هموگلوبین (بهاختصار hgb) پروتئینی غنی از آهن در گلبولهای قرمز است که اکسیژن را از ریهها به سایر بخشهای بدن منتقل میکند. سلولهای بدن برای رشد، تکثیر و تولید انرژی به اکسیژن نیاز دارند. به همین دلیل، بررسی میزان hgb در آزمایش خون اطلاعات مهمی دربارۀ وضعیت بدن میدهد. اگر مقدار هموگلوبین خارج از محدودۀ طبیعی باشد، ممکن است نشانۀ کمخونی یا بیماریهای جدی قلبی و ریوی باشد. در ادامه میگوییم hgb در آزمایش خون چیست بالا بودن آن چه معنایی دارد و اندازه هموگلوبین در آزمایش خون باید چقدر باشد. همراهمان بمانید.
HGB چیست؟
قبل از آنکه بگوییم hgb در آزمایش خون یعنی چی، باید هموگلوبین را بشناسید؛ پروتئینی در گلبولهای قرمز خون که اکسیژن را در سراسر بدن حمل میکند و به بافتها میرساند. وظیفۀ دیگر آن انتقال دیاکسیدکربن به ریهها است تا از طریق تنفس از بدن خارج شود.
بهاختصار هموگلوبین در آزمایش خون با عبارت HGB نشان داده میشود و hgb در آزمایش خون بالا بودن یا نبودن مقدار این مولکول را نشان میدهد. برای مثال اگر سطح آهن بدن پایین باشد، تولید هموگلوبین کاهش مییابد و اکسیژن کافی به بافتها نمیرسد. در مقابل، مقدار این پروتئین در شرایطی مانند کمآبی بدن و ابتلا به بیماریهای ریوی و قلبی افزایش مییابد.
- ساختار هموگلوبین: هر مولکول هموگلوبین از چهار گروه هِم تشکیل شده است و هر گروه هِم دارای یک اتم آهن است که میتواند به یک مولکول اکسیژن متصل شود.
- نقش هموگلوبین: هر گروه «هِم» میتواند یک مولکول اکسیژن را به خود متصل کند؛ بنابراین هر مولکول هموگلوبین قادر است چهار مولکول اکسیژن را حمل کند. ساختار خاص زنجیرههای آلفا و بتا باعث میشود اکسیژن بهتر به هموگلوبین متصل شود. بهطوریکه با اتصال اولین مولکول اکسیژن، ساختار هموگلوبین کمی تغییر کرده و اتصال مولکولهای بعدی را آسانتر میکند.
HGB در آزمایش خون چه چیزی را نشان میدهد؟
hgb در آزمایش خون چیست؟ این شاخص نشان میدهد چه مقدار از این پروتئین در نمونۀ خون بیمار وجود دارد. اما سطوح مختلف hgb در آزمایش خون نشانه چیست؟ سطح پایین یا بالای هموگلوبین ممکن است بهدلیل بیماریهای مختلف باشد. پزشک با بررسی مقدار hgb در آزمایش خون پایین بودن یا نبودن آن را تشخیص میدهد و بهترین تصمیم را برای درمان شما میگیرد.
بیشتر اوقات هدف از این آزمایش تشخیص کمخونی است؛ وضعیتی که در آن بدن هموگلوبین یا گلبولهای قرمز سالم کافی ندارد و سلولها اکسیژن موردنیاز خود را بهطور کامل دریافت نمیکنند. گاهی غیرطبیعیبودن مقدار HGB ممکن است بهدلیل بیماری زمینهای یا اختلالات خونی نیز باشد.
مقدار نرمال HGB چقدر است؟
hgb در آزمایش خون چقدر باید باشد؟ در برگۀ گزارش این آزمایش، سطح هموگلوبین با محدودۀ مرجع (طبیعی) آن مقایسه میشود؛ اما مقدار نرمال آن بسته به آزمایشگاه، سن، نژاد و جنسیت بیمار متفاوت است. این آزمایش بهتنهایی علت غیرطبیعی بودن سطح هموگلوبین را مشخص نمیکند؛ اما بالا یا پایین بودن آن به پزشک کمک میکند شدت وضعیت بیمار را ارزیابی کند.
