سنگ کلیه یکی از شایعترین بیماریهای دستگاه ادراری است که اغلب با درد شدید و ناراحتی قابلتوجه همراه است. خوشبختانه با انجام آزمایش سنگ کلیه و روشهای تصویربرداری، میتوان عوامل خطر تشکیل سنگ را در همان مراحل اولیه شناسایی کرد. پزشکان با این آزمایشها میتوانند پیش از آنکه سنگها دردسرساز شوند، اقدامات پیشگیرانه یا درمان زودهنگام را آغاز کنند. اگر میخواهید بدانید چه روشهایی برای تشخیص سنگ کلیه وجود دارد، این مقاله را مطالعه کنید.
انواع روشهای تشخیص و آزمایش سنگ کلیه
تشخیص سنگ کلیه با روشهای مختلفی امکانپذیر است. این آزمایشها به تأیید وجود سنگ کلیه و درک ترکیبات، اندازه، موقعیت و حتی علت زمینهای آن کمک میکنند. متخصص اورولوژی با بررسی نتایج این آزمایشها میتواند بهترین درمان را از پایش ساده گرفته تا جراحی یا پیشگیری متابولیک، متناسب با شرایط هر بیمار برنامهریزی کند. برخی از روشهای تشخیصی سنگ کلیه شامل موارد زیر هستند:
۱. معاینه فیزیکی
پزشک در هنگام ویزیت شما ابتدا پرسشهایی درباره سوابق شخصی و خانوادگی سنگ کلیه میپرسد و سپس معاینه فیزیکی انجام میدهد تا هرگونه حساسیت در ناحیه پهلو را بررسی کند.
۲. آزمایش خون برای سنگ کلیه
نقش آزمایش خون در بررسی عملکرد کلیه و سنگسازی آن بسیار مهم است. پزشک از این آزمایش برای تشخیص سطح بالای اسید اوریک، کلسیم، آلبومین، فسفر و کراتینین سرم استفاده میکند. اطلاعاتی که آزمایش خون درباره سنگ کلیه ارائه میدهد شامل موارد زیر هستند:
- سطح کلسیم: سطح بالای کلسیم در خون نشاندهنده سنگهای کلسیمی است؛
- اسید اوریک: سنگهای اسید اوریک معمولا با آرتریت نقرس مرتبط هستند. اگر در آزمایش خون برای سنگ کلیه سطح اسید اوریک بالا باشد، احتمالا بهمعنای وجود سنگ کلیه اسید اوریک است؛
- عفونت: اگر عفونتی در کلیهها یا دستگاه ادراری وجود داشته باشد، آزمایش خون آن را نشان میدهد؛
- عملکرد کلیه: شاخصهای کلیدی عملکرد کلیه، کراتینین و GFR هستند. بررسی این سطوح به پزشک کمک میکند میزان توانایی کلیهها در فیلترکردن مؤثر مواد زائد را ارزیابی کند.
انجام منظم آزمایش خون برای سنگ کلیه، در پیشگیری و درمان این بیماری در مراحل اولیه بسیار مؤثر است. درصورت داشتن درد کلیه سمت راست، چپ یا هردو طرف، در اولین فرصت به پزشک متخصص مراجعه کنید. برای این کار میتوانید از طریق سایت دکتردکتر با متخصصان اورولوژی ویزیت آنلاین انجام دهید یا اینکه برای مراجعه حضوری، اطلاعات مطب موردنظرتان را پیدا کنید و نوبت بگیرید.
