اختلال شخصیت نمایشی یکی از انواع اختلالات شخصیت است که با الگوی پایدار جلبتوجه، هیجانطلبی و رفتارهای نمایشی شناخته میشود. افراد مبتلا به این اختلال معمولاً تمایل شدیدی دارند که در مرکز توجه دیگران قرار بگیرند و در صورت نادیده گرفته شدن، احساس ناراحتی یا بیارزشی میکنند. شناخت دقیق علائم، دلایل شکلگیری و روشهای درمان این اختلال، نقش مهمی در مدیریت آن و بهبود کیفیت زندگی فرد دارد. در این مقاله، بهطور کامل بررسی میکنیم که اختلال شخصیت نمایشی چیست، چه علائمی دارد، چرا ایجاد میشود و چه راهکارهایی برای درمان و کنترل آن وجود دارد.
اختلال شخصیت نمایشی چیست؟
اختلال شخصیت هیستریونیک یا نمایشی (HPD) یک وضعیت سلامت روان است که با احساسات شدید و ناپایدار و همچنین، تصویر ذهنی تحریفشده از خود مشخص میشود. واژه «نمایشی» به معنای «اغراقآمیز یا تئاتری» است.
در افراد مبتلا به اختلال شخصیت نمایشی، عزتنفس به تأیید دیگران وابسته است و از یک احساس واقعی ارزشمندی درونی نشئت نمیگیرد. آنها تمایل شدیدی دارند که مورد توجه قرار بگیرند و اغلب برای جلبتوجه، رفتارهای اغراقآمیز یا نامناسب از خود نشان میدهند.
افراد مبتلا به این اختلال معمولاً متوجه نمیشوند که رفتار و طرز فکرشان میتواند مشکلساز باشد.
اختلال شخصیت نمایشی زیرمجموعه گروهی از انواع اختلالات روانی است که «اختلالات شخصیت خوشه B» نامیده میشوند؛ این دسته از اختلالات با رفتارهای نمایشی، هیجانی و غیرقابلپیشبینی شناخته میشوند.
اختلال شخصیت نمایشی معمولاً در اواخر نوجوانی یا اوایل دهه ۲۰ زندگی آغاز میشود.
تشخیص اختلال شخصیت نمایشی در زنان بیشتر رخ میدهد، اما پژوهشگران معتقدند که ممکن است در مردان کمتر از حد واقعی تشخیص داده شود.
این اختلال نسبتاً نادر است. پژوهشگران تخمین میزنند حدود ۱٪ از افراد به این اختلال مبتلا هستند.
علائم اختلال شخصیت نمایشی در مردان و زنان
ویژگی اصلی اختلال شخصیت نمایشی بروز احساسات و رفتارهای جنسی بیش از حد و سطحی برای جلبتوجه دیگران است.
علائم اختلال شخصیت نمایشی در فرد مبتلا ممکن است به اشکال زیر بروز پیدا کند:
- وقتی در مرکز توجه نیست، احساس بیارزشی یا افسردگی کند.
- هیجاناتی سطحی و بهسرعت متغیر داشته باشد.
- رفتارهایی نمایشی و ابراز هیجانی شدید داشته باشد، تاحدیکه در جمع باعث خجالت دوستان و خانواده شود.
- حضوری اغراقآمیز و «بزرگتر از واقعیت» از خود نشان دهد.
- بهطور مداوم جذاب و اهل عشوهگری باشد.
- بیش از حد نگران ظاهر فیزیکی خود باشد.
- از ظاهر خود برای جلبتوجه استفاده کند، مثلاً با پوشیدن لباسهای بسیار رنگارنگ یا باز.
- با اغلب افرادی که ملاقات میکند رفتار جنسی نامناسب داشته باشد، حتی اگر از نظر جنسی به آنها جذب نشده باشد.
- بهصورت اغراقآمیز صحبت کند و نظرات قوی بیان کند، اما شواهد یا جزئیات کافی برای حمایت از آنها نداشته باشد.
- سادهلوح باشد و بهراحتی تحتتأثیر دیگران، بهویژه افرادی که تحسینشان میکند، قرار بگیرد.
