیابت بیمزه میشود.
تشخیص دیابت بیمزه
پزشک برای تشخیص دیابت بیمزه ابتدا درباره علائم و سابقه بیماریتان میپرسد. سپس آزمایشهای لازم را تجویز خواهد کرد. این بیماری معمولاً با انجام چند آزمایش تخصصی تشخیص داده میشود.
۱. آزمایش وزن مخصوص ادرار (Urine Specific Gravity Test)
در این آزمایش، نمونه ادرار برای بررسی میزان غلظت نمک و مواد زائد آن آزمایش شود. در افراد مبتلا به دیابت بیمزه، ادرار رقیقتر از حد معمول است، یعنی مقدار آب در آن زیاد و غلظت مواد زائد بسیار کم است. در نتیجه، عدد وزن مخصوص (تراکم) ادرار پایینتر از حد طبیعی خواهد بود.
۲. آزمایش محرومیت از آب (Water Deprivation Test)
در این روش، از شما خواسته میشود برای مدت زمان مشخصی از نوشیدن آب خودداری کنید. سپس در فواصل زمانی معین، نمونه خون و ادرار گرفته میشود تا تغییرات موارد زیر بررسی گردد:
- سطح سدیم خون؛
- اسمولالیته خون (میزان غلظت مواد محلول مانند املاح و مواد شیمیایی)؛
- سطح هورمون ADH در خون؛
- حجم ادرار تولیدشده؛
- ترکیب شیمیایی ادرار؛
- وزن بدن.
در برخی موارد، پزشک در حین آزمایش مقداری ADH مصنوعی به بدن تزریق میکند تا ببیند آیا کلیهها نسبت به آن واکنش طبیعی نشان میدهند یا خیر.
این آزمایش معمولاً زیر نظر مستقیم پزشک و در شرایط کنترلشده انجام میشود و در بعضی موارد ممکن است نیاز به بستریشدن در بیمارستان باشد.
بیشتر بخوانید: کم آبی بدن و علائمی که میگویند به آن دچار شدهاید!
۳. تصویربرداری MRI از مغز
پزشک با بررسی تصاویر MRI مغز، بررسی میکند که آیا آسیب، التهاب یا توموری در مغز وجود دارد که باعث بروز علائم شده باشد. تمرکز اصلی بهویژه روی هیپوتالاموس و غده هیپوفیز است تا هرگونه آسیب یا ناهنجاری ساختاری در این نواحی شناسایی شود.
۴. غربالگری ژنتیکی (Genetic Screening)
در صورتی که پزشک احتمال دهد بیماری ماهیت ارثی دارد، ممکن است آزمایش ژنتیک انجام شود تا وجود ژنهای مرتبط با دیابت بیمزه ارثی بررسی گردد. این مرحله معمولاً در بیمارانی انجام میشود که سابقه خانوادگی ابتلا به دیابت بیمزه دارند.
درمان دیابت بیمزه
درمان دیابت بیمزه بسته به نوع آن و شدت علائم در هر فرد متفاوت است. در موارد خفیف، پزشک ممکن است تنها افزایش مصرف آب را برای جبران مایعات از دسترفته توصیه کند.
درمان دیابت بیمزه مرکزی
اصلیترین درمان برای این نوع دیابت بیمزه، داروی دسموپرسین (Desmopressin) است که با نامهای تجاری DDAVP و Nocturna نیز شناخته میشود. دسموپرسین فرم مصنوعی هورمون ADH است و به بدن کمک میکند تا مایعات بدن را بهتر حفظ کند. این دارو به صورتهای مختلف مانند قرص خوراکی، اسپری بینی و تزریقی در دسترس است.
در هنگام مصرف دسموپرسین، باید میزان نوشیدن آب بهدقت کنترل شود و فرد فقط زمانی که احساس تشنگی دارد، مایعات بنوشد تا از احتباس بیش از حد آب در بدن جلوگیری شود.
