آزمایش کلیه و تفسیر آن؛ هر آنچه باید درباره تست‌های کلیوی بدانید

آزمایش‌های عملکرد کلیه، آزمایش‌هایی هستند که نشان می‌دهند کلیه‌های شما به‌درستی کار می‌کنند یا نه. مهم‌ترین وظیفه کلیه، پاک‌سازی خون از مواد زائد است. اگر کلیه‌ها سالم نباشند، مقدار این مواد زائد ممکن است به سطح خطرناکی نزدیک شود. درنتیجه، انجام چکاپ کلیه برای شناسایی به‌موقع ناهنجاری‌های کلیوی و درمان زودهنگام بسیار مهم است. حال اگر می‌خواهید بدانید آزمایش کلیه شامل چیست و تفسیر آنها چگونه است، پیشنهاد می‌کنیم این مقاله را مطالعه کنید.

آزمایش کلیه شامل چه تست‌هایی است؟

آزمایش کلیه یا آزمایش عملکرد کلیه (Kidney Function Test)، شامل آزمایش خون، نمونه ادرار ۲۴ساعته یا هردو است. این آزمایش‌ها میزان کارآیی کلیه‌ها را با اندازه‌گیری سطح توانایی گلومرولی (Glomeruli) ارزیابی می‌کنند. گلومرول‌ها فیلترهای کوچکی در کلیه‌های شما هستند که وظیفه کمک به پاکسازی مواد زائد از خون را بر عهده دارند. در برخی موارد، مثل زمانی که علائمی ازجمله درد کلیه سمت راست یا درد کلیه سمت چپ دارید، ممکن است پزشک به سنگ کلیه مشکوک شود و شما را برای آزمایش‌های تصویربرداری به دکتر رادیولوژی ارجاع دهد.

چرا چکاپ کلیه برای سلامتی ضروری است؟

کلیه‌ها بخشی از سیستم ادراری هستند و معمولا در پشت شکم، زیر قفسه سینه و در دو طرف ستون فقرات قرار دارند. برخی از مهم‌ترین وظایفی که کلیه‌ها در بدن انجام می‌دهند، شامل موارد زیر است:

• فیلترکردن مواد زائد از خون و تولید ادرار برای دفع مواد زائد؛
• متعادل‌کردن مایعات و الکترولیت‌های بدن؛
• تولید هورمون‌های تنظیم‌کننده فشار خون؛
• تولید هورمون کلیوی اریتروپویتین که برای تولید گلبول‌های قرمز خون ضروری است؛
• ساخت ویتامین D که سلامت استخوان‌ها و عضلات را حفظ می‌کند.

باتوجه‌به نقشی که کلیه‌ها در سلامت عمومی بدن دارند، انجام چکاپ کلیه به‌شکل منظم اهمیت بسیار زیادی پیدا می‌کند.

چه زمانی پزشک آزمایش‌های پانل کلیه را تجویز می‌کند؟

به‌جز چکاپ‌های روتین یا معاینات دوره‌ای که شامل آزمایش‌های عملکرد کلیه نیز هستند، زمانی پزشک  آزمایش کلیه را برای شما تجویز می‌کند که شرایط زیر را داشته باشید:

وقتی عوامل خطر برای بیماری کلیوی در شما وجود دارد

برخی بیماری‌ها و عوامل خطر ممکن است بر عملکرد کلیه‌های شما تأثیر منفی بگذارند. در چنین شرایطی پزشک حتما برای شما آزمایش‌های عملکرد کلیه را توصیه می‌کند؛ حتی اگر هنوز علامتی نداشته باشید. برای نمونه:

• دیابت؛
• فشار خون بالا؛
• بیماری‌های قلبی‌عروقی؛
• چاقی؛
• سابقه بیماری کلیوی در خانواده.

وقتی علائم مشکوک به مشکلات کلیوی در شما مشاهده می‌شود

گاهی اوقات در یک معاینه یا آزمایش روتین پزشک ممکن است علائم زیر را در شما مشاهده کند و برای آزمایش عملکرد کلیه درخواست دهد:

• خون در ادرار (هماچوری)؛
• ادرار کف‌آلود (که احتمالا نشان‌دهنده پروتئینوری یا دفع پروتئین است)؛
• درد یا سوزش ادرار؛
• نیاز مکرر به ادرارکردن؛
• ادرار کمتر از حد انتظار؛
• مشکل در شروع ادرارکردن؛
• ورم بدن (اِدِم)؛
• احساس خستگی شدید؛
• تهوع و استفراغ؛
• ازدست‌دادن اشتها.

