بسیاری از افراد بهدنبال حال خوب هستند، اما حال خوب هم اگر بیش از حد اغراق شود میتواند زندگی را از حالت طبیعی خارج کند. مانیا همان سرخوشی افراطی است که میتواند منجر به خطرناکترین تصمیمها و آسیبرسانترین رفتارها شود. مانیا یک بحران جدی روانشناختی است که میتواند زندگی فرد و اطرافیان او را مختل کند. اگر میخواهید با پدیده مانیا یا شیدایی بیشتر آشنا شوید، در ادامه با ما همراه باشید.
مانیا چیست و چرا یک اختلال جدی روانی محسوب میشود؟
مانیا (Mania) یا شیدایی یک حالت روانی جدی است که در آن فرد دورهای از انرژی زیاد و روحیه بالا، خلق بالا یا تحریکپذیری شدید را تجربه میکند و رفتار، گفتار و عملکرد روزمرهاش متفاوت میشود. این حالت حداقل یک هفته طول میکشد و افراد دیگر هم متوجه تغییرات روحی فرد مانیک میشوند.
در حالت مانیا، فرد ممکن است نیاز بسیار کمی به خواب داشته باشد، سریع و بیوقفه صحبت کند، افکارش مثل برق و باد از موضوعی به موضوع دیگر پرش کند، احساس قدرت یا بینقص بودن کند و حتی دست به رفتارها و تصمیمگیریهای پرخطر بزند. اگر این علائم شدید باشند، به مشکلات جدی اجتماعی، مالی یا بهداشت روانی بیمار و اطرافیان او منجر میشوند. در این حالت، مانیا یک وضعیت اورژانسی است و به مداخله سریع متخصص سلامت روان احتیاج دارد.
اختلال مانیا چه ارتباطی با اختلال دوقطبی دارد؟
مانیا یکی از ویژگیهای اصلی اختلال دوقطبی است و بهدلیل تأثیر عمیقاش روی زندگی فرد، بهعنوان یکی از انواع اختلالات روانی جدی در نظر گرفته میشود. در حالت اختلال دوقطبی (Bipolar Disorder) فرد نوسانهای شدیدی بین دورههای خلق بالا (مانیا) و خلق پایین (افسردگی) تجربه میکند. نوسانات بین این دورهها باعث میشوند تصمیمگیریها، روابط و فعالیتهای روزمره فرد به شدت تحت تاثیر قرار بگیرند. گاهی حتی کوچکترین مسائل هم میتوانند احساسات فرد را به شدت بالا یا پایین ببرند.
در دوره مانیا در اختلال دوقطبی، فرد ممکن است احساس قدرت، خوشبینی افراطی و بینقص بودن کند و رفتارهایی انجام دهد که در حالت عادی هیچگاه انجام نمیدهد، از خریدهای پرهزینه و تصمیمهای شغلی ریسکی گرفته تا برقراری روابط جنسی پرخطر. این نوسانات نه تنها زندگی شخص را مختل میکنند، بلکه میتوانند فشار زیادی روی خانواده و دوستان او وارد کنند. به همین دلیل، تشخیص و درمان بهموقع مانیا برای برگرداندن زندگی فرد به مسیر پایدار و متعادل اهمیت زیادی دارد.
البته، بد نیست در این بخش اشاره کنیم که اگرچه مانیا قلب اختلال دوقطبی است، ممکن است بهعنوان یک علامت در بقیه اختلالها هم دیده شود از جمله بیماری شیزوافکتیو که ترکیبی از ویژگیهای اسکیزوفرنی و اختلالات خلقی است. همچنین، روانپریشی بعد از زایمان هم گاهی شامل مانیا یا هذیان در روزها یا هفتههای پس از زایمان میشود. علاوه بر این، اختلال عاطفی فصلی هم گاهی با نشانههای نوسانات خلقی شبیه به مانیا همراه است. در همه این موارد، تشخیص دقیق و درمان بهموقع اهمیت بالایی دارد تا شدت علائم کمتر شوند و زندگی فرد بیش از حد تحت تاثیر قرار نگیرد.
تفاوت مانیا با نوسانات خلقی معمول
تفاوت مانیا با نوسانات خلقی معمول در شدت، مدت و آثار آن است. همه افراد گاهی احساس شادمانی یا هیجان میکنند، اما در مانیا این احساسات بسیار شدیدتر، پایدارتر و فراتر از حد طبیعی هستند و توانایی فرد در عملکرد روزمره را مختل میکنند؛ این درحالی است که در حالت معمول، تغییرات خلقی کوتاهمدت و قابل پیشبینی هستند و اغلب با فعالیتها یا رویدادهای زندگی همخوانی دارند.
همچنین، نوسانات خلقی اغلب موقتی و قابل مدیریت هستند؛ اما در مانیا، خلق بالا یا تحریکپذیری ممکن است بدون هیچ دلیلی ظاهر شود و کنترل فرد بر رفتار و تصمیماتاش کاهش پیدا کند. این تفاوت باعث میشود که مانیا نهتنها تجربهای شدید و غیرمعمول باشد، بلکه گاهی به مشکلات اجتماعی، شغلی یا مالی جدی منجر شود.
