تصور کنید بدنتان علائمی از بیماری مثل ضعف، لرزش، مشکل در حرکت یا حتی تشنج نشان میدهد، اما دکترها میگویند هیچ علت پزشکی مشخصی برای بروز این علائم وجود ندارند. چنین تجربهای میتواند گیجکننده و ترسناک باشد، اما این همان چیزی است که افراد مبتلا به اختلال تبدیلی یا اختلال عصبی-عملکردی را با مشکلات فراوان روبهرو میکند. در اختلال تبدیلی، بدن استرسها و تعارضهای روانی را به علائم جسمانی آزاردهنده و ناتوانکننده تبدیل میکند. در این مقاله، تلاش داریم به زبانی ساده بیان کنیم که بیماری اختلال تبدیلی چیست. همچنین، شما را با علائم، تشخیص و روشهای درمانی آن آشنا میکنیم و مفاهیمی مثل اختلال تبدیلی تجزیه ای را توضیح میدهیم. پس از خواندن این مقاله، متوجه میشوید که ذهن چگونه احساسات پنهان را به زبان جسم بیان میکند و چطور فردی که به اختلال تبدیلی دچار شده است، میتواند سلامت جسم و روان خود را دوباره به دست آورد.
اختلال تبدیلی چیست؟
اختلال تبدیلی یک وضعیت عصبی-روانی است که در آن فرد علائم جسمی غیرطبیعی تجربه میکند. این علائم عملکرد حسی یا حرکتی فرد را مختل میکنند، درحالی که هیچ بیماری عصبی یا مشکل پزشکی مشخصی وجود ندارد که این علائم را توضیح بدهد. علائمی که بیمار در اختلال عصبی-عملکردی با آنها دستبهگریبان است، واقعی هستند و فرد نمیتواند آنها را کنترل کند؛ همچنین، فرد آنها را بهعمد ایجاد نمیکند.
علائم اختلال تبدیلی ممکن است با شدت کم یا زیاد بروز کنند. این اختلال در واقع یک مسئله روان-تنی (Psychosomatic) است، یعنی بدن بهطور ناخودآگاه و بدون قصد و اراده فرد، استرسها و تعارضات روانی را به علائم جسمانی تبدیل میکند. در واقع، اختلالهای روان-تنی ارتباط عمیق بین ذهن و بدن را برجسته میکنند.
اختلال تبدیلی (Conversion Disorder) نام قدیمی این مشکل عصبی و روانی است که امروزه بیشتر با نام اختلال عصبی-عملکردی (Functional Neurological Disorder) یا بهاختصار FND شناخته میشود. نام قدیمی اختلال تبدیلی بهخوبی علت این اختلال را نشان میدهد: در این اختلال، بدن استرسهای روانی و عاطفی را به علائم جسمی تبدیل میکند. بااینحال، نام جدید اختلال عصبی-عملکردی ماهیت این اختلال را بیشتر آشکار میکند: اختلال FND ناشی از مشکل در نحوه پردازش سیگنالها توسط مغز و ارسال پیامهای اشتباه به بدن است.
تحقیقات با شواهد تصویربرداری MRI نشان میدهد که اختلال عصبی-عملکردی نحوه ارسال و دریافت سیگنالها توسط مغز را تغییر میدهد، حتی اگر ساختار فیزیکی مغز طبیعی به نظر برسد. علت فیزیکی دقیق این اختلال مشخص نیست، اما ممکن است با یک رویداد استرسزا، آسیب عاطفی یا جسمی یا بیماری عصبی تحریک شود. همچنین، هیچ آزمایش استاندارد و مشخصی برای تشخیص اختلال تبدیلی وجود ندارد. پزشکها برای تشخیص اختلال تبدیلی فقط باید سی تی اسکن، MRI و آزمایش خون انجام دهند تا بقیه علتهای جسمی یا عصبی بهطور کامل رد شوند.
تاریخچه اختلال تبدیلی
اختلال تبدیلی یا همان اختلال عصبی-عملکردی تاریخچهای طولانی و تکاملی در پزشکی دارد. سالها پیش از اینکه درک امروزی از این اختلال شکل بگیرد، پزشکها به آن هیستری (Hysteria) میگفتند. واژه هیستری دیگر در روانپزشکی و عصبشناسی مدرن کاربرد ندارد و در متون جدید روانپزشکی و DSM استفاده نمیشود.
