سکته مغزی در دنیای پزشکی و در دنیای واقعی، حادثهای ناگهانی، تکاندهنده و ترسناک است. وقتی کسی از آن جان سالم به در میبرد، اولین سؤالش درباره فرصت باقیمانده و کیفیت زندگی از آن لحظه به بعد است. علم پزشکی به قدرت شگفتانگیز مغز برای سیمکشی مجدد خود اعتقاد دارد و بهجای اعلام عدد طول عمر بعد از سکته مغزی، راهکارهایی برای بهبود کیفیت زندگی پساز این اتفاق معرفی میکند. عدد ثابتی برای طول عمر بعد از سکته مغزی وجود ندارد؛ چراکه توانمندی مغزها برای بازسازی خود کاملا متفاوت است. در این راهنمای مجله سلامت و پزشکی دکتردکتر، میخوانید که طول عمر بعد از سکته مغزی چقدر است و چطور میتوان پساز این اتفاق زندگی پرنشاطتری داشت.
سکته مغزی چیست؟
قبلاز همه میپردازیم به اینکه سکته مغزی چگونه رخ می دهد یا اصلا علت سکته مغزی چیست!
سکته مغزی (Stroke) زمانی رخ میدهد که بخشی از مغز بهدلیل انسداد یا پارگی رگها خون کافی دریافت نکند. در حالت انسداد، سکته از نوع «ایسکمیک» و در حالت پارگی از نوع «هموراژیک» خواهد بود. در این وضعیت بهدلیل کمبود اکسیژن و مواد مغذی، مرگ سلولهای مغز ظرف چند دقیقه آغاز میشود و این نقطه شروع آسیبهای عصبی، ناتوانی حرکتی یا حتی مرگ است.
طبق تعریف انجمن سکته مغزی آمریکا (ASA)، این یک حملۀ مغزی است و با شناسایی سریع و بهموقع میتوان جان بیمار را نجات داد و جلوی عوارض ماندگار را گرفت.
طول عمر بعد از سکته مغزی چقدر است؟
طول عمر پس از سکته مغزی به عوامل متعددی ازجمله نوع سکته، سنوسال فرد، سرعت دریافت درمان سکته مغزی اولیه و میزان پایبندی به توانبخشی بستگی دارد و نمیتوان عدد ثابتی برای همه تعیین کرد. بااینحال، تحقیقات نشان میدهند که با کنترل دقیق فشار خون، اصلاح سبک زندگی و بهرهگیری از قابلیت خودبازسازی مغز، میتوان عمر طولانی و باکیفیتی برای بازماندگان این عارضه انتظار داشت. مصرف منظم دارو و فعالیت بدنی جلوی وقوع مجدد سکته را میگیرد و خطر مرگومیر زودهنگام را بهطرز چشمگیری کاهش میدهد.
چه عواملی بر طول عمر بعد از سکته مغزی تأثیر دارند؟
حال که با کلیات طول عمر بعد از سکته مغزی آشنا شدیم، این سؤال پیش میآید که چه عواملی بر آن تأثیر میگذارند.
شدت سکته
شدت سکته مغزی با مقیاس NIHSS اندازهگیری میشود و مقدارش با میزان بافت آسیبدیده و طول عمر بیمار سکته مغزی ارتباط دارد. سکتههای وسیعتر که مراکز حیاتی مغز را درگیر میکنند، خطر عوارض ثانویه مثل عفونتهای ریوی یا ادم مغزی را بالا میبرند و متوسط عمر انسان بعد از سکته مغزی را کم میکنند. بااینحال، انعطافپذیری عصبی مغز در شدیدترین سکتهها راه را برای ساخت مسیرهای عصبی جدید باز نگه میدارد.
سن بیمار
افراد جوان بهدلیل ذخیره عصبی بیشتر و سلامت عمومی بهتر، پتانسیل بالاتری برای بازیابی مهارتهای حرکتی و کلامی دارند. بااینحال در مورد طول عمر افراد بعد از سکته مغزی، سن بیولوژیک یا همان سلامت عمومی بهمراتب مهمتر از سن شناسنامهای است. این یعنی با مدیریت صحیح سبک زندگی میتوان اختلاف نرخ بقا در گروههای سنی مختلف را به حداقل رساند.
زمان شروع درمان
طول عمر بعد از سکته قلبی و مغزی ارتباط مستقیم با دقایق اولیه پساز سکته دارد. در مورد سکته مغزی، بیمارانی که ظرف کمتر از ۳ تا ۴٫۵ ساعت پساز شروع علائم داروی حلکننده لخته خون دریافت میکنند یا تحت عمل جراحی قرار میگیرند، کمتر در معرض خطر مرگ سلولهای مغزی و معلولیت شدید هستند. بنابراین پیگیری سریع برای افزایش طول عمر بیماران بعد از سکته مغزی حیاتی است.