محدوده طبیعی HGB در بزرگسالان
سن و جنسیت هر دو بر سطح هموگلوبین تأثیر میگذارند. مقدار طبیعی hgb در آزمایش خون برای بزرگسالان به شرح زیر است:
- مردان بزرگسال: ۱۴ تا ۱۸ گرم در دسیلیتر؛
- زنان بزرگسال (غیر باردار): ۱۲ تا ۱۶ گرم در دسیلیتر.
در بعضی از منابع، مقدار hgb در آزمایش خون نرمال برای مردان ۱۳٫۲ تا ۱۶٫۶ گرم در دسیلیتر و برای زنان ۱۱٫۶ تا ۱۵ گرم در دسیلیتر ذکر شده است. بنابراین فقط پزشک باید تشخیص دهد hgb در آزمایش خون نرمال چند است.
HGB نرمال در کودکان
آگاهی از سطح طبیعی hgb در آزمایش خون نوزادان و کودکان اهمیت زیادی دارد؛ زیرا به تشخیص زودهنگام کمخونی و سایر مشکلات کمک میکند. مقدار hgb در آزمایش خون کودکان با افزایش سن آنها تغییر میکند. پزشکان باتوجهبه آن دربارۀ وضعیت سلامت کودک بهتر تصمیم میگیرند.
- نوزاد (۰ تا ۱ هفته): ۱۴٫۵ تا ۲۲٫۵ گرم در دسیلیتر؛
- شیرخوار (۱ هفته تا ۶ ماه): ۱۰٫۵ تا ۱۷٫۵ گرم در دسیلیتر؛
- کودک نوپا (۶ ماه تا ۲ سال): ۱۰٫۵ تا ۱۳٫۵ گرم در دسیلیتر؛
- کودکان (۲ تا ۱۲ سال): ۱۱٫۵ تا ۱۵٫۵ گرم در دسیلیتر.
HGB نرمال در زنان باردار
در دوران بارداری، غلظت هموگلوبین، بهدلیل افزایش حجم پلاسما نسبت به افزایش تودۀ گلبولهای قرمز، بهطور طبیعی کاهش مییابد. برای تفسیر سطح hgb در آزمایش خون بارداری باید عواملی مانند سن بارداری، وضعیت آهن، سطح فولات و ویتامین B12 و همچنین بیماریهای خونی زمینهای در نظر گرفته شود. مقدار HGB نرمال در زنان باردار را در جدول زیر نشان دادهایم:
| واحد | سهماهۀ اول | سهماهۀ دوم | سهماهۀ سوم |
| g/dL | ۱۱٫۶ تا ۱۳٫۹ | ۹٫۷ تا ۱۴٫۸ | ۹٫۵ تا ۱۵ |
| g/L | ۱۱۶ تا ۱۳۹ | ۹۷ تا ۱۴۸ | ۹۵ تا ۱۵۰ |
HGB پایین نشانه چیست؟
در پاسخ به hgb در آزمایش خون چیست پایین بودن آن چه نشانهای دارد، باید بگوییم مقدار کم هموگلوبین در خون ممکن است بهدلیل مشکلاتی مانند کمخونی یا حتی در موارد خاص، بعضی سرطانها باشد. زمانی که هموگلوبین پایین است، اکسیژن کافی به بافتهای بدن نمیرسد و باعث ایجاد احساس خستگی و ضعف میشود. اما علت hgb پایین در آزمایش خون چیست؟ دلایل احتمالی این وضعیت عبارتاند از:
- بدن گلبول قرمز کافی تولید نمیکند.
- گلبولهای قرمز سریعتر از حد طبیعی از بین میروند.