انواع و شدتهای مختلف مانیا
مانیا طیفهای مختلفی دارد و انواع مانیا براساس شدت علائم، تاثیر بر عملکرد روزمره و ترکیب با سایر تغییرات خلقی تعریف میشوند. شدت مانیا به طول دوره، نیاز به بستری شدن و میزان اختلال در زندگی فرد بستگی دارد.
در تعریف بالینی، انواع مانیا را در قالب مانیای کامل، هیپومانیا و مانیا با ویژگیهای روانپریشی دستهبندی میکنند. این دستهبندیها به متخصصان کمک میکنند تا شدت و الگوی اپیزودهای خلقی را بهتر تشخیص دهند و مداخلات درمانی مناسب را برنامهریزی کنند. در ادامه، به هر یک از انواع مانیا نگاهی داریم.
هیپومانیا (مانیای خفیف)
هیپومانیا (Hypomania) نوع خفیفتر مانیا است و علائمی مشابه با مانیای شدید مثل خلق بالا و انرژی زیاد دارد، اما به اندازهای شدید نیست که عملکرد فرد را بهطور کامل مختل کند یا نیازمند بستری شدن باشد. هیپومانیا حداقل چهار روز پشت سر هم طول میکشد؛ در این مدت، خلق و انرژی فرد بالا میرود، اما نه آنقدر شدید که باعث بروز مشکلات بزرگ در زندگی اجتماعی یا کاری فرد شود.
افرادی که مبتلا به هیپومانیا هستند، ممکن است برای مدتی بسیار پرانرژی و پرکار به نظر برسند. در این نوع مانیا، علائم روانپریشی مثل هذیان یا توهم دیده نمیشود. همچنین، دورههای هیپومانیا اغلب نیازی به بستری شدن ندارند.
مانیای شدید یا حاد
مانیای شدید یا کامل (Full Mania) همراه با تغییرات خلقی و رفتاری آشکار است که اغلب باعث اختلال جدی در کارکرد اجتماعی و شغلی میشود. در مانیای شدید زندگی فردی و اجتماعی فرد بهشدت تحت تاثیر علائم حواسپرتی، بیمسئولیتی، تحریکپذیری، خودبزرگبینی، پرش افکار، فعالیت زیاد، کاهش خواب و حرف زدن زیاد قرار دارد. در این سطح، افراد ممکن است تصمیمهای تکانشی بگیرند؛ مثلاً بدون فکر خرج کنند یا بهشدت پرخاشگر شوند.
این نوع از مانیا حداقل یک هفته طول میکشد و بهشدت روی توانایی فرد برای عملکرد مناسب روزمره اثر منفی دارد. در این حالت از مانیا، بیمار گاهی به بستری شدن در بیمارستان احتیاج پیدا میکند.
مانیا همراه با علائم روانپریشی
مانیا در شدیدترین حالت خود شامل علائم روانپریشی هم میشود. در چنین شرایطی، فرد ارتباط خود را با واقعیت از دست میدهد. علائم مانیای همراه با روانپریشی به دو دسته هذیان و توهم تقسیم میشوند. هذیانها باورهای غلط هستند، مثل اینکه بیمار یقین دارد فرد بسیار مهمی است و جاسوسهایی مخفی همیشه به دنبال او هستند. توهمها هم شامل دیدن یا شنیدن چیزهایی میشود که وجود ندارند.
بیمار در دوره مانیای همراه با علائم روانپریشی، حرف منطقی دیگران را قبول نمیکند و اغلب نیاز به بستری شدن دارد تا به خود یا دیگران آسیبی نرساند. علائم روانپریشی فقط در فاز مانیا ظاهر میشوند و پس از اتمام این دوره، در فرد دیده نمیشوند.
علت بیماری مانیا چیست؟
دانشمندان هنوز علت دقیق مانیا یا همان شیدایی را کشف نکردهاند، اما شواهدی قوی نشان میدهند که این وضعیت یک پدیده چندعاملی است و دلایل بیولوژیک، ژنتیک و محیطی دارد. در ادامه، به برخی از عوامل مهم در ایجاد بیماری مانیا نگاهی داریم.
ژنتیک و سابقه خانوادگی
ژنتیک و وراثت نقش مهمی در شکلگیری مانیا دارند. افرادی که در خانواده خود سابقه خلق دوقطبی یا سایر اختلالات خلقی دارند، بیشتر احتمال دارد که درگیر اختلال دوقطبی و مانیا شوند. اگر یکی از اعضای خانواده دچار اختلال دوقطبی باشند، احتمال بروز مانیا یا هیپومانیا در فرد بسیار بالا خواهد بود. طبق تحقیقات، نزدیک به دو سوم بیمارانی که اختلال دوقطبی دارند، حداقل یک خویشاوند نزدیک دچار مانیا یا افسردگی شدید داشتهاند.
