تشنج در خواب چرا اتفاق می‌افتد؟ از علل بروز تا راه‌های پیشگیری

خواب برای بیشتر آدم‌ها نماد آرامش و خاموشی ذهن است، اما برای بعضی افراد، همین لحظه‌های سکوت به اتفاقی پیچیده در مغز مثل تشنج در خواب تبدیل می‌شود؛ اتفاقی که ممکن است فرد حتی از آن باخبر نشود. تشنج در خواب گاهی با کابوس، از خواب‌پریدن یا حرکات طبیعی هنگام خواب اشتباه گرفته می‌شود؛ اما پشت آن فعالیت غیرطبیعی سلول‌های عصبی مغز، صرع یا عوامل دیگری مانند اختلالات خواب و مشکلات جسمی پنهان شده است. به همین علت، شناخت علائم، علت‌ها و روش‌های تشخیص تشنج در خواب ضرورت دارد، چون تشخیص به‌موقع جلوی آسیب‌های احتمالی را می‌گیرد و مسیر درمان را برای رسیدن به خوابی آرام‌تر و زندگی‌ای باکیفیت‌تر هموار می‌کند.

تشنج در خواب چیست؟

تشنج در خواب یا تشنج شبانه به حمله‌های تشنجی گفته می‌شود که هنگام خواب اتفاق می‌افتند. در این حالت، فعالیت الکتریکی مغز مدت کوتاهی دچار اختلال می‌شود و همین تغییر ناگهانی می‌تواند خودش را به‌شکل حرکات غیرارادی بدن، بیدارشدن ناگهانی، صداهای غیرمعمول یا تغییر در سطح هوشیاری نشان دهد.

این نوع تشنج‌ها بیشتر اوقات مرتبط با بیماری صرع هستند، اما تشخیص آن‌ها همیشه آسان نیست، چون فرد موقع حمله، خواب است و ممکن است حتی پس از بیداری هم چیزی به یاد نیاورد. همچنین، بعضی از این تشنج‌ها در مرحله‌های خاصی از خواب غیر REM رخ می‌دهند، یعنی زمانی که بدن در حال استراحت کامل است.

علائم تشنج در خواب چیست؟

تشخیص تشنج در خواب گاهی دشوار می‌شود، چون بیشتر حمله‌ها زمانی اتفاق می‌افتند که کسی بالای سر بیمار نیست. بااین‌همه، بعضی از نشانه‌ها می‌توانند زنگ خطر تشنج در خواب باشند، مثل بیدارشدن ناگهانی از خواب، حرکات شدید یا غیرارادی دست‌ و پا، سفت‌شدن عضلات، تکان‌های تکراری بدن، صداهایی مثل ناله یا خرخر غیرعادی، احساس گیجی پس از بیدارشدن، خستگی شدید در طول روز و اختلال در تمرکز یا حافظه.

علاوه‌بر این، بعضی افراد هم ممکن است بعد از بیدارشدن با سردرد، کوفتگی عضلات، زخم‌شدن زبان به‌خاطر دندان‌قروچه شدید یا خیس‌شدن تخت به‌خاطر ازدست‌دادن کنترل ادرار مواجه شوند. البته، داشتن هرکدام از این علامت‌ها به‌تنهایی به معنی تشنج نیست و برای تشخیص قطعی باید به پزشک مراجعه کرد.

ازآنجاکه بعضی رفتارهای هنگام خواب مانند راه‌رفتن در خواب، کابوس‌های ترسناک یا حرکات غیرعادی خواب ممکن است شبیه به تشنج دیده شوند، پزشک ممکن است از بیمار بخواهد نوار مغزی، تصویربرداری مغز یا تست خواب شبانه انجام دهد. همچنین، زمان وقوع علائم، تعداد دفعات تکرار و وضعیت روانی و جسمی فرد بعد از بیدارشدن هم اطلاعات مهمی در اختیار پزشک قرار می‌دهند.

علائم تشنج در خواب کودکان

علائم تشنج در نوزادان و کودکان گاهی با نشانه‌های تشنج بزرگسالان فرق دارد. کودک دچار تشنج ممکن است موقع خواب ناگهان از جا بپرد یا حرکات غیرعادی و تکراری در دست‌ها و پاهایش داشته باشد. همچنین، ممکن است بدن کودک چند لحظه سفت شود، صداهای غیرعادی تولید کند یا بعد از بیدارشدن گیج و بی‌حال باشد. در بعضی از انواع صرع کودک، حملات تشنج بیشتر در خواب اتفاق می‌افتند و والدین ممکن است بعد از بیدارشدن کودک فقط متوجه تغییرات رفتاری مثل خواب‌آلودگی شدید، کاهش تمرکز، بهانه‌گیری یا بی‌حوصله‌بودن او شوند.

ازآنجاکه کودک ممکن است نتواند تجربه خود را دقیق توضیح دهد، چشم‌های والدین باید تیزبین باشد. بهتر است والدین زمان وقوع حرکات غیرعادی کودک در خواب و مدت‌زمان آن‌ها را یادداشت کنند و به پزشک گزارش دهند. همچنین، وضعیت کودک قبل و بعد از حمله هم مهم است. گاهی ممکن است نیاز باشد بدون اینکه امنیت روانی کودک به خطر بیفتد، از حالات تشنج او فیلم گرفته شود تا پزشک بتواند دقیق‌تر علت حملات را تشخیص دهد.

فراموش نکنید که هر حرکت غیرعادی بدن کودک هنگام خواب به معنی تشنج نیست و ممکن است دلایل دیگری مثل کابوس‌های شبانه داشته باشد. آنچه بررسی تخصصی خواب کودک را ضروری می‌کند، تکرار این نشانه‌ها یا بروز علائم جدی‌تری مثل ازدست‌رفتن هوشیاری، تکان‌های شدید و گیجی طولانی‌مدت پس از بیدارشدن است.

علائم تشنج در خواب بزرگسالان

در بزرگسالان، تشنج شبانه ممکن است به شکل‌های مختلفی دیده شود. بعضی افراد دچار احساس خستگی غیرعادی پس از بیدارشدن، سردرد صبحگاهی، گیجی، درد عضلات، خستگی شدید در طول روز و کاهش تمرکز می‌شوند یا فقط ممکن است احساس کنند که خواب آرامی نداشته‌اند. گاهی هم نشانه‌ها واضح‌تر هستند و شامل تکان‌های ناگهانی دست‌ و پا، سفت‌شدن بدن، حرکات تکراری، ایجاد صداهای غیرمعمول، بیدارشدن ناگهانی یا آسیب‌هایی مانند گازگرفتن زبان می‌شوند؛ تکرار این علائم می‌تواند هشداری برای مراجعه به پزشک باشد.