۳. آزمایش ادرار
آزمایش ادرار برای سنگ کلیه شامل آزمایش ادرار ۲۴ ساعته است. در این روش، باید طی ۲۴ ساعت شبانهروز، هربار که ادرار میکنید مقداری از آن را در یک ظرف جمعآوری کنید. دستورالعملهای لازم را پزشک به شما ارائه میدهد ولی باید درست مطابق آن عمل کنید تا نتیجه دقیق باشد. آزمایش ادرار ۲۴ ساعته ممکن است موارد زیر را نشان دهد:
- تصویر کاملی از کریستالهای کلسیم، اگزالات و اسید اوریک؛
- وجود مقدار زیادی از موادمعدنی سنگساز؛
- کمبود مواد شیمیایی مهمی که از تشکیل سنگ جلوگیری میکنند؛
- خون در ادرار، باکتریها، گلبولهای سفید خون (WBC) و گلبولهای قرمز خون (RBC) که نشاندهنده عفونتهای دستگاه ادراری هستند؛
- سطح pH که اگر پایین باشد، نشاندهنده اسیدیته ادرار است و خطر تولید سنگهای اسید اوریک را افزایش میدهد؛
- تشخیص سنگهای کلسیمی (هم سنگهای فسفات کلسیم و هم سنگهای اگزالات کلسیم)، سنگهای استروویت (ناشی از عفونتهای دستگاه ادراری) یا سنگهای سیستین؛
- سطح سدیم که اگر بالا باشد، سطح کلسیم ادرار را افزایش میدهد.
بنابراین، اگر میپرسید آیا سنگ کلیه با آزمایش ادرار مشخص میشود یا نه، پاسخ مثبت است. با این آزمایش، شناخت ترکیبات سنگها و علل تشکیل آنها فراهم میشود که برای انتخاب نوع درمان بسیار مهم است.
۴. آزمایشهای تصویربرداری
روشهای تصویربرداری برای مشاهده سنگ کلیه، در ناحیه KUB (ناحیه شامل کلیهها، حالب و مثانه) انجام میشوند. این روشها تشخیصهای دقیق و مناسبی ارائه میدهند و به تجزیهوتحلیل اندازه، شکل و محل سنگ کمک میکنند. برخی از آزمایشهای تصویربرداری شامل موارد زیر هستند:
تصویربرداری با X-ray
تصویربرداری با پرتوهای ایکس از ناحیه KUB، برای شناسایی سنگهای بزرگ یا سنگهای کلسیمی مناسبتر است. عکسهای سنگ کلیه بهدستآمده با این روش سادهاند و به همین دلیل، برای تشخیص سنگهای کوچک کلیه مناسب نیستند. مزایای عکسبرداری با X-ray عبارتاند از:
- مناسب برای پیگیریها؛
- مقرونبهصرفه.
نکته: این روش بهدلیل استفاده از پرتوهای تابشی، روش ایمنی نیست. بهویژه برای کودکان و زنان باردار توصیه نمیشود.
سونوگرافی
سونوگرافی یک گزینه ایمن برای تشخیص سنگ کلیه است. ازآنجاکه بدون پرتوهای تابشی کار میکند، برای همه افراد بهویژه زنان باردار و کودکان مناسب است. مزایای سونوگرافی کلیه عبارتاند از:
- سریع و ایمن؛
- مؤثر برای تجزیهوتحلیل اولیه.
اگر تصاویر سونوگرافی واضح نباشند، ممکن است پزشک سیتی اسکن را پیشنهاد کند.
CT اسکن
توموگرافی کامپیوتری یا سیتی اسکن، تصاویر سهبعدی دقیقی از کل سیستم ادراری شامل کلیهها، مجرای ادرار، حالب و مثانه ارائه میدهد. نوع پیشرفته آن که سیتی اسکن با سرعت بالا یا انرژی دوگانه نامیده میشود، میتواند سنگهای بسیار ریز اسید اوریک را که با روشهای دیگر قابلشناسایی نیست نشان دهد. روش سیتی اسکن هم از تابش پرتو ایکس استفاده میکند. مزایای آن عبارتاند از:
- تشخیص سنگهای کوچک حتی سنگهای ۱ تا ۲ میلیمتری؛
- غیرتهاجمی؛
- استاندارد طلایی روش تشخیص سنگ کلیه با درصد دقت فوقالعاده بالا.
آزمایشهای تصویربرداری را دکتر رادیولوژی انجام میدهد. اگر برای آزمایش سنگ کلیه بهدنبال مراکز تصویربرداری در شهرتان هستید، میتوانید آدرس و اطلاعات این مراکز را در وبسایت دکتردکتر جستوجو کنید.