تغییرات شیمیایی و ساختار مغز
عدم تعادل در انتقالدهندههای عصبی مغز مثل دوپامین، سروتونین و نوراپینفرین که در تنظیم خلقوخو دخالت دارند، با دورههای مانیا مرتبطاند. در دورههای مانیا، افزایش فعالیت دوپامین میتواند باعث بالا رفتن انرژی، کاهش نیاز به خواب و احساس سرخوشی یا تحریکپذیری شود. همچنین، اختلال در تنظیم سروتونین و نوراپینفرین به نوسان شدید خلق و رفتارهای تکانشی دامن میزند.
علاوه بر این، تفاوتهایی در ساختار و عملکرد برخی نواحی مغزی مثل آمیگدال، هیپوکامپ و قشر پیشپیشانی در بیماران مبتلا به مانیا دیده شده است. بهعنوان مثال، فعالیت بیش از حد آمیگدال و فعالیت کم قشر پیشپیشانی باعث اختلال در عملکرد اجرایی، تصمیمگیری، کنترل تکانهها و بروز مشکل در کنترل احساسات فرد میشود.
بیماریهای جسمی و روانی مرتبط
برخی بیماریهای جسمی و روانی میتوانند زمینهساز بروز مانیا شوند یا علائم آن را تشدید کنند. بهعنوان مثال، اختلالات روانیای مثل افسردگی اساسی، اضطراب شدید، ADHD و سومصرف مواد گاهی با دورههای مانیا یا شبیهمانیا همپوشانی دارند و تشخیص را پیچیدهتر میکنند. از طرف دیگر، بعضی بیماریهای جسمی مانند اختلالات تیروئید، مشکلات عصبی، تومورها یا عفونتهای مغزی و حتی مصرف بعضی از داروها مثل داروهای ضدافسردگی یا کورتونها میتوانند علائم مانیا را فعال یا تشدید کنند.
داروها و مواد محرک مؤثر
شواهد نشان میدهند که برخی داروها و مواد میتوانند باعث شروع یا تشدید علائم مانیا، بهخصوص در افراد مستعد شوند. بهعنوان مثال، بعضی از انواع ضدافسردگیها مثل SSRIها و داروهایی که سطح سروتونین و نوراپینفرین در بدن را تغییر میدهند، ممکن است در برخی بیماران با اختلال دوقطبی باعث تغییر خلقی از فاز افسردگی به فاز مانیا شوند، بهویژه اگر بدون داروهای تثبیتکننده خلق مصرف شوند. مصرف استروئیدها هم میتواند علائمی شبیه به مانیا ایجاد کند.
همچنین کورتیکواستروئیدها که برای التهاب یا آلرژی تجویز میشوند، در بعضی موارد تغییرات شدید خلق ایجاد میکنند. در این بین، مواد محرک مثل کوکائین، آمفتامینها و ماریجوانا هم با افزایش خطر دورههای مانیا یا شبهمانیا مرتبط هستند، چون بر سیستم عصبی و انتقالدهندههای مغزی اثر میگذارند. حتی گاهی نوشیدنیهای کافئیندار و مکملهای گیاهی خاص هم میتوانند تا حدی محرک تغییر خلق در اختلال دوقطبی باشند.
استرسها و تغییرات مهم زندگی
استرسهای شدید و تغییرات مهم زندگی قادرند به شروع دورههای مانیا بهخصوص در افرادی که زمینه زیستی یا ژنتیکی دارند، دامن بزنند. رویدادهایی مثل فشارهای شغلی یا تحصیلی، سوگ، طلاق، مهاجرت، بیخوابیهای طولانی، تغییر شدید در ریتم خواب و بیداری یا حتی اتفاقات بهظاهر مثبت مانند موفقیتهای بزرگ، ارتقای شغلی یا ازدواج میتوانند تعادل هیجانی فرد را به هم بزنند.
عوامل محرک با اثرگذاری بر سیستم استرس بدن و محور عصبی هورمونی، تنظیم خلق را مختل میکنند و احتمال ورود به فاز مانیا یا هیپومانیا را افزایش میدهند. به همین دلیل، مدیریت استرس و حفظ الگوی منظم زندگی یکی از بخشهای کلیدی پیشگیری از عود مانیا است.
علائم بیماری مانیا چیست؟
فرد مبتلا به مانیا ممکن است علائم مختلفی مثل سرخوشی غیرمعمول، تحریکپذیری، کاهش شدید نیاز به خواب، پرحرفی، افکار سریع، اعتماد به نفس بسیار زیاد، حواسپرتی و رفتارهای تکانشی و پرخطر نشان دهد. در ادامه، به تعدادی از رایجترین علائم بیماری مانیا نگاهی داریم.
علائم رفتاری و هیجانی
فرد مبتلا به مانیا اغلب علائم واضح هیجانی، رفتاری و شناختی نشان میدهد که فراتر از حالات روحی معمولی هستند و میتوانند زندگی روزمره را مختل کنند. در دورههای مانیا، بیمار ممکن است حس غیرطبیعی از شادکامی و انرژی بالا داشته باشد. در این شرایط، فرد به خواب احتیاج زیادی ندارد و در هر لحظه احساس سرخوشی شدید میکند.