در گذشته، علائم FND علائمی ساختگی یا نمایشی فرض میشدند و به همین دلیل، برای بهبود این اختلال اقدامات درمانی انجام نمیشد. اما امروزه، تعاریف جدیدتری از اختلال FND مطرح میشود که راه را برای درمان و بهبود این اختلال باز کرده است. در واقع، تغییر نام این اختلال از هیستری به اختلال تبدیلی و سپس به اختلال عصبی-عملکردی نشاندهنده درک و شناخت بهتر از ماهیت این اختلال در طول سالهای اخیر است.
در تعاریف اخیر، اختلال تبدیلی یک اختلال عصبی-روانی توصیف میشود که در آن «نرمافزار مغز» دچار اشکال میشود و علائم واقعی و جسمیای بروز میدهد که در کنترل بیمار نیست. به همین دلیل، در آخرین توصیف راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی، اختلال عصبی-عملکردی یکی از اختلالات با علائم جسمی و روان-تنی معرفی شده است که میتواند استرس روانی را به علائم جسمی تبدیل کند، حتی اگر برای این علائم جسمی هیچ دلیل پزشکی پیدا نشود.
علائم اصلی و فیزیکی اختلال تبدیلی
علائم اختلال تبدیلی متنوع هستند و اغلب به شکل مشکلاتی در حرکت یا حواس پنجگانه بیمار خود را نشان میدهند. این علائم میتوانند استرس شدیدی به وجود بیاورند و فرد را در زندگی اجتماعی یا کاری با مشکلات متعدد روبهرو کنند.
علائم حرکتی
علائم حرکتی رایج در اختلال عصبی-عملکردی شامل موارد زیر میشوند:
ضعف عضلانی یا فلج؛
حرکات غیرطبیعی عضلات مثل لرزش، پرش یا اسپاسم عضلانی؛
مشکل در بلع؛
مشکل در راه رفتن یا کنترل حرکات؛
تیکهای عصبی؛
از دست دادن تعادل یا سرگیجه.
علاوهبر این، اختلال تبدیلی ممکن است فرد را با علائم حسی، گفتاری، بینایی، شنوایی و شناختی هم درگیر کند.
علائم حسی
علائم حسی و اختلال در حواس پنجگانه میتواند شامل این موارد باشد:
بیحسی یا از دست دادن حس لامسه (مثل احساس سوزنسوزن شدن پوست)؛
از دست دادن حس بویایی و چشایی.
مشکلات گفتاری
مشکلات گفتاری در برخی افراد به شکل زیر دیده میشود:
بریدهبریده صحبت کردن؛
لکنت؛
ناتوانی در حرف زدن.
مشکلات بینایی و شنوایی
مشکلات بینایی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
دوبینی؛
تاری دید؛
کوری کامل؛
کمشنوایی؛
ناشنوایی.
مشکلات شناختی
مشکلات شناختی مانند حافظه و تمرکز هم ممکن است فرد را دچار کند. همچنین، بیمار ممکن است با این موارد هم درگیر باشد:
مشکلات حافظه؛
تمرکز؛
از دست دادن جریان فکر؛
فراموش کردن کلمات.
تشنجهای روانی غیرصرعی
همچنین، فرد بیمار ممکن است دچار تشنجهای روانی غیرصرعی (Psychogenic Non-Epileptic Seizure) یا بهاختصار PNES شود. این تشنجها شبیه به حملات صرع هستند، اما دلیل آنها مثل بیماری صرع فعالیت غیرعادی الکتریکی مغز نیست، بلکه مبدا و منشا روانی دارند.
تشنجهای غیرصرعی PNES ممکن است با این نشانهها بروز پیدا کنند:
لرزش کلی اندامها یا حرکات لگنی؛
ناتوانی در پاسخ دادن؛
خیره شدن به نقطهای خاص؛
تشنج؛
بیحالی؛
غش.
سایر علائم
در کنار این موارد، برخی افراد علائم جسمی دیگری را هم گزارش میکنند، از جمله:
خستگی مزمن یا کمبود انرژی؛
درد مداوم.
اختلال تبدیلی در کودکان چطور ظاهر میشود؟
اختلال تبدیلی میتواند در هر سنی بروز کند، اما بیشتر در افراد بالای ۱۰ سال دیده میشود. در کودکان و نوجوانان نیز اختلال عصبی-عملکردی علائمی مشابه بزرگسالان ایجاد میکند. همچنین، نشانهها در این گروه سنی هم واقعی و ناتوانکننده هستند.
اختلال عصبی-عملکردی در کودکان ممکن است به شکل حملات تشنج PNES، ضعف یا فلج عضلانی، حرکات غیرطبیعی مثل لرزش، پرش یا اسپاسم عضلات، از دست دادن تعادل یا مشکل در راه رفتن، مشکل در بلعیدن یا علائم حسی مثل از دست دادن حس لامسه، مشکلات بینایی یا مشکلات شنوایی دیده شوند.