وقتی تحت درمان بیماری‌های کلیوی قرار دارید

اگر بیماری‌های کلیوی ازجمله سنگ کلیه داشته‌اید و تحت درمان هستید، پزشک ممکن است برای پیگیری میزان اثربخشی داروها و درمان‌ها آزمایش عملکرد کلیه را تجویز کند. انجام این آزمایش‌ها در فواصل منظم به‌ویژه برای بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن کلیه یا بیماران تحت دیالیز بسیار مهم است.

آزمایش کلیه شامل چیست و چه فاکتورهایی در آن بررسی می‌شود؟

آزمایش عملکرد کلیه شامل آزمایش خون و ادرار است و در هریک از آنها فاکتورهای خاصی بررسی می‌شوند. علاوه بر این دو، یک شاخص مهم با عنوان GFR را هم باید در نظر گرفت. در ادامه، همه مواردی را که در آزمایش کلیه بررسی می‌شوند توضیح می‌دهیم.

بررسی فاکتورهای حیاتی در آزمایش خون کلیه

آزمایش خون کلیه یک آزمایش خون ساده است که در آن، با تجزیه‌وتحلیل نمونه خون جمع‌آوری‌شده از ورید بازوی شما، فاکتورهای زیر را اندازه‌گیری می‌کنند:

نیتروژن اوره خون (BUN)

این آزمایش مقدار نیتروژن را در خون شما اندازه‌گیری می‌کند. چیزی که به‌عنوان اوره می‌شناسیم، نوعی ماده زائد حاوی نیتروژن است که از متابولیسم پروتئین حاصل می‌شود. کبد آن را در خون آزاد می‌کند تا کلیه‌ها آن را فیلتر کنند و از طریق ادرار به بیرون از بدن بفرستند.

کراتینین سرم

هنگامی که بافت ماهیچه‌های شما تجزیه می‌شود، نوعی ماده زائد به‌نام کراتینین تولید می‌کند که تقریبا تمام آن باید از بدن دفع شود. اگر در خون شما کراتینین تجمع کرده باشد، یعنی کلیه‌ها به‌خوبی نمی‌توانند کراتینین را از خون فیلتر کنند. در بیشتر موارد، کراتینین یکی از اصلی‌ترین علل ایجاد سنگ کلیه است.

الکترولیت‌ها

این مواد شیمیایی دارای بار الکتریکی هستند و برای فرایندهای طبیعی بدن مانند عملکرد عضلات و اعصاب اهمیت بسیار زیادی دارند. الکترولیت‌ها به تنظیم میزان مایعات در بدن و حفظ تعادل اسید و باز کمک می‌کنند. مهم‌ترین الکترولیت‌هایی که در آزمایش پنل کلیه بررسی می‌شوند شامل سدیم، پتاسیم، کلراید و بی‌کربنات (Total CO2) هستند.

مواد معدنی

دو ماده معدنی مهم که ممکن است در آزمایش کلیه گنجانده شوند، فسفر و کلسیم هستند. فسفر برای تولید انرژی، رشد استخوان‌ها و عملکرد عضلات حیاتی است. این ماده به‌عنوان یک بافر به حفظ تعادل اسید و باز کمک می‌کند. کلسیم هم برای عملکرد عضلات، قلب و اعصاب ضروری است و بدن برای تشکیل استخوان‌ها و لخته‌شدن خون به آن نیاز دارد.

سایر آزمایش‌ها

در برخی شرایط، پزشک شما ممکن است آزمایش‌هایی برای سطح گلوکز و سیستاتین سی (Cystatin C) درخواست کند. این موارد به پزشک کمک می‌کنند تصویر بهتری از وضعیت کلیه و سلامت عمومی شما به دست آورد.