علت تشنج در خواب چیست؟

تشنج در خواب به‌دلیل یک اختلال ناگهانی در فعالیت الکتریکی مغز اتفاق می‌افتد. گروهی از سلول‌های عصبی مغز مدتی کوتاه، بیش از حد معمول فعال می‌شوند و این فعالیت غیرطبیعی روی حرکت، احساس، هوشیاری یا عملکردهای بدن اثر می‌گذارد. شایع‌ترین علت تشنج‌های شبانه، ابتلا به صرع است، اما عوامل دیگر هم ممکن است احتمال بروز آن را افزایش دهند، مثل اختلالات خواب، آسیب‌های مغزی، تغییرات متابولیکی بدن، مصرف بعضی داروها، قطع ناگهانی داروهای ضدتشنج، مشکلات تنفسی هنگام خواب و عوامل ژنتیکی.

در بسیاری از موارد هم تشنج در خواب زمانی بیشتر دیده می‌شود که مغز در شرایط خاصی مثل کمبود خواب، بی‌نظمی خواب یا تغییر مراحل خواب قرار دارد. درهرصورت، برای درمان صحیح، تشخیص علت اصلی تشنج در خواب اهمیت دارد. در بررسی تخصصی، پزشک برای پیداکردن علت دقیق تشنج در خواب سراغ روش‌هایی مثل نوار مغز (EEG)، تصویر‌برداری مغز و بررسی سابقه پزشکی می‌رود.

صرع یکی از دلایل تشنج در خواب

یکی از مهم‌ترین علت‌های تشنج در خواب، بیماری صرع است. صرع اختلالی عصبی است که در آن مغز آمادگی بیشتری برای حمله‌های تشنجی دارد. در بعضی افراد، حمله‌های صرع بیشتر در زمان خواب اتفاق می‌افتند. این حملات بیشتر در مراحل اولیه و سبک خواب غیر REM (مراحل کم‌عمق خواب) یا در زمان تغییر حالت بین خواب و بیداری رخ می‌دهند، چون تغییرات فعالیت مغز در این مراحل می‌تواند زمینه را برای ایجاد فعالیت الکتریکی غیرطبیعی فراهم کند.

اختلالات خواب و تشنج در خواب

اختلالات خواب ممکن است هم باعث ایجاد علائم شبیه تشنج شوند و هم در بعضی از افراد احتمال بروز تشنج واقعی در خواب را افزایش دهند. در واقع، رابطه خواب و تشنج رابطه‌ای دوطرفه است؛ یعنی همان‌طور که بعضی تشنج‌ها در زمان خواب رخ می‌دهند، کمبود خواب، بی‌نظمی در خواب و اختلالات خواب هم می‌توانند شانس بروز تشنج را بالا ببرند. خواب ناکافی عملکرد طبیعی مغز را تغییر می‌دهد و آن را مستعد فعالیت‌های غیرطبیعی می‌کند. ازطرف‌دیگر، تشنج‌های شبانه هم کیفیت خواب را پایین می‌آورند و باعث خستگی، خواب‌آلودگی روزانه و کاهش تمرکز می‌شوند.

البته، باید در نظر داشته باشیم که مشکلاتی مثل خواب‌پریشی، راه‌رفتن در خواب، کابوس‌های شدید و بعضی از اختلالات حرکتی هنگام خواب گاهی با تشنج اشتباه گرفته می‌شوند، زیرا در تمام این شرایط فرد ممکن است حرکات غیرعادی یا رفتارهای عجیب در خواب نشان دهد. تفاوت اصلی این است که تشنج با تغییرات مشخص در فعالیت الکتریکی مغز همراه است و برای تشخیص آن باید بررسی‌های پزشکی انجام شود.

آسیب‌ها و ضایعات مغزی و تأثیر آنها بر تشنج در خواب

آسیب‌ها و تغییرات ساختاری در مغز یکی دیگر از عواملی هستند که می‌توانند زمینه‌ساز تشنج در خواب باشند. اتفاقاتی مثل ضربه به سر، سکته مغزی، عفونت‌ مغزی، تومورها یا بعضی از بیماری‌های سیستم عصبی عملکرد طبیعی سلول‌های مغز را مختل می‌کنند. این آسیب‌ها باعث می‌شوند بخشی از مغز درگیر فعالیت‌های الکتریکی غیرطبیعی شود. اگر این تغییرات در مناطقی اتفاق بیفتند که مسئول کنترل حرکات بدن و سطح هوشیاری ما هستند، شانس بروز تشنج به‌شدت بالا می‌رود.

اختلالات متابولیک یکی از علت های تشنج در خواب

به‌هم‌خوردن تعادل شیمیایی بدن از جمله اختلالات متابولیک هم یکی دیگر از مواردی است که احتمال تشنج را بیشتر می‌کند. مغز برای عملکرد درست به تعادل دقیق مواد مختلفی مثل قند خون، سدیم، کلسیم و سایر الکترولیت‌ها نیاز دارد. کاهش شدید قند خون، اختلال در سطح بعضی از مواد معدنی بدن یا مشکلات مربوط به عملکرد کبد و کلیه فعالیت طبیعی سلول‌های عصبی را مختل می‌کنند و به استقبال بروز تشنج می‌روند.

مصرف برخی داروها و دلایل تشنج در خواب

بعضی از داروها هم روی فعالیت‌های مغز اثر دارند و ممکن است احتمال تشنج را بیشتر کنند. این موضوع به‌خصوص درباره بعضی داروهایی که روی سیستم عصبی مرکزی اثر می‌گذارند، اهمیت دارد. البته بیشتر داروها در شرایط عادی باعث تشنج نمی‌شوند؛ اما مصرف نامناسب، تداخل دارویی یا استفاده از بعضی داروها در افرادی که زمینه صرع دارند، خطر بروز حمله را بیشتر می‌کند.

قطع ناگهانی داروهای ضدتشنج یکی از علت های تشنج در خواب

قطع ناگهانی داروهای ضدتشنج یکی دیگر از عوامل شناخته‌شده‌ای است که ممکن است باعث برگشت یا افزایش حمله‌های تشنجی شود. این داروها برای کنترل فعالیت غیرطبیعی مغز تجویز می‌شوند و بدن بسیاری از افراد برای حفظ تعادل عصبی به مصرف مداوم آن‌ها احتیاج دارد. درصورت قطع ناگهانی دارو، فعالیت الکتریکی مغز هم به‌شدت بالا می‌رود و احتمال دارد باعث بروز حمله تشنج در خواب شود.