در فاز مانیا، بیمار اعتماد به نفس بسیار بالا دارد و فکر میکند هر کاری را میتواند انجام دهد. فرد مبتلا به مانیا بیش از حد خوشبین و غیرواقعی به تواناییها و شرایط خود نگاه میکند. این حالتها با گفتار سریع و بیوقفه، افکار تند و نامنظم، پرتحرکی، بیقراری، حواسپرتی و تمرکز ضعیف همراه میشوند. رفتارهای تکانشی و پرخطر یا حتی نشانههای روانپریشی مثل توهم و هذیان هم ممکن است در فاز مانیا دیده شوند.
علائم فکری و شناختی
در فاز مانیا نهتنها خلق و رفتار تغییر میکند، بلکه کارکردهای ذهنی و شناختی فرد هم بهطور قابلتوجهی مختل میشوند. مانیا با افکار سریع و بیوقفه با حواسپرتی شدید همراه است و تمرکز، توجه و حافظه فرد را مختل میکند. در این حالت، مغز در پردازش اطلاعات مهم از غیرمهم مشکل دارد و نمیتواند روی یک کار واحد ثابت بماند.
سادهتر بگوییم: فرد مانیک ممکن است احساس کند ذهناش «خیلی تند کار میکند.» همین وضعیت باعث میشود تکمیل وظایف، تصمیمگیری منطقی و حتی گفتار منسجم سخت شود. افکار پریشان هم باعث آشفتگی در برنامهریزی و حل مسئله میشوند.
علائم جسمی
در فاز مانیا یکی از برجستهترین نشانههای جسمی که زیاد دیده میشود، کاهش شدید نیاز به خواب است؛ یعنی فرد ممکن است فقط چند ساعت بخوابد یا حتی شبها نخوابد، ولی به طرز غیرمعمولی پرانرژی و شاداب بماند. چنین حالتی تغییر در ریتم طبیعی خواب و بیداری است که با بیخوابی معمول خیلی فرق دارد.
علاوه بر این، بدن در حالت مانیا با بیقراری، تند شدن ضربان قلب، افزایش فعالیت فیزیکی و ناتوانی در آرامگرفتن دستوپنجه نرم میکند. فرد بیش از اندازه حرکت میکند، نمیتواند بیحرکت بنشیند و حتی احساس میکند انرژیاش تمامنشدنی است.
رفتارهای پرخطر در بیماران مانیا
در دورههای مانیا، بیمار نهتنها پرانرژی و خوشحال بهنظر میرسد، بلکه بهدفعات به رفتارهای پرخطر و تکانشی دست میزند، مثل خرجکردن بیرویه یا خریدهای عجولانه، قمار یا سرمایهگذاریهای پرریسک، رانندگی بیاحتیاط، روابط جنسی پرخطر یا تصمیمهای بزرگ و ناگهانی مانند تغییر شغل یا رابطه فقط بهخاطر هیجان لحظهای. ناتوانی فرد در درنظرگرفتن خطرها و ملاحظات اجتماعی میتواند زمینهساز بروز مشکلات مالی، قانونی یا تروماهای اجتماعی برای فرد و اطرافیان او شود.
بیماری مانیا چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشکان و متخصصان روانپزشکی از ترکیب روشهای مختلف تخصصی برای تشخیص بیماری مانیا استفاده میکنند، چون هیچ آزمایش خون یا تصویر مغزی مشخصی برای تایید قطعی حالت مانیا وجود ندارد. در این بخش، به چند مرحله که پزشک و متخصص برای تشخیص بیماری مانیا طی میکند، اشاره میکنیم.
مصاحبه بالینی و بررسی علائم
اولین قدم در تشخیص دقیق مانیا، مصاحبه بالینی دقیق با خود فرد است. در مصاحبه اولیه، متخصص درباره تاریخچه بیماری، مدت، شدت و الگوی علائم سوال میپرسد و بررسی میکند که آیا این تغییرات خلقی تاثیر قابلتوجهی بر زندگی روزمره گذاشتهاند یا نه. همچنین، در این مرحله توجه به الگوی زمانی و ترکیب علائم هم حائز اهمیت است. علائم مانیا در این فاز باید حداقل یک هفته ادامه داشته باشد و این تغییرات بهوضوح از رفتارهای معمول فرد متمایز شوند. همچنین، بررسی تاریخچه پزشکی و ژنتیکی خانواده و داروهای فعلی بیمار هم مهم است.
در راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی (DSM-5)، برای تشخیص دوره مانیک لازم است که علائم اصلی مانیا مثل خلق بالا و انرژی بسیار زیاد حداقل یک هفته ادامه پیدا کند. اگر فرد نیاز به بستری پیدا کند، بروز علائم زیر یک هفته هم میتواند خبر از مانیا بدهد. همچنین، شرایط فرد باید با حداقل سه نشانه دیگر مثل کاهش نیاز به خواب، افکار پرشتاب و اقدامات پرخطر همراه باشد.
تستها و ارزیابیهای روانپزشکی
برای تکمیل ارزیابی و تشخیص، متخصص ممکن است از ابزارهای استانداردشده مثل مقیاس سنجش شیدایی یانگ (Young Mania Rating Scale) یا مقیاس خودسنجی شیدایی آلتمن (Altman Self-Rating Mania Scale) استفاده کند. این مقیاسها در قالب پرسشنامه علائم مانیا را میسنجند و به تشخیص دقیقتر وضعیت بیمار کمک میکنند.