۵. آزمایش تجزیه سنگ دفعشده (Stone Analysis)
آزمایش سنگ کلیه دفعشده، برای کسانی است که در مرحله دفع سنگ قرار دارند. شما باید با ادرارکردن درون یک ظرف صافیدار، سنگهای دفعشدهتان را جمعآوری کنید و به آزمایشگاه تحویل دهید. در آنجا، سنگها را آنالیز میکنند تا علت تشکیل سنگ کلیه و ترکیبات آن مشخص شود. با داشتن این اطلاعات، پزشک میتواند برنامهای برای شما تنظیم کند که با دارو، رژیمغذایی، هیدراتهماندن و سایر اقدامات مناسب، از عود سنگ کلیه در آینده جلوگیری کنید.
۶. آزمایش ژنتیک
برخی از بیماریهای نادر که از والدین به فرزند منتقل میشوند، ممکن است احتمال سنگ کلیه را افزایش دهند. برای نمونه، بیماری سیستینوری (Cystinuria) خطر ایجاد سنگهای سیستین را در کلیهها افزایش میدهد. بیماری دیگری با عنوان هایپراگزالوری اولیه (Primary Hyperoxaluria) هم با ریسک افزایش سنگهای اگزالات کلسیم در کلیه همراه است. درصورتیکه پزشک با بررسی سوابق خانوادگی شما به چنین مواردی مشکوک شود، ممکن است از شما بخواهد برای اطمینان آزمایش ژنتیک انجام دهید.
تفسیر نتایج آزمایش سنگ کلیه و بررسی فاکتورهای خطر
خواندن جواب آزمایش سنگ کلیه برعهده پزشک است. بااینحال، خوب است درباره آن اطلاعاتی داشته باشید:
تفسیر آزمایش ادرار سنگ کلیه
در جواب آزمایش ادرار سنگ کلیه به موارد زیر دقت کنید. این موارد عامل خطر برای سنگ کلیه یا نشانه احتمالی وجود سنگ هستند (نظر قطعی با پزشک است):
- حجم ادرار کم که نشانه کمآبی است؛
- pH خیلی اسیدی (کمتر از ۵٫۵( که با خطر سنگ اسید اوریک یا سیستین همراه است؛
- pH خیلی قلیایی (بالاتراز ۷) که ممکن است نشانه سنگ فسفات یا استروویت باشد؛
- خون در ادرار، دفع بالای کلسیم اگزالات، اسید اوریک، سدیم؛
- دفع پایین سیترات یا منیزیم (که محافظ طبیعی علیه سنگ هستند).
آزمایش سنگ کلیه در برگه آزمایش خون
اگر سطح کلسیم، اسید اوریک، کراتینین یا اوره در خون بالا باشد، احتمال وجود سنگ کلیه بالاست. در چنین شرایطی، پزشک معمولا برای تشخیص قطعی آزمایشهای تصویربرداری را به شما پیشنهاد میکند.
تجزیه و تحلیل سنگ دفعشده
جواب آنالیز سنگ دفعشده به پزشک نشان میدهد که سنگ از چه چیزی تشکیل شده است. برای نمونه، سنگهای اسید اوریک، احتمالا بهدلیل نقرس یا اختلالات متابولیسم اسید اوریک ایجاد شدهاند. سنگ استروویت ممکن است بهخاطر نوع خاصی از عفونت باکتریایی تشکیل شده باشد. سنگ سیستین معمولا بهدلیل یک اختلال ارثی نادر به وجود میآید. گروه دیگری از سنگها بهخاطر داروهای خاصی که مصرف میکنید ایجاد میشود. درنتیجه، پزشک با مطالعه ترکیبات سنگ کلیه دفعشده شما علل ایجاد سنگ کلیه را شناسایی میکند تا بهترین درمان را به شما پیشنهاد دهد.