- تصور کند روابطش با دیگران صمیمیتر از آن چیزی است که واقعاً هست.
- در حفظ روابط دچار مشکل باشد و در تعاملات خود سطحی یا غیرواقعی به نظر برسد.
- به ارضای فوری نیاز داشته باشد و خیلی زود دچار بیحوصلگی یا ناامیدی شود.
- بهطور مداوم به دنبال تأیید یا اطمینان خاطر ازسوی دیگران باشد.
علت اختلال شخصیت نمایشی
اختلالات شخصیت، از جمله اختلال شخصیت نمایشی، از کمتر شناختهشدهترین اختلالات سلامت روان هستند.
مطالعاتی که درباره علت اختلال شخصیت نمایشی و سایر اختلالات شخصیت انجام شدهاند، چندین عامل را شناسایی کردهاند که ممکن است در ایجاد این اختلال نقش داشته باشند:
- ژنتیک: اختلال شخصیت نمایشی معمولاً در برخی خانوادهها بیشتر دیده میشود. بنابراین، پژوهشگران معتقدند ممکن است ارتباطی ژنتیکی (ارثی) در بروز آن وجود داشته باشد.
- تروما در دوران کودکی: کودکان ممکن است با تجربیات آسیبزا مانند کودکآزاری یا مرگ یکی از اعضای خانواده بهشیوهای کنار بیایند که این الگوها در بزرگسالی مشکلساز شود و بهعنوان بخشی از یک اختلال شخصیت ظاهر شود.
- سبکهای فرزندپروری: کودکانی که در معرض سبکهای تربیتی بدون مرز مشخص، بیش از حد سهلگیرانه یا ناپایدار قرار دارند، بیشتر در معرض ابتلا به اختلال شخصیت نمایشی هستند. همچنین، والدینی که رفتارهای نمایشی، غیرقابلپیشبینی، ناپایدار یا جنسی نامناسب دارند، خطر ابتلای فرزندشان به این اختلال را افزایش میدهند. برخی پژوهشگران معتقدند مشکلات در روابط والد و کودک ممکن است به عزتنفس پایین در افراد مبتلا به این اختلال بینجامد.
انواع اختلال شخصیت نمایشی
درحالیکه «راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی» (DSM) در نسخههای مختلف خود تنها یک نوع از اختلال شخصیت نمایشی (HPD) را به رسمیت میشناسد، میلون و همکاران (۲۰۰۴) ۶ نوع متفاوت را براساس رفتارها و ویژگیهای خاص افراد معرفی کردهاند.
- دلجوییگر (appeasing)؛
- سرزنده (vivacious)؛
- طوفانی (tempestuous)؛
- فریبکار (disingenuous)؛
- نمایشی (theatrical) و
- کودکمآب (infantile).
شخصیت نمایشی دلجوییگر
در این نوع، فرد ترکیبی از ویژگیهای نمایشی، وابسته و وسواسی دارد و هدف اصلی او جلب رضایت دیگران و دوست داشته شدن است. برای این منظور از تعریف و تمجید استفاده میکند و در صورت بیتوجهی، تلاشهای خود را تشدید میکند. در موقعیتهای تعارض اغلب از موضع خود کوتاه میآید تا پذیرش دیگران را حفظ کند. بااینحال، در پس این رفتار دوستانه، احساس پوچی، گناه و حقارت پنهان است. این افراد به «بیش از حد راضیکننده» تبدیل میشوند و حتی ممکن است آزار و بیتوجهی دیگران را تحمل کنند. احتمال اینکه قربانی باشند بیشتر از آن است که عامل خشونت باشند.
شخصیت نمایشی سرزنده
این افراد اغواگر هستند و انرژی بالایی شبیه حالت نیمهمانیا دارند. معمولاً رفتاری جذاب و بازیگوش از خود نشان میدهند بدون اینکه به پیامدهای آن کاملاً توجه کنند. ممکن است پیشاز پایان یک رابطه وارد رابطه جدید شوند. افکارشان سطحی است، اما شور و هیجانشان به دیگران منتقل میشود. بسیاری از آنها ویژگیهای خودشیفته نیز دارند و مانند نوع دلجوییگر، بیشتر در معرض قربانی شدن هستند تا آسیبرسانی.