ابزارهایی مثل مقیاس سنجش شیدایی یانگ و مقیاس خودسنجی شیدایی آلتمن نه فقط برای تشخیص اولیه، بلکه برای پیگیری تغییرات علائم در طول زمان و ارزیابی پاسخ به درمان هم به کار میروند. اگر به دنبال دقیقترین تستهای ارزیابی روانپزشکی هستید، پیشنهاد میکنیم از گزینه دکتر روانپزشک آنلاین دکتردکتر استفاده کنید. تیم باتجربه دکتردکتر آماده است تا در هر شرایطی برای بهبود کیفیت زندگی به شما و عزیزانتان کمک کند.
تفکیک مانیا از سایر بیماریهای روانی
گاهی پیش از بررسی دقیقتر وضعیت مانیا در فرد، آزمایشهای تشخیصی انجام میشوند تا متخصص مطمئن شود که مشکلات فرد ناشی از وضعیتهای مشابه مانیا نیستند. برخی از آزمایشهای تشخیصی پیش از شروع بررسی مانیا شامل این موارد میشوند:
- آزمایش خون برای بررسی پرکاری تیروئید یا مشکل در تعادل متابولیسم؛
- آزمایش ادرار برای رد کردن هرگونه مسمومیت با محرکها مثل کوکایین یا آمفتامین؛
- تصویربرداری مغزی (CT یا MRI) برای بررسی تومور مغزی، سکته یا آسیب بهویژه در کودکان و سالمندان؛
- بررسی داروهای مصرفی برای رد کردن احتمال عوارض داروهای ضدافسردگی یا استروئیدها.
درمان بیماری مانیا چگونه انجام میشود؟
بیماری مانیا اغلب با ترکیبی از دارودرمانی و مداخلات غیردارویی درمان میشود و هدف اصلی آن کاهش علائم حاد، جلوگیری از رفتارهای خطرناک و کمک به بازگشت فرد به زندگی طبیعی است. در حالتهای شدید، تیم درمان یا روانپزشک برنامه درمانی را در بخش تخصصی بیمارستان تنظیم میکند تا داروها سریعتر و دقیقتر تجویز شوند و نظارت از نزدیک وجود داشته باشد.
درمانهای استاندارد مانیا طبق دستورالعملهای بالینی شامل داروهای تثبیتکننده خلق و داروهای ضدروانپریشی در کنار رواندرمانی میشود که پزشک آنها را با توجه به شدت و ساختار نشانهها انتخاب میکند.
داروهای بیماری مانیا
در بخش دارویی درمان مانیا، اصلیترین داروها به سه دسته تثبیتکننده خلق، داروهای ضدروانپریشی نسل دوم و داروهای آرامبخش تقسیم میشوند. در ادامه، نگاهی به هرکدام از این انواع دارو داریم.
- داروهای تثبیتکننده خلق: این داروها مثل لیتیوم و والپروات کمک میکنند نوسانات شدید خلق کمتر و حالتهای هیجانی شدید کنترل شوند. داروهای تثبیتکننده خلق گزینه نخست در درمان مانیا هستند و حتی میتوانند از بازگشت حملات بعدی جلوگیری کنند.
- داروهای ضدروانپریشی نسل دوم: این داروها مثل اولانزاپین، ریسپریدون، کوئتیاپین و آریپیپرازول کمک میکنند علائم تحریکپذیری، خیالپردازیهای افراطی و رفتارهای آشفته افراد کنترل شوند. داروهای ضدروانپریشی نسل دوم میتوانند هم بهصورت تک و هم بهعنوان مکملی برای تثبیتکننده خلق استفاده شوند.
- داروهای آرامبخش: در موارد حاد، گاهی بنزودیازپینها برای کاهش اضطراب و بیقراری یا کمک به خواب بیمار تجویز میشوند.
فراموش نکنید که هر نوع دارو برای درمان مانیا باید حتماً توسط پزشک متخصص و با بررسی دقیق وضعیت جسمی و روانی فرد تجویز شود.
درمانهای غیردارویی و رواندرمانی
رواندرمانی ابزار قوی و طولانیمدتی برای شناسایی و مدیریت عوامل محرک دوره مانیا است. درمانهای شناختی رفتاری (CBT) کمک میکند تا بیمار برداشتهای نادرست از خودش و دنیا را تغییر دهد. درمان خانوادگی هم کمک میکند تا اعضای خانواده، رفتار بیمار را بهتر درک کنند و راهکارهای حمایت موثر را یاد بگیرند.
در این بین، آموزش روانی هم میتواند نقش بازدارنده داشته باشد و به بیماران و خانوادهها آموزش دهد که چطور باید نشانههای اولیه یک دوره را تشخیص دهند. برای موارد مقاوم به داروهای معمول، الکتروشوک (ECT) و کلوزاپین میتواند مفید باشد؛ البته این دو روش کاربرد بهنسبت کمتری دارند.