علائمی که میگویند باید آزمایش سنگ کلیه بدهید
گاهی اوقات سنگهای کلیه بدون علامت هستند، ولی در برخی موارد ممکن است علائم زیر را داشته باشید:
- درد شدید شبیه قولنج: ممکن است درد تیز یا شبیه گرفتگی در ناحیه پهلو ایجاد شود که به کشاله ران سرایت میکند؛
- خون در ادرار: خون در ادرار نشانه رایج سنگ کلیه است. اگر رنگ ادرار شما به رنگ صورتی، قرمز یا قهوهای در آمده است، احتمال دارد سنگ باعث آسیبدیدگی یا پارگی مخاط شده باشد؛
- سوزش ادرار: اگر هنگام ادرارکردن ناراحتی یا سوزش ادرار دارید، ممکن است یکی از دلایل آن وجود سنگ باشد؛
- تکرر ادرار: نیاز مکرر به ادرارکردن زمانی که مایعات زیادی هم ننوشیدهاید، احتمالا زمانی رخ میدهد که سنگ حالب به مثانه نزدیک شده است؛
- حالت تهوع و استفراغ: وقتی دردتان شدید است، ممکن است حالت تهوع و استفراغ داشته باشید؛
- ادرار کدر یا بدبو: عفونتها و غلظت بالای فسفات ممکن است باعث کدری و بوی بسیار بد ادرار شوند.
درصورت مشاهده چنین علائمی، بهتر است هرچه سریعتر با پزشک مشورت کنید تا برایتان آزمایش سنگ کلیه تجویز کند.
شرایط و آمادگیهای لازم قبل از انجام تستهای کلیوی
برای تست سنگ کلیه معمولا آمادگی خاصی لازم نیست. حتی به ناشتابودن نیاز ندارد؛ مگر اینکه پزشک همراه با آن چکاپ کامل تجویز کرده باشد که در این صورت باید ۸ تا ۱۲ ساعت ناشتا باشید. معمولا خود پزشک به شما اطلاع خواهد داد که چطور باید برای آزمایش سنگ کلیه آماده شوید. درباره آزمایش ادرار ۲۴ ساعته، باید رژیم غذایی و هر دارویی را که مصرف میکنید، به همان شکل ادامه دهید تا نتیجه آزمایش را تغییر ندهد. اولِ ادرار صبحتان را دور بریزید و مابقی آن را در ظرف جمعآوری کنید. سپس تا ۲۴ ساعت هربار ادرارتان را در همان ظرف بریزید.
برای آزمایشهای تصویربرداری، از پزشک درباره ناشتابودن، پربودن مثانه و سایر شرایط لازم برای انجام آزمایش اطلاعات کسب کنید. اگر باردار هستید، به پزشکتان اطلاع دهید زیرا روشهایی که با تابش کار میکنند برای جنین خطرناکاند.
کلام آخر دکتردکتر
در این مقاله درباره آزمایش سنگ کلیه صحبت کردیم. برای بررسی اینکه آیا در کلیههای شما سنگ تشکیل شده است یا بعدها ممکن است تشکیل شود، آزمایشهای مختلفی وجود دارد. برخی از روشهای تشخیص سنگ کلیه شامل آزمایش خون، آزمایش ادرار و آزمایشهای تصویربرداری مثل سونوگرافی یا سیتی اسکن هستند. به یاد داشته باشید سنگ کلیه میتواند بهمرور زمان خطر ابتلا به بیماریهای مزمن کلیه را افزایش دهد. درنتیجه، تشخیص زودهنگام سنگ و درمان آن بسیار مهم است.
اگر سابقه شخصی یا خانوادگی سنگ کلیه دارید یا مدتهاست عملکرد کلیههای خود را بررسی نکردهاید، همین امروز برای مشاوره آنلاین با پزشک متخصص به دکتردکتر مراجعه کنید. خبر خوب اینکه برای انجام آزمایش خون و ادرار، نیازی نیست بهصورت حضوری تا آزمایشگاه بروید؛ میتوانید از خدمات آزمایش در محل دکتردکتر بهرهمند شوید.
سوالات متداول
منابع