شخصیت نمایشی طوفانی
این نوع ترکیبی از ویژگیهای نمایشی و منفیگرا است. افراد این گروه بسیار دمدمیمزاج و از نظر هیجانی ناپایدار هستند، که منجر به تعارضهای مکرر با دیگران میشود. ممکن است در ظاهر اجتماعی و دوستانه باشند، اما نسبت به انتقاد حساساند، تحمل ناکامی پایینی دارند و از نظر اجتماعی نابالغ هستند. اگر ویژگیهای مرزی نیز وجود داشته باشد، شدت نوسانات هیجانی بیشتر میشود. با گذشت زمان، ممکن است این افراد کمتر نمایشی و بیشتر ناراضی و منتقد دیگران شوند.
شخصیت نمایشی فریبکار
این نوع دارای ویژگیهای نمایشی و ضد اجتماعی است. در برخورد اولیه ممکن است تأثیر مثبتی بگذارد و باعث شود دیگران گارد خود را پایین بیاورند، اما تعاملات او اغلب دستکاریکننده است و تمایل به نقض هنجارهای اجتماعی دارد. این افراد ممکن است دچار خشم شوند و حتی به درگیری فیزیکی روی بیاورند. در نتیجه، هم میتوانند عامل خشونت باشند و هم در موقعیتهای خطرناک قرار بگیرند. آنها ممکن است از تعارض لذت ببرند و اگر احساس کنند ضعیف به نظر میرسند، برای جبران به رفتارهای تهاجمی یا حتی شکارگرانه روی آورند.
شخصیت نمایشی کودکمآب
ترکیبی است از شخصیت نمایشی تئاتری با ویژگیهای مرزی/وابسته. فرد مبتلا نابالغ و بهشدت وابسته است.
شخصیت نمایشی تئاتری
این نوع نمایش خالص است. فرد مبتلا رفتاری بهشدت نمایشگرانه، خودنمایانه و سطحی دارد.
تشخیص اختلال شخصیت نمایشی چگونه انجام میشود؟
شخصیت انسان در طول دوران کودکی و نوجوانی همچنان در حال شکلگیری و تغییر است. به همین دلیل، ارائهدهندگان خدمات سلامت روان معمولاً اختلال شخصیت نمایشی را قبلاز ۱۸سالگی تشخیص نمیدهند.
تشخیص اختلالات شخصیت، از جمله اختلال شخصیت نمایشی، ممکن است دشوار باشد، زیرا بیشتر افراد مبتلا به این اختلالات، رفتار یا طرز فکر خود را مشکلساز نمیدانند.
وقتی این افراد برای دریافت کمک مراجعه میکنند، اغلب بهدلیل مشکلاتی مانند اضطراب یا افسردگی است که در نتیجهی پیامدهای اختلال شخصیت (مثل طلاق یا از دست دادن روابط) ایجاد شدهاند، نه بهخاطر خود اختلال.
زمانی که یک متخصص سلامت روان، مانند روانشناس یا روانپزشک، به وجود اختلال شخصیت نمایشی مشکوک میشود، معمولاً سؤالاتی کلی و باز مطرح میکند تا از ایجاد حالت تدافعی یا فضای تنشزا جلوگیری کند. این سؤالات به بررسی موارد زیر کمک میکنند:
- سابقه گذشته؛
- روابط فردی؛
- سابقه شغلی؛
- سنجش واقعیت (درک فرد از واقعیت)؛
- کنترل تکانه.
ازآنجاکه فرد مشکوک به اختلال شخصیت نمایشی ممکن است آگاهی کافی نسبت به رفتارهای خود نداشته باشد، متخصصان سلامت روان گاهی اطلاعاتی را از خانواده و دوستان او نیز جمعآوری میکنند.
تشخیص این اختلال براساس معیارهای ارائهشده در «راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی» انجمن روانپزشکی آمریکا انجام میشود.