ابتلا به بیماریهای زمینهای
ابتلا به بیماریهای مزمن مثل فشار خون بالا، دیابت نوع ۲ و بیماریهای قلبی (بهویژه فیبریلاسیون دهلیزی) فرد را همیشه در سایۀ خطر بازگشت سکته نگه میدارند. البته با کنترل این بیماریها ازطریق مصرف دارو و مراعات غذایی، این خطر بهطور قابلتوجهی کمتر خواهد شد. در این مورد، طول عمر بعد از سکته مغزی با انضباط فرد در مدیریت بیماریهای زمینهای ارتباط تنگاتنگ دارد.
کیفیت زندگی بعد از سکته مغزی
بعداز سکته مغزی، توان بازگشت به فعالیتهای روزمره و لذتبردن از ثانیههای عمر بهاندازۀ بقای جسم مهم است. در این دوره، کیفیت زندگی در استقلال فرد برای مراقبت از خود، بازگشت به روابط اجتماعی و سلامت روان خلاصه میشود. سلامتی پساز سکته صرفا بهمعنای توان قدمبرداشتن و حرفزدن نیست؛ مهم است فرد از عهدۀ فعالیتهای مورد علاقهاش بربیاید، بدون کمک دکمههای پیراهنش را ببندد، فنجان چای را بلند کند و بتواند برای بچهها قصه بگوید. این پیروزیهای کوچک و امیدوارانه نمود یک زندگی باکیفیت بعد از سکته مغزی هستند.
مشکلات حرکتی و گفتاری
اینها شایعترین عوارض بعد از سکته مغزی شدید یا سکته مغزی خفیف هستند:
- همیپارزی یا فلج یکطرفه. دلیل ضعف یا ناتوانی در کنترل عضلات یک سمت بدن (دست، پا و صورت)؛
- اسپاستیسیتی (سفتی عضلات). انقباضات ناخواسته و سفتی دردناک عضلات، دلیل محدودیت دامنه حرکت مفاصل و دشواری راهرفتن یا برداشتن اشیا؛
- آفازی (اختلال در گفتار). دشواری در پیدا کردن کلمات، جملهسازی یا درک صحبتهای دیگران بهدلیل آسیب به مرکز زبان در مغز؛
- آپراکسی کلامی. ناتوانی در هماهنگی عضلات مسئول حرفزدن با مغز؛
- دیسفاژی (اختلال بلع). ضعف در عضلات گلو و خطر پریدن غذا در مجاری تنفسی؛
- اختلال در تعادل و هماهنگی (آتاکسی). تعادل نامطلوب هنگام ایستادن یا راهرفتن.
در مواجهه با این عوارض میتوان به انعطافپذیری مسیرهای عصبی و توان بازسازی آنها تکیه کرد و وظایف نواحی آسیبدیده را به بخشهای سالم سپرد.
اختلالات حافظه و شناخت
بسیاری از بازماندگان سکته مغزی دچار مشکلات تمرکز، تصمیمگیری و ضعف حافظه کوتاهمدت میشوند. این عوارض ناشی از قطع جریان خون و آسیب به بافتهای مسئول پردازش اطلاعات و ذخیرهسازی خاطرات هستند.
- دشواری در یادآوری اتفاقات چند لحظه پیش یا تکرار یک جمله؛
- فراموش کردن رویدادهای خاص؛
- ناتوانی در حفظ و یادآوری نامها و کلمات یا فراموشی مسیرها و چهرهها؛
- دشواری پیگیری کارهای چندمرحلهای؛
- توانایی کمتر برای مواجهه با مشکلات ساده و پیداکردن راهحل؛
- بیارادگی، بیانگیزگی و کاهش ابتکار عمل برای شروع فعالیتهای جدید؛
- خستگی زودهنگام و افت تمرکز؛
- مشکل در بیان کلمات یا درک صحبتهای دیگران؛
- ناتوانی در شناسایی اشیاء یا افراد، با وجود سلامت حس بینایی؛
- دمانس عروقی یا زوال عقل ناشی از سکته.
تمرینات شناختی، بازیهای فکری و داشتن روتینهای منظم روزانه به مغز کمک میکنند مسیرهای پردازش اطلاعات را بازسازی کند. مدیریت بیماریهای زمینهای مثل دیابت و فشار خون نیز در جلوگیری از زوال عقل پس از سکته نقش حیاتی دارد.
افسردگی بعد از سکته مغزی
سؤال مهمتر از اینکه بیماران سکته مغزی چند سال عمر میکنند، این است که آیا چیزی از زندگی خود میفهمند؟! آیا شوقی برای ادامه زندگی دارند؟!
افسردگی پس از سکته یک عارضه بیولوژیکی و روانی بسیار شایع ناشی از تغییرات شیمیایی در مغز است و قریب به یکسوم بازماندگان را تحتتأثیر قرار میدهد. درمان بهموقع با مشاوره یا دارو، انگیزه بیمار برای ادامه زندگی را بالا میبرد و سرعت بهبودی جسم را دوچندان میکند.
نقش توانبخشی در افزایش طول عمر
در کنار تمام فاکتورهای طول عمر بعد از سکته مغزی شدید که در بخشهای قبلی اشاره کردیم، نکته تأثیرگذار دیگری هست که نباید نادیده گرفت و آن توانبخشی است! باید دید درصورت شروع بهموقع توانبخشی، بیمار سکته مغزی چند سال عمر میکند و درصورت شروع دیرهنگام یا اصلا بیتوجهی به آن، چقدر؟!