آپنه خواب و مشکلات تنفسی هنگام خواب و تشنج در خواب

آپنه خواب یا قطع موقت تنفس هنگام خواب یکی از اختلالاتی است که با تشنج و مشکلات عصبی ارتباط دارد. در آپنه خواب، مسیر تنفسی مدت کوتاهی بسته می‌شود و سطح اکسیژن خون پایین می‌آید. این تغییرات گاهی باعث بیدارشدن‌های مکرر، اختلال در کیفیت خواب و افزایش فشار روی مغز می‌شوند. در افرادی که زمینه بیماری صرع دارند، بدخوابی ناشی از آپنه ممکن است کنترل تشنج را دشوارتر کند.

باید اشاره کنیم که بعضی از نشانه‌های آپنه خواب مثل تکان‌های ناگهانی بدن، از خواب‌پریدن با احساس خفگی یا گیجی صبحگاهی ممکن است با حملات تشنج اشتباه گرفته شوند. به همین علت، تشخیص و تمایز درست این دو عارضه زیر نظر پزشک اهمیت زیادی دارد.

عوامل ژنتیکی و سابقه خانوادگی یکی از دلایل تشنج در خواب

ژنتیک هم می‌تواند در افزایش احتمال بروز تشنج‌های شبانه نقش داشته باشد. برخی انواع صرع به‌دلیل تغییرات ژنتیکی یا استعداد ارثی در بعضی خانواده‌ها بیشتر دیده می‌شوند. البته داشتن عضو مبتلا به صرع در خانواده به این معنا نیست که بقیه افراد هم به‌قطع دچار تشنج می‌شوند، اما این مسئله زمینه و آمادگی بیشتر بقیه اعضا برای ابتلا به حملات تشنج در خواب را نشان می‌دهد.

انواع تشنج در خواب

تشنج‌های مرتبط با خواب انواع مختلفی دارند و بسته به اینکه کدام بخش از مغز درگیر شود، شکل و شدت علائم آن‌ها متفاوت هستند. بعضی از این تشنج‌ها فقط در زمان خواب اتفاق می‌افتند، درحالی‌که بعضی دیگر ممکن است هم در خواب و هم در بیداری دیده شوند. شناخت نوع تشنج از این جهت اهمیت دارد که هر نوع تشنج الگوی مشخصی دارد و روش تشخیص و درمان آن می‌تواند متفاوت باشد. در ادامه، به تعدادی از رایج‌ترین انواع تشنج در خواب و علت بروز آن‌ها اشاره می‌کنیم.

تشنج لوب فرونتال در خواب

تشنج لوب فرونتال (Frontal Lobe Seizure)‌ یکی از شایع‌ترین انواع تشنج‌ شبانه است که از بخش جلویی مغز، یعنی لوب فرونتال شروع می‌شود. این نوع تشنج اغلب کوتاه و ناگهانی است؛ در این حالت، فرد ممکن است هنگام خواب حرکات پیچیده و غیرارادی مانند تکان‌دادن دست‌ها و پاها، حرکاتی شبیه به دوچرخه‌زدن، چرخیدن بدن، نشستن ناگهانی روی تخت یا انجام رفتارهای تکراری داشته باشد. گاهی هم فرد صداهایی مانند ناله، فریاد یا صحبت‌های نامفهوم ایجاد می‌کند، اما به‌محض پایان حمله به‌سرعت به حالت عادی برمی‌گردد.

یکی از ویژگی‌های مهم تشنج لوب فرونتال این است که ممکن است چندین بار در طول یک شب تکرار شود و به‌دلیل شباهت زیاد با اختلالات خواب مانند خواب‌پریشی یا کابوس شبانه، گاهی به‌اشتباه تشخیص داده شود. این تشنج‌ها اغلب مدت کوتاهی دارند و ممکن است حتی بدون از دست‌دادن هوشیاری رخ دهند. بررسی دقیق زمان وقوع حمله، نوع حرکات، فیلم ضبط‌شده از لحظات بروز حمله، و انجام نوار مغزی در تشخیص درست تشنج لوب فرونتال نقش مهمی دارد.

تشنج تونیک کلونیک در خواب

تشنج تونیک کلونیک (Tonic-Clonic Seizure) یکی دیگر از انواع رایج تشنج است که ممکن است در خواب هم رخ دهد. این نوع تشنج شامل دو مرحله اصلی است: مرحله تونیک که در آن عضلات بدن سفت و منقبض می‌شوند و مرحله کلونیک که با تکان‌های ریتمیک و تکراری عضلات بدن همراه است. در طول این حمله ممکن است بدن فرد چند لحظه به‌طور کامل سفت و خشک شود، دست‌ها و پاها به‌شکل غیرارادی تکان بخورند، روند تنفس تغییر کند یا فرد صداهایی غیرمعمول ایجاد کند.

بعد از تمام‌شدن تشنج، بسیاری از افراد وارد مرحله‌ای به نام دوره پس از تشنج می‌شوند که اغلب با گیجی، خواب‌آلودگی شدید، خستگی، سردرد یا درد عضلات همراه است. در تشنج‌های تونیک کلونیک شبانه، فرد ممکن است صبح با دیدن نشانه‌هایی مانند احساس کوفتگی شدید، گازگرفتگی زبان، آسیب‌های ناشی از برخورد بدن با وسایل اطراف یا خیس‌شدن لباس و تخت به‌دلیل بی‌اختیاری ادرار متوجه شود که شب قبل دچار حمله شده است. این نوع تشنج نیاز به بررسی پزشکی دارد، زیرا تکرار آن خطر آسیب جسمی و مشکلات ناشی از تشنج کنترل‌نشده را افزایش می‌دهد.

تشنج میوکلونیک

تشنج میوکلونیک (Myoclonic Seizure) با تکان‌های ناگهانی، کوتاه و سریع عضلات شناخته می‌شود. در این نوع تشنج، فرد ممکن است تکان‌های ناگهانی در یک یا چند قسمت بدن داشته باشد؛ مثلاً دست‌ها، شانه‌ها یا پاها ممکن است چند لحظه به‌طور غیرارادی حرکت کنند. این حرکات اغلب بسیار کوتاه هستند و ممکن است آن‌قدر سریع اتفاق بیفتند که فرد یا اطرافیانش به‌راحتی متوجه آن‌ها نشوند.