گروههای حمایتی هم میتوانند فضایی ایجاد کنند تا بیماران روشهای مقابله با علائم مانیای خود را به اشتراک بگذارند و از همدیگر کمک بگیرند. در این بین، تنظیم سبک زندگی مثل خواب منظم، اجتناب از محرکها و تمرینهایی برای مدیریت استرس میتوانند در کنار درمان دارویی اثر مثبت داشته باشند.
نقش بستری در مانیای شدید
بستری شدن در بیمارستان یا بخش تخصصی روانپزشکی زمانی توصیه میشود که علائم مانیا بسیار شدید باشند و فرد نتواند بهطور ایمن از خود مراقبت کند. درصورت بروز رفتارهای پرخطر، عدم همکاری با درمان، روانپریشی واضح و بروز علائمی مثل هذیان و توهم یا تهدید به آسیب به خود یا دیگران، فرد بستری میشود تا بهصورت ۲۴ساعته تحت نظارت قرار بگیرد.
هنگام بستری بیمار، تیم درمان فرصت دارد داروها را تحت نظارت دقیق تنظیم کند، ارزیابیهای پزشکی بیشتری انجام دهد و خیال خانواده را از بابت ایمنی و مراقبت فرد راحتتر کند. همچنین، در مواردی که به دارودرمانی پاسخ مناسبی داده نشود، روشهایی مانند الکتروشوک درمانی (ECT) ممکن است به کار گرفته شوند.
آیا بیماری مانیا قابل کنترل یا پیشگیری است؟
برای پیشگیری از عود مانیا، لازم است ترکیبی از درمان بالینی منظم و مدیریت فعال فردی بهکار گرفته شود. از آنجا که مانیا بهطور معمول ماهیتی طولانیمدت دارد، راهبرد اصلی برای جلوگیری از عود مجدد، درمان نگهدارنده است. این استراتژی شامل مصرف مداوم داروهای پیشگیرانه، مانند تثبیتکنندههای خلق از جمله لیتیوم یا والپروات یا داروهای ضدروانپریشی نسل دوم میشود. مصرف دارو باید حتی در دورههایی که علائم فروکش کردهاند هم ادامه پیدا کند تا از عود علائم جلوگیری شود.
در اغلب موارد، پیشگیری از شناسایی محرکهایی مثل کمخوابی، استرس زیاد یا مصرف مواد مخدر شروع میشود. همچنین، یادداشت الگوهای هیجانی و نشانههای هشداردهنده اولیه در دفترچه ثبت خلق به بیمار و پزشک کمک میکند تا وضعیت بیمار بهتر بررسی شود.
در این بین، حفظ یک روتین منظم هم میتواند راه موثر دیگری برای جلوگیری از عود مانیا باشد. این روتین میتواند شامل خوابیدن در ساعت مشخص هر شب، برنامه منظم غذایی، فعالیت بدنی و مصرف دقیق داروها شود. همچنین، به بیمارها توصیه میشود از محیطهای تحریککننده دوری کنند، در دورههای افزایش انرژی ارتباطات اجتماعی خود را محدودتر نگه دارند و تصمیمهای مهم یا خریدهای بزرگ را تا زمان تثبیت خلق به تعویق بیندازند. بهرهگیری از حمایت خانواده و دوستان قابلاعتماد برای شناسایی تغییرات رفتاری، یادآوری مصرف منظم دارو و داشتن یک شبکه حمایتی پایدار هم میتواند در پیشگیری و مدیریت علائم مانیا نقش مهمی داشته باشد.
در سطح فردی هم بیماران میتوانند با افزایش ذهن آگاهی نسبت به وضعیت خود، خطر عود مانیا را کاهش دهند. ثبت منظم خلق و سطح فعالیت در «دفترچه ثبت خلق» و شناسایی محرکهای شخصی، مانند استرس شدید، تغییرات الگوی خواب یا مصرف مواد به این روند کمک میکند.
پایبندی به درمان و نقش خانواده
پایبندی به درمان یکی از مهمترین و در عین حال چالشبرانگیزترین مسائل در مدیریت مانیا است، زیرا میزان عدم پایبندی به درمان در بیماران مانیک، بالا و عود بیماری شایع است. بسیاری از بیماران در دورههای مانیا دچار بینش و خودآگاهی کامل ندارند و متوجه رفتارهای غیرطبیعی خود نیستند؛ به همین علت، ممکن است مصرف دارو را نپذیرند یا آن را قطع کنند. در مواردی که همکاری درمانی وجود نداشته باشد و رفتارهای پرخطر بروز کند، فرد ممکن است با پیامدهای جدیتری مثل مشکلات قانونی روبهرو شود یا به مداخلات اجباریتر مثل استفاده از داروهای تزریقی با اثرگذاری طولانیمدت احتیاج پیدا کند.
نقش خانواده و دوستان در ایجاد ثبات بلندمدت بسیار حیاتی است. اطرافیان اغلب نخستین افرادی هستند که تغییرات ظریف در رفتار، خواب یا سطح انرژی فرد را تشخیص میدهند؛ این تغییرات ممکن است از نظر خود بیمار پنهان بماند. خانواده میتواند با یادآوری دوستانه در مورد مصرف دارو، مشارکت در رواندرمانی خانوادگی و گفتوگوهای صادقانه و حمایتی، به افزایش پایبندی به درمان کمک کند. همچنین، بهتر است یک فرد قابل اعتماد روی امور مالی، مصرف دارو، سبک زندگی یا پیگیری الگوی خواب بیمار در دورههای آسیبپذیری او نظارت داشته باشد.