بسیاری از کودکانی که دچار اختلال عصبی-عملکردی هستند، در ظاهر ممکن است خوشرفتار، موفق و آرام به نظر بیایند، زیرا این کودکان یاد گرفتهاند که احساسات منفی خود را پنهان کنند. کودکان و نوجوانان مبتلا به FND اغلب از درگیری اجتناب میکنند و تمایلی ندارند در مورد خودشان و احساساتشان صحبت کنند. این کودکان ممکن است سابقه سواستفاده جسمی یا جنسی، بیتوجهی، آزار و اذیت یا مشکلات خانوادگی داشته باشند.
از آنجا که اختلال تبدیلی میتواند کودک یا نوجوان را با ناتوانیهای جدی و مشکلات رشدی روبهرو کند، تشخیص زودهنگام و رواندرمانی خانوادگی میتواند برای بهبودی و چشمانداز آینده کودک یا نوجوان حیاتی باشد. اگر کودک یا نوجوانی با بروز این اختلال در اطراف خود سراغ دارید، میتوانید از خدمات ویزیت آنلاین دکتردکتر برای مشورت گرفتن از مجربترین متخصصان سلامت جسم و روان کمک بگیرید.
مطالعه بیشتر: علائم افسردگی چیست؟
تفاوت اختلال تبدیلی و اختلال تجزیهای
رابطه بین اختلال تبدیلی و اختلال تجزیهای پیچیده است و برخی از منابع اختلال تجزیهای را مترادف با اختلال تبدیلی در نظر میگیرند. اما، اگر نگاه دقیقتری داشته باشیم بهتر متوجه تفاوت اختلال تبدیلی و اختلال تجزیهای میشویم.
اختلال تجزیهای (Dissociative Disorder) نوعی اختلال روانی است که در آن ارتباط طبیعی بین افکار، احساسات، خاطرات و هویت فرد مختل میشود. در اختلال تجزیهای، فرد ممکن است احساس کند از واقعیت یا بدن خود جدا شده است. همچنین، بیماران مبتلا به اختلال Dissociative ممکن است بهطور ناگهانی رویدادهای مهم زندگی را فراموش کنند. اختلال تجزیهای اغلب در واکنش به تجربههای آسیبزا یا استرس شدید بروز پیدا میکند و نوعی مکانیسم دفاعی ناخودآگاه برای کنار آمدن با تروما است. اگر اختلال تجزیهای درمان نشود، میتواند ریسک ابتلا به اختلال تبدیلی را بیشتر کند.
در اختلال تجزیهای، بیمار بیشتر درگیر علائم ناخوشایند ذهنی و هویتی میشود، اما اختلال تبدیلی معمولاً فرد را دچار نشانههای جسمانی بدون علت پزشکی میکند. هر دو اختلال اغلب ناشی از تروما و استرس شدید هستند و ممکن است بهطور همزمان در یک فرد دیده شوند. بااینحال، تفاوت اصلی آنها در ماهیت تجربه علائم است. در اختلال تجزیهای مشکلات در سطح ادراک، حافظه و هویت رخ میدهند، اما در اختلال تبدیلی علائم بیشتر بدنی و قابل مشاهده هستند. این تمایز به رواندرمانگر کمک میکند تا روشهای درمانی مناسب و هدفمندی برای درمان هر نوع اختلال انتخاب کند.
روشهای مؤثر درمان اختلال تبدیلی در روانشناسی
از آنجا که اختلال تبدیلی علت جسمی ندارد و علائم ناشی از مشکلات روان-تنی هستند، بخش زیادی از درمان اختلال تبدیلی شامل رواندرمانی و مداخلات روانپزشکی میشوند. اولین و مهمترین قدم در درمان اختلال تبدیلی، ایجاد رابطه همدلانه و مبتنی بر اعتماد بین درمانگر و فرد مبتلا به این اختلال است. باید به بیمار این اطمینان داده شود که علائم واقعی هستند ولی از بیماری جسمی جدی ناشی نمیشوند. درک این نکته بیمار را با روند درمان همسازتر میکند و به روند بهبود و کاهش علائم سرعت میدهد.
برای درمان هم شکلهای مختلفی از رواندرمانی و درمانهای رفتاری به کار گرفته میشوند که برخی از رایجترینِ آنها شامل این موارد میشوند:
- رفتاردرمانی شناختی (CBT): درمان شناختی رفتاری یا همان CBT رایجترین روش برای درمان اختلال تبدیلی است. درمان CBT کمک میکند تا فرد الگوهای فکری منفی و اشتباهی را شناسایی و اصلاح کند که روی احساسات و رفتارهایش اثر میگذارند. روش CBT ممکن است شامل تمرینهایی برای مدیریت استرس، کنترل اضطراب، تکنیکهای آرامسازی و اصلاح واکنشهای ناسازگار باشد.