تشنج‌های میوکلونیک ممکن است در زمان بیداری یا خواب رخ دهند، اما در بعضی از افراد هنگام بیدارشدن از خواب یا در زمان تغییر حالت بین خواب و بیداری بیشتر دیده می‌شوند. بعضی از افراد ممکن است این حرکات را با پرش‌های طبیعی بدن هنگام خواب اشتباه بگیرند، اما تفاوت اصلی آن‌ها در تکرار، الگوی حرکات و وجود بقیه نشانه‌های عصبی است. بررسی دقیق توسط پزشک می‌تواند مشخص کند که این حرکات بخشی از روند طبیعی خواب هستند یا نشانه‌ای از یک اختلال تشنجی.

تشنج فوکال در خواب

تشنج فوکال (Focal Seizure) یا کانونی زمانی اتفاق می‌افتد که فعالیت غیرطبیعی مغز از یک ناحیه مشخص شروع شود. این نوع تشنج یکی از انواع شایع تشنج‌های مرتبط با خواب است و نشانه‌های آن به بخشی از مغز که درگیر شده، بستگی دارد؛ این نشانه‌ها شامل حرکات غیرارادی در دست یا پا، احساسی مثل گزگزشدن یا تغییر در ادراک یا انجام رفتارهای غیرمعمول می‌شوند.

همچنین، در بعضی از تشنج‌های فوکال، فرد ممکن است هوشیاری خود را به‌طور کامل حفظ کند، اما در برخی دیگر سطح آگاهی کاهش پیدا می‌کند و فرد پس از پایان حمله چیزی از اتفاق را به یاد نمی‌آورد. این تشنج‌های شبانه ممکن است با علائمی مانند بیدارشدن ناگهانی از خواب، حرکات تکراری، خیره‌شدن، تولید صداهای غیرعادی یا گیجی پس از بیداری دیده شوند. تشخیص دقیق نوع تشنج فوکال اهمیت زیادی دارد، زیرا محل شروع فعالیت غیرطبیعی در مغز می‌تواند مسیر و روش درمان را به‌طور کامل تغییر دهد.

صرع خوش‌خیم رولاندیک

بعضی از تشنج‌های شبانه ناشی از صرع رولاندیک (Rolandic Epilepsy) هستند که بیشتر در کودکان دیده می‌شود. صرع خوش‌خیم رولاندیک با تشنج‌هایی همراه است که از ناحیه‌ای در اطراف شیار رولاندیک مغز، یعنی منطقه مرتبط با حرکت و احساس در صورت و بدن، آغاز می‌شوند. این حملات اغلب کوتاه هستند و بیشتر در ابتدای شب یا هنگام بیدارشدن از خواب اتفاق می‌افتند.

نشانه‌های این نوع تشنج ممکن است شامل احساس گزگز یا بی‌حسی در صورت، حرکات غیرارادی عضلات صورت، انقباض یک طرف بدن، مشکل کوتاه‌مدت در صحبت‌کردن یا ایجاد صداهای غیرعادی در خواب باشند. بسیاری از کودکان مبتلا به این نوع صرع با بالارفتن سن بهبود پیدا می‌کنند و در بیشتر موارد، رشد ذهنی و توانایی‌های یادگیری آن‌ها طبیعی باقی می‌ماند. بااین‌حال، تشخیص درست و پیگیری پزشکی صرع خوش‌خیم رولاندیک ضروری است تا شدت حملات بررسی و درصورت نیاز درمان مناسب به کار گرفته شود.

تفاوت تشنج در خواب و از خواب پریدن

تشنج در خواب و پریدن ناگهانی از خواب ممکن است در ظاهر شبیه به هم به نظر برسند، اما علت و نحوه اتفاق افتادن آن‌ها متفاوت است. از خواب‌پریدن واکنشی طبیعی به تغییرات خواب، کابوس، استرس، صداهای ناگهانی یا احساس ترس هنگام خواب است. در این حالت، فرد اغلب خیلی زود هوشیار می‌شود، محیط اطرافش را می‌شناسد و بعد از چند لحظه می‌تواند به حالت عادی برگردد. بعضی افراد هنگام از خواب‌پریدن ممکن است ضربان قلب بالا، احساس ترس، عرق‌کردن یا تکان‌های کوتاه بدن داشته باشند، اما این نشانه‌ها به‌دلیل اختلال در فعالیت الکتریکی مغز مانند تشنج ایجاد نمی‌شوند.

درمقابل، تشنج در خواب به‌دلیل فعالیت غیرطبیعی و ناگهانی سلول‌های عصبی مغز اتفاق می‌افتد. فرد ممکن است هنگام حمله دچار تکان‌های غیرارادی، سفت‌شدن بدن یا تکان‌های تکراری دست‌ و پا شود، صداهای غیرمعمول تولید کند یا تغییراتی در سطح هوشیاری داشته باشد.

یکی از تفاوت‌های مهم این است که افراد پس از تشنج شبانه در اکثر موارد چیزی از اتفاق را به یاد نمی‌آورند، اما افرادی که از خواب می‌پرند، تجربه خود را بهتر به خاطر دارند. همچنین، تکرار منظم این حملات، آسیب‌هایی مانند گازگرفتگی زبان، درد عضلات بعد از بیداری یا گیجی طولانی‌مدت می‌تواند نشانه‌هایی باشد که بهتر است به‌شکل تخصصی توسط پزشک بررسی شوند.

درنهایت، تشخیص قطعی بین این دو حالت همیشه ساده نیست؛ بعضی اختلالات خواب مانند وحشت شبانه، راه‌رفتن در خواب یا حرکات غیرعادی هنگام خواب هم ممکن است شبیه به تشنج دیده شوند. برای تشخیص درست، پزشک اغلب به شرح‌حال فرد، توضیحات اطرافیان، فیلم ضبط‌شده از شرایط فرد هنگام حمله و آزمایش‌هایی مانند نوار مغزی (EEG) یا بررسی خواب شبانه توجه می‌کند.

تفاوت تشنج در خواب و شبه تشنج

تشنج در خواب و شبه‌تشنج یا حملات غیرصرعی (PNES) ممکن است از نظر ظاهری شباهت‌هایی به هم داشته باشند، اما علت آن‌ها متفاوت است. در تشنج واقعی، علت اصلی فعالیت الکتریکی غیرطبیعی در مغز است که باعث تغییر در حرکت، احساس یا سطح هوشیاری می‌شود، اما در شبه‌تشنج، تغییر الکتریکی مشخصی در مغز وجود ندارد و نشانه‌ها به عوامل دیگری مثل واکنش‌های روانی، استرس شدید، تجربه‌های آسیب‌زا یا بعضی از مشکلات هیجانی برمی‌گردند.