تأثیر بیماری مانیا بر زندگی فرد
مانیا اثری عمیق و اغلب مخرب بر زندگی فرد دارد و توانایی عملکرد طبیعی او را در حوزههای مختلف مختل میکند. در طول یک دوره مانیا، ترکیب رفتارهای تکانشی از یکسو و احساسهای اغراقآمیز در مورد قدرت یا شکستناپذیری از سوی دیگر میتواند فرد را به سمت تصمیمها و اقدامهای بزرگ اما پرخطر بکشاند. ولخرجیهای حسابنشده، راهاندازی فعالیتهای اقتصادی بدون برنامهریزی یا ورود به روابط جنسی پرخطر بعضی از تصمیمهای تکانشی فرد مانیک در فاز مانیا است.
پس از پایان دوره مانیا و فروکشکردن هیجان بالا، فرد اغلب با احساس آشفتگی، شرمندگی یا پشیمانی نسبت به رفتارهای قبلی خود مواجه میشود و حتی فقط خاطرات مبهمی را از آنچه انجام داده است، به یاد میآورد. تکرار چرخه انجام رفتارهای افراطی در دوره مانیک و احساس پشیمانی یا فرسودگی پس از آن میتواند به تضعیف تصویر فرد از خود و کاهش عزت نفس او منجر شود، بهخصوص اگر با فاز بعدی اختلال دوقطبی یعنی افسردگی شدید و 25 علائم مهم افسردگی همراه باشد.
تأثیر مانیا بر روابط عاطفی و خانوادگی
مانیا میتواند روابط عاطفی و خانوادگی را بهشدت خدشهدار کند، زیرا مانیا باعث بروز تغییرات چشمگیر در رفتار و هیجانات فرد میشود. فرد در دوره مانیا ممکن است تحریکپذیر یا پرخاشگر شود و حتی به عزیزاناش حمله لفظی یا فیزیکی کند. غیرقابل پیشبینی بودن نوسانات خلقی بیمار بین سرخوشی شدید و تحریکپذیری بالا فضایی ناپایدار و فرساینده در خانواده ایجاد میکند که کنار آمدن با آن برای اطرافیان دشوار است.
این فشار روانی اغلب با کاهش بینش و خودآگاهی بیمار تشدید میشود، زیرا فرد ممکن است نگرانیهای منطقی خانواده و دوستان را نادرست، اغراقآمیز یا کنترلگرانه تلقی کند. با گذشت زمان، تکرار دورههای رفتار نامتناسب، وعدههای عملینشده یا روابط خارج از چارچوب هم قادر است به تخریب اعتماد، کاهش اعتبار فرد و حتی بههمخوردن روابط نزدیک فرد منجر شود.
مشکلات شغلی و تحصیلی ناشی از مانیا
علائم شناختی و رفتاری مانیا اغلب آسیب قابلتوجهی به عملکرد شغلی یا تحصیلی وارد میکنند. پرش افکار و حواسپرتی شدید جلوی تمرکز فرد را میگیرد و تکمیل وظایف یا پیگیری مسئولیتهای حرفهای را برای او دشوار میکند. فرد دچار مانیا در محیط کار یا دانشگاه ممکن است تعهدات و پروژههای متعددی را بهصورت همزمان بپذیرد، چندین شب متوالی بدون خواب بماند تا به اهداف غیرواقعبینانه خود دست پیدا کند یا رفتارهایی خارج از چارچوب حرفهای نشان دهد که ممکن است به اخراج شغلی یا محرومیت تحصیلی او منجر شوند.
همچنین، در این دوره ریسک تصمیمهای پرخطر در حوزه شغلی یا اقتصادی مثل سرمایهگذاریهای غیرمنطقی، ورود به کسبوکارهایی بدون دانش و منابع کافی یا ترک شغل پایدار برای دنبالکردن ایدههای بهظاهر بزرگ و سودآور هم وجود دارند که میتوانند بدهیهای مالی قابلتوجه و آسیب جدی به بار بیاورند.
تأثیر مانیا بر سلامت جسمی و روانی
از نظر جسمی، مانیا فشار قابلتوجهی بر بدن وارد میکند. بهطور خاص، مشکل در الگوی خواب افراد مانیک طی چندین روز میتواند به خستگی مفرط و فرسودگی شدید جسمی منجر شود. همچنین، مانیا اغلب با بیقراری روانحرکتی همراه است که باعث بروز رفتارهایی مثل حرکت مداوم، قدمزدنهای طولانی یا ناتوانی در آرام نشستن میشود؛ تداوم این رفتارها بار فیزیکی سنگینی بر بدن تحمیل میکند.