- رواندرمانی پویشی (Psychodynamic Therapy): رواندرمانی پویشی سعی میکند در تجربیات دردناک و تعارضهای عاطفی گذشته فرد کندوکاو کند. این نوع درمان به فرد کمک میکند بفهمد چگونه تجربههای قبلی میتوانند باعث بروز علائم جسمانی بدون علت پزشکی شوند. فرد با بررسی روابط اولیه، کودکی و تجربیات سرکوبشده متوجه میشود که بین احساسات منفی نسبت به وقایع گذشته و نشانههای جسمانی آزاردهنده در زمان حال ارتباط قدرتمندی وجود دارد. در نتیجه، فرد میتواند ریشه مشکلات را شناسایی و آنها را مدیریت کند.
- درمان خانوادگی: خانواده نقش مهمی در تشخیص و مدیریت اختلال تبدیلی دارد. روش متمرکز بر سیستم خانواده به اعضای خانواده کمک میکند علائم و واکنشهای بیمار را درک کنند و حمایت روانی مناسبی ارائه دهند. افزایش آگاهی خانواده میتواند باعث اصلاح الگوهای ناسالم رفتاری شود و احتمال بازگشت علائم روان-تنی را کمتر کند.
- هیپنوتیزم: از هیپنوتیزم گاهی بهعنوان یک روش مکمل برای درمان اختلال تبدیلی نام برده میشود. در این روش، فرد به کمک درمانگر خود سعی میکند در حالت آرام و متمرکز قرار بگیرد و ارتباط بین خاطرات ناخودآگاه، احساسات و علائم جسمانی خود را شناسایی کند. بهطور کلی، هیپنوتیزم میتواند به کاهش اضطراب، تنش و شدت علائم روان-تنی کمک کند، البته شواهد علمی این روش در مقایسه با روشهای دیگر محدودتر است و کاربرد کمتری دارد.
علاوهبر روشهای مختلف رواندرمانی که توضیح دادیم، دارو درمانی برای کاهش علائم جسمی و درد مزمن در کنار فیزیوتراپی و کار درمانی برای بهبود هماهنگی بدن و جلوگیری از ضعف عضلانی میتوانند در بهبود شرایط فرد مبتلا به اختلال تبدیلی نقش داشته باشند. بااینحال، از آنجا که اختلال تبدیلی یک سندروم روان-تنی است، رواندرمانی و مشاوره بهترین نتایج را در بهبود این اختلال رقم میزنند.
کلام آخر دکتردکتر
اختلال تبدیلی یا همان اختلال عصبی-عملکردی نشان میدهد که ذهن و بدن چقدر با هم در ارتباط هستند و استرسها و تعارضهای روانی چطور به زبان جسم بیان میشوند. اما، نکته مهم اینجاست که تشخیص درست، حمایت خانواده و رواندرمانی هدفمند میتواند سندروم دردناکی مثل اختلال تبدیلی را بهبود دهد و به بیمار کمک کند با قدمهای کوچک اما پیوسته به سمت آرامش و سلامت پیش برود. اگر شما یا یکی از عزیزانتان در شرایطی مشابه قرار گرفتهاید و نمیدانید از کجا شروع کنید، پیشنهاد ما به شما استفاده از خدمات ویزیت آنلاین دکتردکتر و کمک گرفتن از یک متخصص سلامت روان است. پزشکان و روانپزشکان متبحر دکتردکتر در هر ساعت از شبانهروز آمادهاند تا به شما کمک کنند با برنامهای شخصیسازی شده از چالشهای جسمی و روانی زندگیتان به سلامت عبور کنید.
سوالات متداول
آیا اختلال تبدیلی همان تمارض است؟
خیر. اختلال تبدیلی (CD) که به آن اختلال عصبی-عملکردی (FND) هم گفته میشود، با تمارض فرق دارد. افرادی که اختلال ساختگی یا تمارض نشان میدهند، قصد فریب دیگران را دارند یا در بیان شدت علائمشان اغراق میکنند. اما افراد مبتلا به اختلال تبدیلی، علائم واقعی روان-تنی و جسمی تجربه میکنند و نمیتوانند جلوی این علائم را بگیرند یا آنها را کنترل کنند. همچنین، برخلاف افرادی که تمارض میکنند، بیماران مبتلا به اختلال تبدیلی قصد گمراه کردن دیگران را ندارند.