- کمبود آهن در رژیم غذایی (اختلال در تولید هموگلوبین در مغز استخوان)؛
- کمبود فولات یا ویتامین B12 (کاهش تولید گلبولهای قرمز)؛
- خونریزی شدید (برای مثال پس از جراحی یا آسیب)؛
- خونریزی داخلی (مانند زخم معده، سرطان معده یا روده یا آسیبهای داخلی)؛
- کمکاری تیروئید؛
- بزرگشدن طحال (اسپلنومگالی)؛
- بیماریهای مغز استخوان مانند لوسمی؛
- بیماری مزمن کلیه (کاهش تولید هورمون اریتروپویتین)؛
- اهدای مکرر خون؛
- بیماریهایی که باعث خونریزی مزمن میشوند. (مانند زخم معده، پولیپ یا سرطان روده، فیبروم رحمی یا قاعدگیهای شدید)
- مصرف زیاد الکل؛
- بیماریهای مزمن مانند بیماریهای خودایمنی یا سرطان؛
- کمخونی داسیشکل (بیماری ژنتیکی که شکل گلبولهای قرمز را تغییر میدهد).
- ناتوانی بدن در جذب آهن کافی.
بعضی منابع علت پایین بودن hgb در آزمایش خون را کمخونی (آنمی) اعلام میکنند؛ وضعیتی که در آن خون فاقد گلبولهای قرمز سالم کافی است. شایعترین علائم سطح پایین hgb در آزمایش خون به شرح زیر هستند:
- خستگی و ضعف؛
- رنگپریدگی پوست؛
- تنگی نفس؛
- ضربان قلب سریع یا غیرطبیعی؛
- درد قفسۀ سینه؛
- سردی یا تورم دستها و پاها؛
- سردرد؛
- کاهش توانایی انجام فعالیتهای بدنی.
کمخونی فقر آهن
کمخونی فقر آهن یکی از شایعترین انواع کمخونی است. دریافت ناکافی آهن و از دست دادن خون بهعلت خونریزیهای قاعدگی یا خونریزی داخلی، باعث کمبود آن میشود. بدن بدون آهن نمیتواند به مقدار کافی هموگلوبین تولید کند؛ بنابراین کمخونی فقر آهن باعث خستگی و تنگی نفس میشود.
در مراحل اولیه، کمخونی فقر آهن ممکن است آنقدر خفیف باشد که متوجه آن نشوید. اما با کاهش بیشتر سطح آهن و تشدید کمخونی، علائم آن نیز شدیدتر میشوند. ازجمله:
- خستگی شدید؛
- ضعف؛
- رنگپریدگی پوست؛
- درد قفسۀ سینه، تپش قلب یا تنگی نفس؛
- سردرد یا سرگیجه؛
- سردی دستها و پاها؛
- التهاب یا درد زبان؛
- شکنندگی ناخنها؛
- سندرم پای بیقرار
مشکلات زیر نیز بهدلیل این بیماری شایع هستند:
- تمایل به خوردن مواد غیرخوراکی مانند یخ، خاک یا گل؛
- کاهش اشتها، بهویژه در نوزادان و کودکان؛
- تمایل به بوهای غیرمعمول مانند لاستیک، مواد شوینده یا مواد پاککننده؛
مصرف مکملهای آهن در بهبود این بیماری مؤثر است؛ اما ازآنجاکه مصرف بیش از حد آهن مضر است و تجمع آن در بدن به کبد و سایر اندامها آسیب میرساند، قبل از مصرف آنها با پزشک مشورت کنید.
کمخونی ناشی از بیماریهای مزمن
کمخونی ناشی از بیماریهای مزمن زمانی ایجاد میشود که فرد دچار یک بیماری خودایمنی یا بیماری طولانیمدت (بیش از سه ماه) باشد که باعث التهاب شود. التهاب مزمن توانایی بدن در استفاده از آهن برای تولید گلبولهای قرمز کافی را کاهش میدهد. بیشتر مبتلایان به این بیماری افراد ۶۵ سال به بالا هستند. طبق مطالعات، حدود یک میلیون نفر از افراد ۶۵ ساله و بالاتر در ایالات متحده به کمخونی ناشی از بیماریهای مزمن مبتلا هستند. بیماریهای زیر بهاحتمال زیاد باعث بروز این نوع کمخونی میشوند:
- سرطان؛
- بیماری مزمن کلیه؛
- نارسایی قلبی؛
- آرتریت روماتوئید؛
- لوپوس سیستمیک؛
- التهاب عروق خونی؛
- سارکوئیدوز؛
- بیماریهای التهابی روده (مانند کرون و کولیت اولسراتیو)؛
- سندرم روده تحریکپذیر؛
- انواع عفونتها.