برای تشخیص اختلال شخصیت نمایشی، فرد باید دستکم ۵ مورد (یا بیشتر) از الگوهای رفتاری پایدار زیر را داشته باشد:
- ناراحتی در مواقعی که در مرکز توجه نیست؛
- رفتار اغواگرانه یا تحریکآمیز؛
- هیجانات سطحی و متغیر؛
- استفاده از ظاهر برای جلبتوجه؛
- گفتار مبهم، کلی و مبتنیبر برداشتهای ذهنی؛
- ابراز هیجانات اغراقآمیز و نمایشی؛
- تلقینپذیری بالا (تأثیرپذیری آسان از دیگران)؛
- در نظر گرفتن روابط، صمیمیتر از آنچه واقعاً هستند.
اختلال شخصیت نمایشی چه عوارضی دارد؟
افراد مبتلا به اختلال شخصیت نمایشی (HPD) در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به افسردگی و اختلالات مصرف مواد مانند اختلال مصرف کانابیس و اختلال مصرف الکل هستند.
همچنین احتمال بروز موارد زیر در این افراد بیشتر است:
- اختلال علائم جسمی: در این اختلال، فرد نسبت به یک علامت جسمی خود دچار نگرانی و ناراحتی شدید میشود و ممکن است افکار، احساسات و رفتارهای غیرطبیعی در واکنش به آن نشان دهد.
- حملات پانیک (هراس): حمله پانیک باعث بروز ناگهانی و کوتاهمدت احساس ترس شدید و واکنشهای جسمی قوی در موقعیتهای عادی و غیرتهدیدکننده میشود.
- اختلال تبدیلی: این اختلال که با نام اختلال علائم عصبی کارکردی نیز شناخته میشود، نوعی مشکل پزشکی است که در آن عملکرد بخشی از سیستم عصبی مختل میشود، بدون اینکه آسیب ساختاری مشخصی وجود داشته باشد؛ بهعبارت دیگر، مغز و بدن تصور میکنند بخشی از سیستم عصبی درست کار نمیکند، درحالیکه شواهدی از آسیب واقعی دیده نمیشود.
رفتارهای شدید جلبتوجه در افراد مبتلا به اختلال شخصیت نمایشی ممکن است شامل تهدیدها و اقدامهای نمایشی مکرر به خودکشی نیز باشد.
آیا اختلال شخصیت نمایشی قابلدرمان است؟
اگرچه درمان قطعی برای اختلال شخصیت نمایشی (HPD) وجود ندارد، بسیاری از افراد مبتلا میتوانند زندگی مفید و پربازدهی داشته باشند. افرادی که در جلسات گفتوگودرمانی شرکت میکنند، معمولاً نتایج بهتری میگیرند، زیرا شناخت بهتری از وضعیت خود پیدا میکنند و در تعاملات اجتماعی عملکرد مناسبتری دارند.
بااینحال، افرادی که به نوع شدید این اختلال مبتلا هستند، ممکن است بهطور مکرر در محیط کار و همچنین در روابط اجتماعی یا عاطفی خود با مشکل مواجه شوند. در این میان همراهیِ نزدیکان، بهویژه کسی که به ازدواج با شخصیت نمایشی فکر میکند، اهمیت دارد.
بهطور کلی نمیتوان از بروز اختلال شخصیت نمایشی پیشگیری کرد، اما درمان میتواند به افرادی که مستعد این وضعیت هستند کمک کند تا روشهای مؤثرتری برای مواجهه با رفتارها، افکار و موقعیتهای تحریککننده یاد بگیرند.
روشهای درمان اختلال شخصیت نمایشی
در بیشتر موارد، افراد مبتلا به اختلال شخصیت نمایشی (HPD) باور ندارند که رفتارهایشان مشکلساز است. آنها همچنین تمایل دارند احساسات خود را اغراقآمیز نشان دهند و از یکنواختی بیزارند، که این موضوع پایبندی به برنامه درمانی را دشوار میکند. بااینحال، ممکن است زمانی برای درمان مراجعه کنند که افسردگی یا سایر مشکلات ناشی از افکار و رفتارشان باعث ناراحتی آنها شود.