شبه‌تشنج‌ها ممکن است علائمی مثل لرزش بدن، حرکات شدید، بی‌اختیاری حرکتی، گریه، فریاد یا تغییر رفتار ایجاد کنند و به همین دلیل گاهی با صرع اشتباه گرفته می‌شوند. بااین‌حال، الگوی حملات، مدت‌زمان آن‌ها، شرایط شروع و نتایج بررسی‌های پزشکی به تشخیص تفاوت بین این دو کمک می‌کند. یکی از روش‌های مهم برای تشخیص، استفاده از نوار ویدئوی EEG مغز است که هم‌زمان فعالیت مغز و علائم ظاهری فرد را بررسی می‌کند. نوار ویدئویی مغز یعنی هم‌زمان که از رفتارهای ظاهری فرد فیلم گرفته می‌شود، امواج مغزی‌اش هم ثبت می‌شود تا علت دقیق حملات مشخص شود.

تفاوت مهم دیگر این است که درمان این دو مشکل یکسان نیست. تشنج‌های ناشی از صرع اغلب با داروهای ضدتشنج و روش‌های مرتبط با کنترل فعالیت الکتریکی مغز مدیریت می‌شوند، درحالی‌که شبه‌تشنج به درمان‌های روان‌شناختی، مدیریت استرس و بررسی عوامل زمینه‌ای نیاز دارد. به همین دلیل، تشخیص دقیق مشکل اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد، زیرا مصرف داروهای ضدتشنج برای فردی که صرع ندارد، راه‌حل چندان مناسبی نیست.

آیا تشنج در خواب همان صرع است؟

تشنج در خواب همیشه به معنی ابتلا به صرع نیست، اما در بسیاری از موارد می‌تواند یکی از نشانه‌های صرع باشد. صرع بیماری‌ای عصبی است که در آن مغز پتانسیل بالایی برای حملات تشنجی دارد. در بعضی از افراد، این حمله در اغلب اوقات هنگام خواب رخ می‌دهند. در این شرایط، تغییرات فعالیت مغز در مراحل مختلف خواب و آمادگی مغز برای این حملات دست‌به‌دست هم می‌دهند تا شرایط تشنج در خواب مهیا شود.

بااین‌حال، نمی‌توانیم بگوییم هر کسی که یک‌بار در خواب دچار حرکات غیرعادی، بیدارشدن ناگهانی یا احساس گیجی بعد از بیدارشدن شود، به‌طور قطع مبتلا به صرع است. بعضی از مشکلات دیگر مانند اختلالات خواب، کاهش شدید قند خون، برخی بیماری‌های مغزی، مصرف یا قطع بعضی از داروها و حتی اختلالات متابولیکی هم می‌توانند باعث ایجاد علائمی شبیه به تشنج شوند. بنابراین، تشخیص صرع فقط با مشاهده یک اتفاق در خواب امکان‌پذیر نیست و نیاز به بررسی تخصصی دارد.

اگر با نشانه‌هایی شبیه به صرع یا تشنج در خود یا یکی از افراد نزدیکتان روبه‌رو شده‌اید، آرامشتان را حفظ کنید. وب‌سایت دکتردکتر برای همین منظور فعالیت می‌کند تا هر فردی در هر زمان و مکان بتواند در اسرع وقت با بهترین متخصصان پزشکی تماس بگیرد و مشورت بخواهد. در دکتردکتر می‌توانید باتوجه‌به نظر سایر مراجعان باتجربه‌ترین پزشکان ازجمله متخصصان مغز و اعصاب را پیدا کنید و با دریافت نوبت آنلاین یا حضوری، روند درمان را آغاز کنید. همچنین، درصورتی‌که به دارو یا مکمل خاصی احتیاج داشته باشید، نیاز نیست که نگران پیداکردن آن باشید، چون به‌راحتیِ چند کلیک می‌توانید داروی موردنظرتان را از داروخانه دکتردکتر سفارش دهید و آن را درب منزل‌ تحویل بگیرید.

تشنج در خواب چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص تشنج در خواب اغلب کمی دشوارتر از تشنج در زمان بیداری است، چون فرد هنگام وقوع حمله خواب است و ممکن است بعد از بیدارشدن، چیزی به خاطر نیاورد. ازطرف‌دیگر، بسیاری از مشکلات خواب مانند خواب‌پریشی، وحشت شبانه، کابوس‌های شدید یا حرکات غیرارادی هنگام خواب علائمی شبیه به تشنج ایجاد می‌کنند. به همین دلیل، پزشک برای تشخیص درست فقط به یک نشانه اکتفا نمی‌کند و مجموعه‌ای از اطلاعات شامل شرح‌حال بیمار، توضیحات فردی که شاهد حمله بوده، بررسی دقیق الگوی خواب، آزمایش‌های عصبی و درصورت نیاز تصویربرداری مغز را ملاک تشخیص قرار می‌دهد.

بررسی شرح‌حال و علائم بیمار برای تشخیص تشنج در خواب

شرح‌حال و علائم بیمار یکی از مهم‌ترین مواردی است که برای تشخیص تشنج در خواب بررسی می‌شود. پزشک ممکن است در مورد زمان شروع علائم، تعداد دفعات تکرار حمله‌ها، مدت‌زمان هر حمله، وضعیت فرد قبل و بعد از آن و وجود سابقه خانوادگی صرع یا بیماری‌های عصبی پرسش‌هایی از بیمار داشته باشد. ثبت زمان وقوع حملات و فیلم‌گرفتن از حالات بیمار هنگام حمله هم اطلاعات دقیق‌تری در اختیار پزشک قرار می‌دهند.

ازآنجاکه بسیاری از افراد خودشان متوجه وقوع تشنج در طول شب نمی‌شوند، توضیحات فردی که در کنار بیمار خوابیده یا از نزدیک شاهد حمله بوده است، می‌تواند اطلاعات بسیار ارزشمندی روی میز پزشک بگذارد. نشانه‌هایی مثل از خواب‌پریدنِ ناگهانی، حرکات تکراری دست‌ و پا، سفت‌شدن بدن، ایجاد صداهای غیرمعمول، گازگرفتن زبان، کبودی‌های ناشی از برخورد با تخت و اطراف، خستگی شدید صبحگاهی، گیجی بعد از خواب یا اینکه فرد احساس کند خواب آرامی نداشته است، همگی سرنخ‌هایی برای بررسی بیشتر هستند.