علائم این نوع کمخونی مشابه کمخونی فقر آهن است. بااینحال، برخی افراد فقط هنگام فعالیت بدنی متوجه آنها میشوند که عبارتاند از:
- احساس خستگی یا ضعف شدید؛
- تنگی نفس؛
- رنگپریدگی پوست؛
- تعریق بیدلیل؛
- سرگیجه؛
- سردرد.
بیشتر افرادی که به این نوع کمخونی مبتلا هستند، شکل خفیفی از آن را دارند. پزشکان بهطور معمول با درمان بیماری زمینهای مسبب این نوع کمخونی، آن را نیز کنترل میکنند. اما در موارد شدیدتر، مانند کمخونی ناشی از سرطان یا ایدز، درمانهای زیر رایج است:
- انتقال خون؛
- تزریق اریتروپویتین (هورمونی که کلیهها آن را تولید میکنند).
خونریزیها و کاهش گلبول قرمز
بر اساس مقالۀ منتشرشده در سال ۲۰۲۴، از دست دادن حجم زیادی از خون ممکن است باعث کمخونی حاد شود، زیرا بهسرعت تعداد گلبولهای قرمز بدن را کاهش میدهد. در این حالت، سرعت از دست رفتن خون اغلب بیشتر از توان بدن برای جایگزینکردن گلبولهای قرمز و هموگلوبین است.
یک علت شایع کمخونی حاد در بخشهای اورژانس، هموراژ (خونریزی شدید) است که در آن رگهای خونی پاره میشوند. این وضعیت بهدلایل مختلف رخ میدهد، ازجمله:
- پارگی آنوریسم؛
- خونریزی شدید در دستگاه گوارش؛
- بارداری خارج رحمی همراه با پارگی لولههای فالوپ؛
- آسیبهایی که باعث قطع یا پارگی شریانها میشوند.
کمخونی حاد همچنین ممکن است در اثر همولیز ایجاد شود؛ حالتی که در آن گلبولهای قرمز سریعتر از حد طبیعی تخریب میشوند و بدن قادر به جایگزینی آنها نیست. ازجمله دلایل احتمالی آن عبارتاند از:
- تماس با بعضی مواد یا داروها؛
- عفونت زخمهای باز؛
- آلودگی در انتقال خون.
بهطورکلی، بدن میتواند تا حدود ۲۰ درصد از حجم خون خود را بدون بروز علائم تحمل کند و در این حالت، با هدایت خون به اندامهای حیاتی، کاهش جریان خون را جبران میکند. اما با از دست دادن خون بیش از این مقدار، سطح هموگلوبین به حدود ۷ تا ۸ گرم در دسیلیتر میرسد و علائم کمخونی حاد ظاهر میشوند که بسته به میزان خونریزی متفاوت هستند. از دست دادن حجم خون بیشتر از ۴۰ درصد، حیات فرد را به خطر میاندازد.
| علائم | میزان خونریزی |
| افزایش ضربان قلب (تاکیکاردی) که اغلب اولین علامت است. فشار خون طبیعی باقی میماند، اما پوست ممکن است سرد شود. | کمتر از ۱۵ درصد |
| تاکیکاردی شدت مییابد و نبض سریع و ضعیف میشود. فشار خون کاهش شدیدی پیدا میکند. پوست ممکن است سرد و رنگپریده شود و میزان ادرار کاهش یابد. | ۱۵ تا ۳۰ درصد |
| افزایش بیشتر ضربان قلب و نبض ضعیف. کاهش شدید فشار خون. پوست سرد و رنگپریده میشود و کاهش ادرار ادامه دارد. | ۳۰ تا ۴۰ درصد |
| ضربان قلب و سرعت تنفس بهطور قابلتوجهی افزایش مییابد و فشار نبض کاهش پیدا میکند. | بیش از ۴۰ درصد |
در هر مرحله، ممکن است علائمی مانند سرگیجه، ضعف و تنگی نفس نیز دیده شوند.