آزمایش ادرار برای بررسی عملکرد کلیه‌ها

معمولا آزمایش ادرار برای بررسی کلیه‌ها، شامل ادرار ۲۴ ساعته است. در آزمایش ادرار، گزینه‌های زیر به کلیه‌ها مربوط می‌شوند:

میکروآلبومینوری

این آزمایش برای یافتن پروتئین آلبومین در ادرار است. آلبومین پروتئینی است که ۶۰درصد کل پروتئین‌های خون را تشکیل می‌دهد و نقش بسیار مهمی در جلوگیری از نشت مایعات از رگ‌های خونی و انتقال هورمون‌ها، ویتامین‌ها، داروها و کلسیم در سراسر بدن دارد.

آنالیز ادرار

آزمایشی که وجود خون، پروتئین، ذرات ریز لوله‌ای شکل و کریستال را در ادرار ارزیابی می‌کند. علاوه بر آن، در این آزمایش میزان اسیدیته ادرار، وزن مخصوص و حجم آن بررسی می‌شود.

تست پروتئین ادرار و نسبت آلبومین به کراتینین (UACR)

این آزمایش میزان دقیق پروتئین دفع‌شده در ادرار را نسبت به کراتینین (ماده‌ای زائد ناشی از فعالیت عضله‌ها) می‌سنجد. ازآنجاکه میزان خروج کراتینین در ادرار همواره ثابت است، پزشک با آزمایش چکاپ کلیه و سنجش این نسبت آسیب‌های کلیوی و میزان دفع پروتئین را با دقت بالا ارزیابی خواهد کرد؛ آن‌هم با یک نمونه ادرار معمولی و بدون نیاز به جمع‌آوری ۲۴ساعته.

آزمایش GFR تخمینی

در تست عملکرد کلیه، یک شاخص بسیار مهم با عنوان میزان فیلتراسیون گلومرولی تخمینی (eGFR) وجود دارد. GFR تخمینی دقیق‌ترین شاخص برای تعیین سطح سلامت کلیه است. این آزمایش میزان فیلتراسیون کلیه‌هایتان را باتوجه‌به سطح پروتئین، سن، جنس، قد و وزن شما اندازه‌گیری می‌کند. برای محاسبه این شاخص، از سطح کراتینین در خون شما استفاده می‌کنند. شاخص eGFR با دقت بالایی تخمین می‌زند که کلیه‌های شما تا چه اندازه مواد زائد را از خون فیلتر می‌کنند.
برای آشنایی بیشتر با ارزیابی این شاخص در تست عملکرد کلیه پیشنهاد می‌کنیم ویدیوی زیر را مشاهده کنید:

شرایط و آمادگی‌های لازم قبل از انجام آزمایش‌های کلیوی

آمادگی‌های قبل از انجام آزمایش کلیه در درجه اول به نوع آزمایش شما بستگی دارد. بااین‌حال، برخی نکات کلی برای آماده‌شدن قبل از آزمایش شامل موارد زیر هستند:

اگر آزمایش خون دارید، احتمالا باید چندساعتی ناشتا باشید. بااین‌حال، بهتر است درباره مدت‌زمان آن و اینکه آیا مجاز به نوشیدن آب هستید یا نه، بپرسید. از خوردن لبنیات و پروتئین در روز قبل از آزمایش خودداری کنید.

درصورتی‌که در آزمایش‌های کلیه شما eGFR قرار است محاسبه شود، از مصرف گوشت قبل از آزمایش (حداقل ۴ تا ۶ ساعت) اجتناب کنید. گوشت سطح کراتینین شما را که برای محاسبه eGFR لازم است افزایش می‌دهد و بر نتیجه آزمایش اثر می‌گذارد.

برای آزمایش ادرار معمولا آمادگی خاصی نیاز نیست. بااین‌حال، بهتر است قبل از آزمایش آب بنوشید که ادرار کافی داشته باشید. اگر پریود هستید به پزشک بگویید؛ زیرا وجود خون قاعدگی و سایر ترشحات واژن در ادرار ممکن است بر نتایج آزمایش کلیه تأثیر بگذارد.