نوار مغز (EEG) و تشخیص تشنج در خواب

نوار مغز یا EEG یکی از مهم‌ترین روش‌های تشخیص تشنج و بررسی فعالیت الکتریکی مغز است. در این آزمایش، الکترودهایی روی پوست سر قرار می‌گیرند تا امواج الکتریکی مغز ثبت شوند. اگر فرد دچار صرع باشد، گاهی الگوهایی غیرطبیعی در فعالیت مغز دیده می‌شوند که به تشخیص نوع تشنج و محل احتمالی شروع آن کمک می‌کند.

بااین‌حال، نوار مغز معمولی همیشه قادر نیست تشنج‌های خواب را به‌درستی نشان دهد؛ دلیلش هم این است که فعالیت غیرطبیعی مغز ممکن است در زمان انجام آزمایش اتفاق نیفتد یا در فاصله بین حملات قابل‌مشاهده نباشد. به همین دلیل، طبیعی‌بودن نتیجه EEG به‌تنهایی به معنی رد کامل صرع نیست و پزشک ممکن است سراغ آزمایش‌های تکمیلی برود.

تشخیص تشنج در خواب با نوار مغز هنگام خواب

ازآنجاکه بسیاری از تشنج‌ها در زمان خواب اتفاق می‌افتند، انجام نوار مغز هنگام خواب اطلاعات دقیق‌تری نسبت به نوار مغز معمولی در اختیار پزشک قرار می‌دهد. در این روش، فعالیت مغز فرد در زمانی که خواب است ثبت می‌شود تا پزشک بتواند تغییرات احتمالی مرتبط با مراحل مختلف خواب را بهتر بررسی کند.

خواب، به‌خصوص مراحل خواب غیر REM، در بعضی افراد می‌تواند زمینه‌ساز بروز تشنج باشد. به‌ همین‌ خاطر، ثبت فعالیت مغز هنگام خواب الگوهایی را نشان می‌دهد که در زمان بیداری دیده نمی‌شوند. گاهی پزشک برای افزایش احتمال ثبت حمله، از روش‌هایی مانند محرومیت عمدی از خواب یا بستری‌کردن بیمار برای پایش‌ها و بررسی‌های طولانی‌تر استفاده می‌کند.

ویدئو EEG خواب هم یکی از دقیق‌ترین روش‌ها برای بررسی تشنج‌های شبانه محسوب می‌شود، زیرا هم‌زمان رفتارهای فرد، حرکات بدن و فعالیت الکتریکی مغز را ثبت و ضبط می‌کند. این بررسی به پزشک کمک می‌کند تا مطمئن شود که آیا حرکت مشاهده‌شده ناشی از تشنج شبانه هستند یا فقط به اختلال خوابی ساده مربوط‌اند.

تصویربرداری مغزی مانند MRI برای تشخیص تشنج در خواب

تصویربرداری مغزی، به‌خصوص ام‌آرآی یکی دیگر از روش‌های مهم در بررسی دلایل تشنج‌های خواب است. این روش تغییرات ساختاری مغز مانند آسیب‌های قدیمی، ضایعات، تومورها، ناهنجاری‌های مادرزادی یا بخش‌هایی از مغز را نشان می‌دهد که ممکن است منشأ تشنج باشند.

البته، طبیعی‌بودن نتیجه MRI هم به معنی ردکردن احتمال صرع نیست، چون در بسیاری از افراد مبتلا به تشنج‌های شبانه، ممکن است هیچ تغییر قابل‌مشاهده‌ای در ساختار ظاهری مغز وجود نداشته باشد. به همین دلیل، پزشکان نتیجه تصویربرداری را همیشه در کنار علائم بالینی، نوار مغز (EEG) و بقیه اطلاعات پزشکی فرد بررسی و تفسیر می‌کنند.

بررسی تشنج در خواب با سایر آزمایش‌های تشخیصی

در کنار بررسی‌های اصلی مانند نوار مغز و ام‌آرآی، پزشک ممکن است آزمایش‌های دیگری مثل آزمایش خون یا تست خواب را هم برای پیداکردن علت تشنج شبانه تجویز کند. آزمایش خون کمک می‌کند تا مشکلاتی مثل افت قند خون، تغییرات میزان سدیم، و بقیه مواد معدنی بدن یا اختلالات متابولیک و مشکلات کبدی و کلیوی هم بررسی شوند؛ همه این عوامل ممکن است در ایجاد یا تشدید تشنج نقش بازی کنند.

در بعضی از موارد، پزشک تست خواب یا پلی‌سومنوگرافی (Polysomnography) هم انجام می‌دهد تا علاوه‌بر فعالیت مغز، از وضعیت تنفس، ضربان قلب، حرکات بدن و مراحل مختلف خواب هم مطلع شود. این تست به تشخیص مشکلاتی مثل آپنه خواب یا سایر اختلالات خواب که ممکن است با تشنج اشتباه گرفته شوند، کمک زیادی می‌کند.

درمان تشنج در خواب

درمان تشنج در خواب به علت اصلی، نوع تشنج، تعداد حمله‌ها، وضعیت سلامت فرد و میزان تأثیر تشنج شبانه بر زندگی روزمره بستگی دارد. ازآنجاکه بسیاری از تشنج‌های شبانه با صرع مرتبط هستند، هدف اصلی درمان کنترل فعالیت غیرطبیعی مغز، کاهش تعداد حمله‌ها و جلوگیری از آسیب‌های احتمالی است. بااین‌حال، درمان فقط به مصرف دارو محدود نمی‌شود و در بسیاری از افراد، ترکیبی از دارو، اصلاح سبک زندگی، درمان مشکلات زمینه‌ای و در موارد خاص‌تر به‌کارگیری روش‌های پیشرفته‌تر می‌تواند بهترین نتیجه را به همراه داشته باشد.

درمان تشنج در خواب با داروهای ضدتشنج برای کنترل حملات

داروهای ضدتشنج یا داروهای ضدصرع رایج‌ترین روش درمان برای کنترل تشنج‌های مرتبط با خواب هستند. داروی ضدتشنج با تنظیم فعالیت الکتریکی سلول‌های عصبی مغز، احتمال ایجاد حمله‌ها را کاهش می‌دهد. نوع دارویی که برای هر فرد تجویز می‌شود به عوامل مختلفی مانند نوع تشنج، محل شروع فعالیت غیرطبیعی در مغز، سن، شرایط جسمی و سایر داروهای مصرفی بستگی دارد.