فیزیوتراپی و کاردرمانی
هدف از فیزیوتراپی بازیابی تعادل و تقویت بدن برای تکمیل وظایف ساده روزمره و استقلال بیمار سکته مغزی است تا از انزوای اجتماعی و زوال عملکردی فرد پیشگیری شود. با شرکت در جلسات متمرکز بر تقویت سیستم قلبی عروقی و حفظ توده عضلانی، خطر مرگومیر ناشی از سقوط یا ابتلا به بیماریهای مزمن به حداقل میرسد، فرایند پیری بیولوژیک به تأخیر میافتد و فرد سالیان بیشتری در صحت و سلامت زندگی میکند.
فیزیوتراپی با تکرار هدفمند حرکات، مغز را وادار به ایجاد اتصالات (سیناپسهای) جدید میکند. با تکرار این تمرینات، پیامهای عصبی مسیرهای فرعی تازهای برای رسیدن به عضلات پیدا خواهند کرد.
گفتاردرمانی
نقش گفتاردرمانی در طول عمر بعد از سکته مغزی فراتر از صرف حرفزدن دوباره است. اختلالات بلع از دلایل اصلی مرگومیر بیماران بعد از سکته مغزی محسوب میشوند. گفتاردرمانی نهتنها این اختلالات را بهخوبی برطرف میکند، که با تقویت مهارتهای ارتباطی جلوی گوشهگیری و افسردگی این افراد را میگیرد.
حمایت خانوادگی
حمایت خانوادگی در زندگی پس از سکته مغزی را یک ضربهگیر روانی فوقالعاده تأثیرگذار بدانید. شبکه حمایت عاطفی آرامشبخش است و با رفع استرس، پاسخ سیستم ایمنی را بهبود میبخشد. در نتیجه فرد سرشار از امید و انگیزه بقا برای بهبودی و بلندشدت دوباره تلاش میکند.
پیشگیری از سکته مغزی مجدد
احتمال بروز سکته دوم در افرادی که سابقه یکبار سکته مغزی کامل یا گذرا داشتهاند، بیشتر از افراد عادی است. برای پیشگیری مؤثر ابتدا باید علت سکته اول را شناسایی کرد و بعد، راه تکرار را بست. گزارشهای پزشکی معتبر نشان میدهند که با مدیریت صحیح سبک زندگی، مصرف دارو و پایش وضعیت سلامت، سکته دوم تا ۸۰ درصد قابلپیشگیری است.
کنترل فشار خون و قند
با مدیریت پارامترهای حیاتی سلامت مثل فشار و قند خون، میتوان از آسیب مجدد به عروق مغزی جلوگیری کرد. فشار خون بالا متهم ردیفاول سکته مغزی است و با کنترل آن میتوان خطر پارگی یا انسداد دوبارۀ عروق را بهمیزان قابلاعتنایی کم کرد. دیابت نیز به پوشش داخلی رگها آسیب میزتد و روند تصلب شرایین را سریع میکند. از اینرو کنترل دقیق قند خون HbA۱c در بیماران سکتهای حیاتی و عامل افزایش طول عمر بعد از سکته مغزی گذراست.
داروها و تغییر سبک زندگی
ترکیب درمان دارویی و تغییر عادات سبک زندگی نقش پررنگی در افزایش طول عمر بعد از سکته مغزی دارد. منظور از مدیریت دارویی استفاده از ضد پلاکتها مثل آسپرین، داروهای ضد انعقاد برای جلوگیری از تشکیل لختهخون و استاتینها برای کنترل کلسترول و تثبیت پلاکهای عروقی است.
تغییر سبک زندگی نیز در پیروی از رژیم غذایی دش یا مدیترانهای (تمرکز بر میوهها، سبزیجات و کاهش مصرف سدیم)، ترک دخانیات و دستکم ۲٫۵ ساعت فعالیت بدنی ملایم هفتگی خلاصه میشود.
کلام آخر دکتردکتر
تعداد سالهای عمر انسان بعد از سکته مغزی واقعا مشخص نیست و تابعی از مراقبتهای مستمر در مسیر بهبودی است. علم پزشکی روز با تکیه بر قابلیت ترمیمپذیری مغز به ما میگوید که با کنترل دقیق فشار خون، تغذیه اصولی و انجام تمرینات توانبخشی، نهتنها میتوانیم جلوی تکرار این حادثه را بگیریم، که میتوانیم از سالیان سال زندگی باکیفیت و مستقل مطمئن باشیم. بااینحال اگر بیشتر از این حرفها نگرانید، دربارۀ طول عمر بعد از سکته مغزی خفیف یا جدی با یک پزشک متخصص گفتوگو کنید. در سامانه سلامت دکتردکتر بهترین پزشکان مغز و اعصاب دلسوزانه در جلسات ویزیت آنلاین پاسخگوی نگرانیهای شما هستند.