آزمایش خون کلیه چگونه انجام می‌شود؟

برای آزمایش خون کلیه، به نمونه خون از ورید شما (معمولا بازو) نیاز است. یک فلبوتومیست در آزمایشگاه با استفاده از یک سوزن کوچک و لوله آزمایش نمونه خون شما را جمع‌آوری می‌کند. این آزمایش ساده است و خطر خاصی ندارد؛ ممکن است کمی کبودی در محل سوزن ایجاد شود. درصورتی‌که علائمی مثل سرگیجه یا خستگی داشتید که بعد از چند ساعت برطرف نشد با پزشک تماس بگیرید.

آزمایش ادرار کلیه چگونه انجام می‌شود؟

آزمایش ادرار برای کلیه، از نوع ادرار ۲۴ساعته است. این کار را باید در منزل انجام دهید. بنابراین، یک ظرف استریل برای جمع‌آوری ادرار از آزمایشگاه بگیرید و با دستورالعمل زیر، ادرار خود را جمع‌آوری کنید:

• صبح که از خواب بیدار شدید، اولین ادرار خود را در توالت تخلیه کنید؛
• در بقیه روز تا ۲۴ ساعت، هربار در ظرف ادرار کنید؛
• فردای آن روز بعد از اینکه از خواب بیدار شدید، بازهم در همان ظرف ادرار کنید؛
• سپس نمونه را به آزمایشگاه تحویل دهید.

آزمایش‌های تصویربرداری از کلیه

گاهی اوقات علی‌رغم آنکه آزمایش خون کلیه ها پرده از مشکلات عملکرد کلیه برمی‌دارند، پزشک برای تشخیص نوع آسیب یا محل دقیق آسیب‌دیدگی، آزمایش‌های تصویربرداری را تجویز می‌کند. به‌کمک این روش‌های تشخیصی پیشرفته، پزشک جزئیات ساختار، اندازه، شکل و آناتومی کلیه‌ها و مجاری ادراری را از نزدیک می‌بیند تا مواردی مانند انسداد، تومور، کیست یا سنگ را با دقت بالا تشخیص دهد.

در ادامه، ۳ روش رایج تصویربرداری از کلیه و کاربرد هرکدام را بررسی می‌کنیم.

سونوگرافی کلیه

سونوگرافی امن‌ترین و اولین قدم در آزمایش کلیه و کبد است که بدون استفاده از اشعه و با امواج صوتی انجام می‌شود. کاربردهای سونوگرافی کلیه عبارت‌اند از:

• تشخیص سنگ کلیه در کودکان و بزرگسالان یا انسداد در مجاری ادراری؛
• ارزیابی اندازه و شکل کلیه‌ها (مثل کوچک شدن کلیه در بیماری‌های مزمن)؛
• بررسی و تشخیص کیست‌ها و تمایز آن‌ها از تومور؛
• راهنمایی پزشک هنگام نمونه‌برداری (بیوپسی) از کلیه.

سی‌تی اسکن کلیه

سی‌تی اسکن آزمایش سنگ کلیه با استفاده از اشعه ایکس، تصاویری دقیق و مقطعی (سه‌بعدی) از کلیه‌ها و بافت‌های اطراف ایجاد می‌کند. این تست ممکن است با ماده حاجب یا بدون آن انجام شود. کاربردهای سی‌تی اسکن کلیه عبارت‌اند از:

• تشخیص دقیق و قطعی ریزترین سنگ‌های کلیه و مجاری ادرار؛
• بررسی دقیق توده، کیست‌های پیچیده و تومورهای کلیوی؛
• ارزیابی آسیب‌ها و تروماهای ناشی از تصادف یا ضربه به کلیه؛
• بررسی عفونت‌های شدید یا آبسه‌های کلیوی.

ام‌آر‌آی کلیه

ام‌آر‌آی از میدان مغناطیسی و امواج رادیویی برای ثبت تصاویری با جزئیات بالا از بافت‌های نرم استفاده می‌کند و اشعه ایکس در آن به‌کار نمی‌رود. کاربردهای ام‌آر‌آی کلیه عبارت‌اند از:

• ارزیابی دقیق توده‌ها و سرطان‌های کلیه، به‌ویژه زمانی که نتایج سی‌تی اسکن مبهم باشد؛
• بررسی رگ‌های خونی کلیه (آنژیوگرافی ام‌آر‌آی) برای تشخیص تنگی شریان کلیوی؛
• جایگزین عالی برای افرادی که نباید در معرض اشعه ایکس قرار بگیرند (مانند زنان باردار)؛
• بررسی کلیه در بیماران حساس به ماده حاجب یددار در سی‌تی اسکن.