مصرف منظم دارو نقش بسیار مهمی در کنترل تشنج‌های شبانه دارد. فراموش‌کردن مصرف دارو، تغییر خودسرانه دُز دارو یا قطع ناگهانی درمان می‌تواند باعث برگشت یا شدیدترشدن حمله‌ها شود. به همین دلیل، حتی اگر فرد مدتی طولانی دچار تشنج نشده باشد، نباید بدون نظر پزشک مصرف دارو را متوقف کند. در بعضی از افراد پزشک ممکن است بعد از یک دوره کنترل مناسب بیماری، درباره کاهش تدریجی دارو تصمیم بگیرد.

اصلاح سبک زندگی و تنظیم خواب برای درمان تشنج در خواب

خواب منظم و کافی یکی از مهم‌ترین بخش‌های کنترل تشنج‌های شبانه است. کمبود خواب، بیدارماندن طولانی، تغییر مداوم ساعت خواب و خستگی شدید آستانه تشنج را کاهش می‌دهند و احتمال بروز حمله را در افراد مستعد را بیشتر می‌کنند. به همین دلیل، داشتن برنامه خواب ثابت، خوابیدن و بیدارشدن در ساعت‌های مشخص و ایجاد شرایط مناسب برای خواب به کاهش خطر تشنج کمک زیادی می‌کند.

علاوه‌بر تنظیم خواب، کاهش عوامل تحریک‌کننده مانند استرس شدید، مصرف بعضی از مواد محرک و بی‌نظمی در برنامه روزانه هم اهمیت دارد. رعایت عادت‌های سالم مثل فعالیت بدنی مناسب، تغذیه متعادل و پرهیز از کم‌خوابی در کنار درمان اصلی، بیماری را قابل‌مدیریت می‌کند.

نکته مهم بعدی حفظ ایمنی فرد است. افرادی که دچار تشنج در خواب هستند بهتر است مراقب امنیت محیط خواب خود هم باشند؛ دورکردن وسایل خطرناک از اطراف و بالای تخت، استفاده از شرایط مناسب برای جلوگیری از آسیب‌دیدن هنگام حمله و اطلاع‌دادن به افراد نزدیک درباره نحوه برخورد با تشنج، خطر آسیب‌های فیزیکی احتمالی را تا حد زیادی کاهش می‌دهد.

درمان بیماری‌های زمینه‌ای برای بهبود و درمان تشنج در خواب

گاهی تشنج در خواب نتیجه مشکلی زمینه‌ای است و درمان آن مشکل می‌تواند نقش مهمی در کاهش حملات داشته باشد؛ مثلاً بیماری‌هایی مانند آسیب‌های مغزی، اختلالات متابولیک، مشکلات مربوط به قند خون، تغییرات مواد معدنی بدن، بعضی از بیماری‌های عصبی یا اختلالات خواب مانند آپنه خواب احتمال بروز تشنج را افزایش می‌دهند.

در واقع، اگر علت اصلی تشنج مشکلی قابل‌درمان باشد، پزشک تلاش می‌کند در کنار کنترل علائم تشنج، ریشه اصلی مشکل را هم مدیریت کند؛ مثلاً درمان آپنه خواب کیفیت خواب را بهتر می‌کند و در افرادی که صرع دارند، تا حد زیادی جلوی حملات را می‌گیرد. همچنین، رفع مشکلات جانبی مثل تنظیم قند خون یا اختلالات الکترولیتی بدن از ایجاد شرایط تحریک‌کننده برای تشنج جلوگیری می‌کند.

درمان تشنج در خواب با رژیم غذایی و درمان‌های کمکی

در بعضی افراد، به‌خصوص کودکانی که صرع مقاوم به دارو دارند، از رژیم‌های غذایی خاص به‌عنوان درمان کمکی استفاده می‌شود. یکی از شناخته‌شده‌ترین روش‌ها رژیم کتوژنیک است که با تغییر نحوه سوخت‌وساز بدن می‌تواند حملات تشنجی را در برخی از بیماران کاهش دهد؛ البته این روش باید تحت‌نظر پزشک و متخصص تغذیه به کار گرفته شود تا فرد را دچار کمبودهای تغذیه‌ای یا عوارض دیگر نکند.

علاوه‌بر انتخاب بهترین رژیم غذایی تشنج، چند راهکار کمکی ساده مانند پیگیری منظم وضعیت خواب، مدیریت استرس و یادداشت‌کردن زمان و شرایط وقوع حملات هم به کنترل بهتر این مشکل کمک می‌کنند. باید این نکته را هم برجسته کنیم که درمان‌های کمکی نمی‌توانند جایگزین دارو یا درمان اصلی باشند و انتخاب آن‌ها باید طبق شرایط هر فرد و با مشورت مستقیم پزشک انجام شود.

جراحی و روش‌های درمانی پیشرفته تشنج در خواب

اگر تشنج شبانه با داروهای معمول کنترل نشود، پزشک ممکن است روش‌های درمانی پیشرفته‌تری را به کار بگیرد. اگر به‌طور قطع مشخص شود که تشنج‌ها از یک ناحیه مشخص و قابل‌جراحی در مغز ناشی می‌شوند، جراحی صرع می‌تواند یکی از گزینه‌های درمانی نجات‌بخش باشد. هدف این روش، برداشتن یا غیرفعال‌کردن ناحیه‌ کوچکی از مغز است که باعث ایجاد حمله‌های تشنجی می‌شود، به‌طوری که هیچ آسیبی به بخش‌های حساس و حیاتی مغز وارد نشود. روش‌های دیگری مثل تحریک عصب واگ (VNS) یا بقیه روش‌های تحریک عصبی هم گاهی کمک‌کننده هستند. این روش‌ها روی مسیرهای عصبی اثر می‌گذارند و تعداد یا شدت حملات را در بعضی از بیماران کاهش می‌دهند.

عوارض و خطرات تشنج در خواب چیست؟

تشنج در خواب، به‌خصوص اگر تکرار شود یا به‌درستی کنترل نشود، ممکن است عوارض مختلفی برای فرد به همراه داشته باشد. یکی از جدی‌ترین خطرها آسیب فیزیکی هنگام حمله است. فرد بدون آگاهی ممکن است حرکات شدیدی از خود نشان دهد، از تخت بیفتد یا به وسایل اطراف برخورد کند؛ کبودی، شکستگی، زخم یا گازگرفتن زبان بعضی از آسیب‌های فیزیکی احتمالی ناشی از این حملات هستند.