اگر دیابت بیمزه ناشی از تومور مغزی یا اختلال در غده هیپوفیز باشد، ابتدا پزشک به درمان علت زمینهای میپردازد و سپس ارزیابی میکند که آیا نیاز به درمانهای دیگر هست یا نه.
درمان دیابت بیمزه نفروژنیک (کلیوی)
در این نوع، اگر علت زمینهای قابل درمان باشد، با رفع آن مشکل نیز برطرف میشود. سایر روشهای درمانی شامل موارد زیر است:
- مصرف دوزهای بالاتر از دسموپرسین؛
- داروهای مدر (ادرارآور) همراه با آسپرین یا ایبوپروفن؛
- داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) مانند ایندومتاسین؛
در این حالت نیز، مصرف آب باید تنها در زمان احساس تشنگی انجام شود.
اگر دیابت بیمزه ناشی از مصرف داروی خاصی باشد، پزشک مصرف آن دارو را تغییر میدهد یا متوقف میکند. هرگز دارویی را بدون مشورت با پزشک قطع نکنید.
درمان دیابت بیمزه دیپسوژنیک
برای این نوع از دیابت بیمزه، درمان اختصاصی وجود ندارد. اما در صورت وجود بیماریهای روانی یا عصبی زمینهای، درمان آنها میتواند به کاهش علائم تشنگی بیش از حد کمک کند.
درمان دیابت بیمزه بارداری
این نوع در بیشتر موارد، نیاز به درمان خاصی ندارد و پس از زایمان خودبهخود برطرف میشود. در موارد شدید، ممکن است پزشک داروی دسموپرسین را برای کنترل علائم تجویز کند.
تغییرات سبک زندگی در درمان دیابت بیمزه
تغییر سبک زندگی بخش مهمی از درمان دیابت بیمزه است و از بروز عوارض جدی جلوگیری کند. اصلیترین اقدام، پیشگیری از کمآبی بدن است. برای این منظور:
- همیشه بطری آب همراه خود داشته باشید و در طول روز بهطور منظم آب بنوشید.
- اگر کودک شما مبتلا به دیابت بیمزه است، هر چند ساعت یکبار به او آب بدهید تا بدنش دچار کمآبی نشود.
- میزان مناسب مایعات مصرفی را با توصیه پزشک تعیین کنید، زیرا نیاز به آب ممکن است در هر فرد متفاوت باشد.
همچنین توصیه میشود کارت هشدار پزشکی یا دستبند شناسایی پزشکی داشته باشید تا در مواقع اضطراری، اطرافیان از وضعیت شما آگاه باشند. از آنجا که کمآبی ممکن است بهسرعت اتفاق بیفتد، آگاهی دیگران از بیماری شما اهمیت زیادی دارد.
کلام آخر دکتردکتر
دیابت بی مزه از اختلالات نادر بدن است که در اثر نبود تعادل در هورمون وازوپرسین (ADH) یا ناتوانی کلیهها در پاسخ مناسب به این هورمون ایجاد میشود. ویژگی اصلی این بیماری ادرار بیش از حد و تشنگی مفرط است. اگرچه دیابت بی مزه ممکن است در ابتدا نگرانکننده به نظر برسد، با تشخیص دقیق، درمان دارویی مناسب و تغییر سبک زندگی میتوان آن را بهخوبی کنترل کرد. مهمترین نکته، پیشگیری از کمآبی بدن است که با نوشیدن منظم آب و رعایت توصیههای پزشک بهراحتی امکانپذیر است. آگاهی از نوع دیابت بی مزه، همکاری نزدیک با پزشک و پایبندی به درمان، کلید اصلی داشتن زندگی سالم و بدون عارضه برای مبتلایان به این بیماری است. در این مسیر متخصصان حرفهای دکتردکتر همراه شما هستند. هماهنگی ویزیت آنلاین و دریافت مشاوره ساده و سریع است.