آزمایش‌های تخصصی کلیه

آزمایش‌های عمومی خون، ادرار و تصویربرداری وجود مشکل یا محل آن را نشان می‌دهند، اما گاهی ماهیت دقیق بیماری همچنان ناشناخته می‌ماند. در چنین شرایطی، پزشک متخصص نفرولوژی به سراغ آزمایش‌های تخصصی‌تر می‌رود. در رأس لیست آزمایشات کلیه تخصصی، بیوپسی یا نمونه‌برداری از کلیه قرار می‌گیرد.

بیوپسی کلیه

بیوپسی کلیه یک روش تشخیصی دقیق است که در آن، نمونه بسیار کوچکی از بافت کلیه با استفاده از یک سوزن مخصوص خارج شده و زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود. این عمل معمولا تحت بی‌حسی موضعی و با هدایت سونوگرافی انجام می‌شود تا سوزن با دقت کامل به محل مورد نظر برسد. کاربردهای این روش تشخیصی پیشرفته عبارت‌اند از:

• تشخیص علل ناشناخته نارسایی کلیه؛
• بررسی سندرم نفروتیک و التهاب کلیه (گلومرولونفریت)؛
• ارزیابی وضعیت کلیه پیوندی؛
• تعیین میزان آسیب و پیشرفت بیماری؛
• پایش پاسخ به درمان و ارزیابی میزان موثربودن داروهای تجویزی.

چکاپ کلیه در منزل؛ آیا تست‌های خانگی معتبر هستند؟

چکاپ کلیه را با تست خانگی هم می‌توان انجام داد؛ اما به‌هیچ‌وجه نتایج دقیقی از عملکرد کلیه ارائه نمی‌دهد. اول از همه، احتمال خطای این تست‌ها زیاد است. دوم، آزمایش کلیه با دو نمونه خون و ادرار انجام می‌شود و به تفسیر دقیق دکتر اورولوژی نیاز دارد. سوم، ممکن است شرایط آزمایش را به‌درستی رعایت نکنید و بازهم نتایج نادقیق باشند.

اگر برایتان دشوار است تا آزمایشگاه بروید، چرا به‌جای تست‌های خانگی از خدمات چکاپ کلیه در منزل دکتردکتر استفاده نمی‌کنید؟ کافی است نوبت بگیرید، زمان و مکان آزمایش را تعیین کنید و منتظر بمانید تا نمونه‌گیرهای ما به منزلتان بیایند. به همین راحتی، می‌توانید آزمایش کلیه خود را انجام دهید و مطمئن باشید که در وقت و هزینه آزمایش کلیه صرفه‌جویی می‌شود. بعد از دریافت جواب آزمایش هم می‌توانید تفسیر رایگان آن را از پزشک دریافت کنید.

تفسیر آزمایش کلیه چگونه است؟

برای تفسیر آزمایش کلیه پزشک نتایج آزمایش خون یا ادرار (یا هردو) را بررسی می‌کند. معنای هریک از پارامترهای موجود در جواب آزمایش را در ادامه توضیح می‌دهیم:

الکترولیت‌ها (سدیم، پتاسیم، کلراید، بی‌کربنات)

غلظت الکترولیت‌ها در خون بسته به علت، به روش‌های مختلفی تحت‌تأثیر بیماری‌های کلیوی قرار می‌گیرد. به‌طوری که ممکن است غلظت برخی الکترولیت‌ها افزایش و برخی دیگر کاهش یابد. به‌طور کلی، اختلال در عملکرد کلیه یا بیماری کلیوی تعادل بین الکترولیت‌ها را برهم می‌زند. هنگامی که الکترولیت‌ها از تعادل خارج می‌شوند، تعادل مایعات و/ یا pH خون تحت‌تأثیر قرار می‌گیرد. با بدترشدن عملکرد کلیه ممکن است عوارضی مانند اسیدوز متابولیک ایجاد شود.