علاوه‌بر این، کسی که در طول شب دچار تشنج می‌شود، کیفیت خواب بسیار پایینی دارد و روز بعد، دچار خستگی مفرط، افت تمرکز، تغییرات خلقی و کمبود انرژی می‌شود. ماجرا وقتی پیچیده‌تر می‌شود که در نظر بگیریم خودِ این کم‌خوابی‌ها و خستگی‌ها محرکی برای شروع تشنج بعدی هستند و بیمار را در چرخه معیوبی از اختلال خواب و تشنج شبانه گرفتار می‌کنند.

آیا تشنج در خواب باعث مرگ می‌شود؟

در بیشتر موارد، تشنج در خواب به‌تنهایی باعث مرگ نمی‌شود و بسیاری از افراد مبتلا به تشنج‌های شبانه با درمان مناسب می‌توانند زندگی‌ای عادی و حتی باکیفیت داشته باشند. بااین‌حال، مانند هر نوع تشنج دیگری، تشنج شبانه هم در شرایط خاص می‌تواند خطرناک باشد. یکی از نادرترین اما جدی‌ترین عوارض مرتبط با صرع، مرگ ناگهانی غیرمنتظره در صرع (SUDEP) است. این اتفاق بیشتر در افرادی دیده می‌شود که درمان بیماری صرع خود را جدی نمی‌گیرند و حملات کنترل‌نشده دارند.

علت دقیق مرگ ناگهانی غیرمنتظره در صرع هنوز به‌طور کامل مشخص نیست، اما عواملی مانند اختلال تنفس، تغییرات ضربان قلب، وضعیت بدن پس از تشنج و اختلال در عملکرد طبیعی مغز پس از حمله در بروز این عارضه نقش دارند. ازآنجاکه بسیاری از تشنج‌های خطرناک ممکن است هنگام خواب رخ دهند، رعایت درمان، مصرف منظم داروهای تجویزشده، خواب کافی و پیگیری منظم پزشکی اهمیت زیادی پیدا می‌کند.

در زمان وقوع تشنج در خواب چه کاری باید انجام داد؟

اگر مشاهده کردید که فردی هنگام خواب دچار تشنج شده است، مهم‌ترین کار این است که آرامش خود را حفظ کنید و جلوی آسیب‌دیدن فیزیکی او را بگیرید. ابتدا محیط اطراف را ایمن و وسایل خطرناک را از اطراف او دور کنید. اگر امکان دارد، بالش یا لباس نرمی زیر سرش قرار دهید و او را به پهلو بخوابانید تا راه تنفسش باز بماند و ترشحات دهان یا استفراغ احتمالی باعث خفگی او نشود. بیمار را به‌زور نگه ندارید و جلوی حرکات طبیعی بدن او را نگیرید؛ این کار ممکن است به او بیشتر آسیب برساند.

یکی از باورهای اشتباه و رایج این است که هنگام تشنج باید چیزی داخل دهان فرد گذاشته شود، اما این کار ممکن است خطرناک باشد و باعث زخم‌شدن دهان، شکستن دندان‌ها یا حتی خفگی بیمار شود. همچنین، تا زمانی که فرد به‌طور کامل هوشیار نشده باشد، نباید به او آب، غذا یا دارو دهید. بهتر است زمان شروع و پایان حمله را یادداشت کنید و در اختیار پزشک قرار دهید، چون مدت‌زمان تشنج و وضعیت فرد اطلاعات بسیار مهم و تعیین‌کننده‌ای برای تشخیص مشکل و انتخاب روش درمان هستند.

در اغلب اوقات، تشنج پس از چند دقیقه خودبه‌خود تمام می‌شود، اما اگر شاهد شرایط زیر بودید، بدون معطلی با اورژانس تماس بگیرید و در سریع‌ترین زمان ممکن فرد را به بیمارستان منتقل کنید:

• حمله بیشتر از پنج دقیقه طول بکشد.
• تشنج‌ها بدون بازگشت هوشیاری پشتِ‌سرهم تکرار شوند.
• فرد برای اولین بار در طول زندگی‌اش دچار تشنج شده باشد.
• فرد پس از پایان حمله به هوش نیامده باشد.
• هنگام حمله دچار آسیب جدی شده باشد یا مشکل تنفسی پیدا کرده باشد.

پس از پایان حمله تشنج، بهتر است فرد در محیطی ایمن استراحت کند و درصورت تکرار حملات، در زمانی مناسب برای بررسی علت بروز تشنج و انجام درمان مناسب به پزشک مراجعه کند.

کلام آخر دکتردکتر

هر واکنش غیرمعمول ازسوی بدن یا مغز نشانه‌ای برای جلب توجه ماست و تشنج شبانه هم از این قاعده مستثنا نیست. برای کسی که دچار تشنج در خواب می‌شود، شناخت دقیق علائم، توجه به تغییرات الگوی خواب، تشخیص درست علت و پایبندی به درمان مناسب همگی برای رفع مشکل و بهبود کیفیت زندگی حیاتی هستند. خوشبختانه، افراد زیادی با تشخیص به‌موقع و رعایت توصیه‌های پزشک، طعم یک خواب آرام و زندگی روزمره باکیفیت را دوباره می‌چشند. پس هیچ‌وقت نشانه‌های غیرعادی در خواب را ساده نگیرید.

اگر خودتان یا یکی از عزیزانتان به حملات تشنجی شبانه مبتلا شده‌اید و به‌دنبال متخصصی برای رفع این مشکل هستید، وب‌سایت دکتردکتر کار را برایتان ساده کرده است. دکتردکتر فهرستی از باتجربه‌ترین و حرفه‌ای‌ترین پزشکان ایرانی را در اختیارتان قرار داده است؛ شما می‌توانید باتوجه‌به نظر بقیه مراجعان، بهترین متخصص مناسب مشکل خود را پیدا کنید و در سریع‌ترین زمان ممکن از آن‌ها نوبت حضوری یا مشاوره آنلاین بگیرید. همچنین، درصورتی‌که به دارو یا مکمل احتیاج داشته باشید، داروخانه آنلاین دکتردکتر با فراهم‌کردن انواع داروها در اختیار شماست تا آن‌ها را سفارش دهید و با کمترین دردسر درب منزل خود تحویل بگیرید. دکتردکتر پلتفرمی برای آسودگی خاطر، افزایش کیفیت زندگی و سلامت شما و عزیزانتان است.

سوالات متداول

منابع

Sleep Foundation

PubMed Central

PubMed Central

Health.com