رواندرمانی معمولاً درمان اصلی برای اختلال شخصیت نمایشی و سایر اختلالات شخصیت است. هدف درمان این است که به فرد کمک کند انگیزهها و ترسهای مرتبط با افکار و رفتارهای خود را شناسایی کند و یاد بگیرد چگونه بهشیوهای سالمتر با دیگران ارتباط برقرار کند.
انواع رواندرمانی که ممکن است برای این افراد مفید باشند عبارتاند از:
- گروهدرمانی: نوعی رواندرمانی که در آن گروهی از افراد زیر نظر درمانگر یا روانشناس مشکلات خود را مطرح و بررسی میکنند. این روش بهویژه برای افراد مبتلا به HPD مفید است، چون میتواند به آنها کمک کند بازتاب رفتارهای خود را در دیگران ببینند.
- رواندرمانی روانپویشی: این نوع درمان بر ریشههای روانشناختی ناراحتیهای هیجانی تمرکز دارد. فرد ازطریق خوداندیشی و خودکاوی، الگوهای مشکلساز روابط خود را بررسی میکند.
- رواندرمانی حمایتی: هدف این روش بهبود علائم و حفظ یا تقویت عزتنفس و مهارتهای مقابلهای است. در این درمان، روابط و الگوهای واکنشهای هیجانی یا رفتاری بررسی میشوند.
- درمان شناختیـرفتاری (CBT): یک روش ساختارمند و هدفمحور است که در آن درمانگر به فرد کمک میکند افکار و احساسات خود را دقیقتر بررسی کند. در این فرایند، فرد متوجه میشود افکارش چگونه بر رفتارهایش تأثیر میگذارند و یاد میگیرد الگوهای فکری و رفتاری منفی را کنار بگذارد و الگوهای سالمتری جایگزین کند.
در حال حاضر داروی خاصی برای درمان مستقیم اختلالات شخصیت وجود ندارد، اما برای اختلالاتی مانند افسردگی و اضطراب، که ممکن است در افراد مبتلا به اختلال شخصیت نمایشی نیز دیده شود، داروهایی در دسترس است. درمان این مشکلات میتواند روند درمان اختلال شخصیت نمایشی را آسانتر کند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر فکر میکنید علائم اختلال شخصیت نمایشی (HPD) دارید، باید از پزشک کمک بگیرید. او ممکن است شما را به یک روانپزشک یا روانشناس که در درمان اختلالات شخصیت تجربه دارد ارجاع دهد.
ممکن است برای فرد مبتلا به HPD مراجعه برای درمان دشوار باشد، زیرا معمولاً نمیپذیرد که مشکلی دارد. اختلال شخصیت نمایشی ممکن است تا زمانی که رفتار فرد بر زندگی و روابط او تأثیر نگذاشته باشد تشخیص داده نشود.
کلام آخر دکتردکتر
در جمعبندی میتوان گفت اختلال شخصیت نمایشی یکی از اختلالات شخصیت خوشه B است که با نیاز شدید به جلبتوجه، رفتارهای نمایشی و هیجانی و روابط سطحی و اغراقآمیز شناخته میشود. این اختلال معمولاً ریشه در عوامل ژنتیکی، تربیتی و تجربیات دوران کودکی دارد و میتواند در صورت عدم درمان، بر کیفیت روابط اجتماعی و عملکرد فرد در زندگی تأثیر منفی بگذارد.
باوجود اینکه درمان قطعی و سریعی برای این اختلال وجود ندارد، اما رواندرمانی، بهویژه درمانهای مبتنیبر شناخت و رفتار، میتواند در کاهش علائم و بهبود مهارتهای ارتباطی بسیار مؤثر باشد. در برخی موارد نیز داروها تنها برای کنترل علائم همراه مانند اضطراب یا افسردگی به کار میروند.
در نهایت، تشخیص زودهنگام و مراجعه به متخصص سلامت روان نقش مهمی در مدیریت بهتر این اختلال و بهبود کیفیت زندگی فرد دارد. اینجا در دکتردکتر بهکمک بهترین رواندرمانگران میتوانید راهحلهای مناسبی برای رویارویی با این اختلال بیابید. نوبت مشاوره حضوری یا آنلاین را همین حالا ثبت کنید.