محدوده طبیعی الکترولیت‌ها به‌صورت زیر است:

موادمعدنی (فسفر و کلسیم)

غلظت بالای فسفر و کلسیم در خون با بیماری کلیوی مرتبط است.

آلبومین

سطح پایین آلبومین در خون ممکن است نشان‌دهنده آن باشد که آلبومین از کلیه‌ها به ادرار نشت می‌کند و از بدن خارج می‌شود.

اوره

سطح بالای آن در خون نشان‌دهنده اختلال عملکرد کلیه ناشی از بیماری حاد یا مزمن کلیوی است. برخی از دلایل بالابودن سطح اوره شامل موارد زیر است:

• آسیب به کلیه‌ها؛
• نارسایی کلیه؛
• نارسایی احتقانی قلب که باعث کاهش جریان خون به کلیه‌ها می‌شود؛
• کم‌آبی بدن؛
• بیماری‌هایی مثل بیماری پروستات یا سنگ کلیه که باعث انسداد جریان ادرار می‌شوند.

کراتینین

غلظت بالای کراتینین نشان‌دهنده اختلال عملکرد کلیه است و شرایط آن مشابه اوره است.

گلوکز

غلظت بالای گلوکز در خون نشان‌دهنده دیابت است که یکی از علل شایع بیماری کلیوی است.

سیستاتین سی

نتیجه بالای سیستاتین C نشان‌دهنده آن است که مقدار فیلتراسیون گلومرولی یعنی GFR پایین است.

نسبت آلبومین به کراتینین ادرار

این نسبت که آن را با uACR نشان می‌دهند، میزان آلبومین و کراتینین موجود در ادرار را اندازه‌گیری می‌کند. اندازه طبیعی این شاخص کمتر از mg/g ۳۰ است. اگر uACR ۳۰۰ یا بالاتر باشد، نشان‌دهنده آن است که درمعرض خطر بسیار بالای ابتلا به نارسایی کلیه قرار دارید. این ممکن است خطر حمله قلبی (انفارکتوس میوکارد) یا سکته مغزی را افزایش دهد.

میزان تخمینی فیلتراسیون گلومرولی

پزشکان eGFR را برحسب میلی‌لیتر خون تصفیه‌شده در دقیقه به‌ازای هر سطح بدن اندازه می‌گیرند. برای بزرگسالان eGFR طبیعی حدود ۱۰۰ یا بالاتر است. اگر eGFR فرد بین ۶۰ تا ۱۰۰ باشد به این معناست که آسیب خفیف کلیوی دارید اما هنوز کلیه‌های شما کار می‌کنند؛ درصورتی‌که eGFR کمتر از ۶۰ نشان‌دهنده بیماری مزمن کلیوی است.

البته eGFR با افزایش سن به‌شکل طبیعی کاهش می‌یابد؛ حتی اگر بیماری کلیوی نداشته باشید. در جدول زیر مقدار متوسط طبیعی eGFR در هر بازه سنی را مرتب کرده‌ایم:

کلام آخر دکتردکتر

در این مقاله، درباره آزمایش عملکرد کلیه و دلایل ضرورت انجام آن در دوره‌های منظم صحبت کردیم. کلیه‌ها برای دفع مواد زائد از خون و بدن ما بسیار مهم هستند و بنابراین، باید اطمینان حاصل کنید که درست کار می‌کنند. با انجام آزمایش خون و ادرار برای عملکرد کلیه، پزشک می‌تواند از مشکلات احتمالی کلیه‌های شما آگاه شود و به‌موقع اقدامات درمانی لازم را آغاز کند.

اگر قصد دارید تست عملکرد کلیه انجام دهید، پیشنهاد می‌کنیم همین حالا به وب‌سایت دکتردکتر مراجعه کنید و لیست آزمایش‌های آن را ببینید. چکاپ ویژه کلیه دکتردکتر شامل پکیج کاملی از تمام آزمایش‌های مربوط به سلامت کلیه‌هاست. می‌توانید با قیمتی مقرون‌به‌صرفه و به سریع‌ترین شکل ممکن، آزمایش خود را انجام دهید و از تفسیر رایگان آن بهره‌مند شوید.

سوالات متداول

منابع

clevelandclinic

pathologytestsexplained

healthdirect

thepathologycentre

nhslanarkshire