پیامدهای روانی مانیا هم به همین اندازه جدی است. فرد مانیک ممکن است با علائم روانپریشی مانند توهمها و هذیانهای پارانوئید دستبهگریبان باشد. از آنجا که در علائم روانپریشی شاهد گسست از واقعیت هستیم، ممکن است لازم باشد فرد برای حفظ ایمنی خود و اطرافیاناش مدتی در بیمارستان بستری شود. همچنین، پایان یک دوره مانیا اغلب با ورود به یک دوره افسردگی شدید همراه میشود و نوسانات خلقیای ایجاد میکند که سلامت روان فرد را بهصورت جدی به خطر میاندازد.
زندگی با بیماری مانیا؛ بعد از درمان چه باید کرد؟
پس از تثبیت یک دوره مانیای حاد، تمرکز اصلی فرد و اطرافیان او باید روی نگهداری بلندمدت و فرایند بهبود باشد. ادامه همکاری منظم با پزشک هم اهمیت زیادی دارد تا تعادل مناسب دارویی حفظ شود و از بروز دوباره نوسانهای خلقی شدید چه در جهت افزایش و چه در جهت کاهش، پیشگیری شود.
همچنین در این مرحله، رواندرمانی، بهخصوص درمان شناختی رفتاری (CBT) نقشی حیاتی ایفا میکند، زیرا به فرد کمک میکند تجربههای دوره مانیا را واضحتر پردازش کند و برداشتها و باورهای نادرست درباره خودش را بازبینی و اصلاح نماید. در این بین، زندگی فرد مانیک همیشه به توجه اطرافیان، پایش فعال و حمایت جامعه احتیاج دارد؛ به همین دلیل، پیشنهاد میشود افراد دچار مانیا به یک گروه حمایتی بپیوندند تا احساسات منفی کمتری را در آینده از سر بگذرانند و روشهای موثر کنار آمدن با علائم مانیا را یاد بگیرند.
مدیریت سبک زندگی در بیماران مانیا
مدیریت موثر سبک زندگی یکی از مهمترین و قویترین ابزارها برای حفظ ثبات خلقی بعد از درمان است. بیمار باید روتین منظمی داشته باشد؛ برای مثال، هر شب سر ساعت مشخصی بخوابد و برنامهای منظم و دقیق برای وعدههای غذایی و فعالیت بدنی داشته باشد. همچنین، پرهیز از محیطهای بیش از حد تحریککننده، مانند مکانهای شلوغ، سر و صدای زیاد یا نور شدید هم میتواند به کاهش برانگیختگی و هیجانزدگی سیستم عصبی و پیشگیری از بیثباتی خلق در بیمار کمک کند.
علاوه بر این، یادگیری راهکارهای عملی در برابر رفتارهای تکانشی هم روش موثری در مدیریت سبک زندگی است؛ مثل به تعویق انداختن تصمیمهای مهم زندگی یا خریدهای بزرگ در دورههای افزایش انرژی و حتی سپردن موقت مدیریت امور مالی به یک فرد قابل اعتماد. مسئله مهم بعدی اجتناب از مواد وسوسهانگیز مثل الکل یا مواد مخدر یا محرک تفریحی است که میتوانند بهراحتی آغازگر یک دوره مانیای جدید باشند.
علائم هشداردهنده عود مانیا
یکی از واضحترین و شایعترین نشانههای عود مانیا کاهش محسوس نیاز به خواب است، به شکلی که فرد فقط پس از تنها دو یا سه ساعت خواب هم احساس سرحالی و انرژی داشته باشد. یکی دیگر از علائم اولیه پرحرفی بیش از حد معمول، احساس سرخوشی یا حواسپرتی غیرعادی و افزایش چشمگیر انرژی یا تحریکپذیری است.
آگاهی از این نشانهها امکان مداخله پزشکی زودهنگام را با تنظیم موقت دارو و اعمال تغییرات حمایتی در سبک زندگی فراهم میکند و میتواند از شکلگیری یک دوره مانیا پیشگیری کند. همچنین، توصیه میشود فرد و اطرافیان نزدیک او این علائم را بهطور منظم پایش کنند و به محض مشاهده تغییرات هشداردهنده، در اسرع وقت با پزشک معالج تماس بگیرند و برنامه پیشگیری را بهموقع آغاز کنند.
کلام آخر دکتردکتر
مانیا وضعیتی جدی است که اگر بهموقع شناخته و مدیریت نشود، میتواند زندگی فرد و اطرافیاناش را از تعادل خارج کند. خبر خوب این است که با تشخیص درست، درمان دارویی مناسب، رواندرمانی، اصلاح سبک زندگی و حمایت خانواده، مانیا قابل کنترل است و میشود جلوی عودهای شدیدش را گرفت. در این راستا، تیم باتجربهای از روانشناسها و روانپزشکهای دکتردکتر آماده خدماترسانی به تمام افراد در هر مکان جغرافیایی هستند. در تیم دکتردکتر، میتوانید در خصوص علائم مشکلات خود یا عزیزانتان با بهترین متخصصان سلامت روان مشورت کنید و به کمک داروخانه آنلاین دکتردکتر داروهای مورد نیازتان را درب منزل تحویل بگیرید. تیم دکتردکتر ارمغان ثبات، آگاهی و کیفیت بهتر زندگی را برایتان به همراه میآورد.