HGB بالا نشانه چیست؟
مقدار بالای hgb در آزمایش خون نشانه چیست؟ افزایش هموگلوبین بهطور معمول زمانی رخ میدهد که بدن برای جبران کمبود اکسیژن، گلبولهای قرمز بیشتری تولید کند. افزایش هموگلوبین باعث غلیظشدن خون میشود. خون غلیظتر بهخوبی در رگها جریان پیدا نمیکند و اکسیژنرسانی به اندامها کاهش مییابد. بدن در چنین شرایطی علائم زیر را نشان میدهد:
- سردرد؛
- تاری دید یا دوبینی؛
- سرگیجه؛
- خارش؛
- ایجاد لختههای خونی؛
- کبودی یا خونریزی آسان؛
- تعریق بیش از حد؛
- تورم دردناک مفاصل؛
- کاهش وزن غیرطبیعی؛
- زردی چشمها و پوست (یرقان)؛
- احساس خستگی؛
- تغییر رنگ پوست به بنفش یا قرمز مایل به تیره.
بالا بودن سطح hgb در آزمایش خون ممکن است نشانۀ ابتلا به بیماریهای زیر باشد:
- بیماریهای ریوی؛
- بیماریهای قلبی؛
- سرطان کبد یا کلیه؛
- پلیسیتمی ورا (تولید بیش از حد گلبول قرمز توسط مغز استخوان)؛
- آپنه خواب (وقفه تنفسی در خواب).
بااینحال، بالا بودن hgb در آزمایش خون همیشه به معنای وجود بیماری نیست. عوامل زیر نیز در افزایش آن نقش دارند:
- زندگی در ارتفاعات بالا (بهدلیل کاهش اکسیژن هوا)؛
- رژیم غذایی؛
- میزان فعالیت بدنی؛
- بعضی داروها؛
- کمآبی بدن؛
- مصرف دخانیات؛
- مصرف غیرضروری اریتروپویتین (برای افزایش عملکرد ورزشی)؛
- بعضی شرایط ژنتیکی.
پزشک برای تفسیر دقیق نتیجۀ آزمایش خون علاوهبر عدد هموگلوبین، علائم، سابقۀ پزشکی بیمار و سایر نتایج آزمایش را در نظر میگیرد. او همچنین ممکن است آزمایشهای بیشتری را تجویز کند.
کمآبی بدن
کمآبی بدن ممکن است باعث شود سطح هموگلوبین بالاتر از حد واقعی به نظر برسد. زمانی که بدن دچار کمآبی میشود، حجم پلاسما کاهش پیدا میکند، درحالیکه تعداد گلبولهای قرمز تغییر نمیکند. نتیجۀ آن افزایش نسبی غلظت هموگلوبین و هماتوکریت است.
در این حالت، مقدار هماتوکریت یا hgb در آزمایش خون بهطور نادرست بالا نشان داده میشود و این عدد بیانگر مقدار واقعی گلبولهای قرمز نیست. به همین علت، ممکن است پزشک متوجۀ کمخونی واقعی نشود یا نتیجۀ آزمایش شدت آن را کمتر از مقدار واقعی نشان دهد.
بیماریهای ریوی و قلبی
بدن ممکن است در پاسخ به بعضی بیماریهای ریوی و قلبی که باعث کاهش سطح اکسیژن میشوند، گلبولهای قرمز بیشتری تولید کند که نتیجۀ آن افزایش hgb در آزمایش خون است. چند نمونه از این بیماریها عبارتاند از:
- بیماری مادرزادی قلب در بزرگسالان: اختلالات ساختاری قلب که از بدو تولد وجود دارند.
- بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD): گروهی از بیماریهای ریوی که جریان هوا را در ریهها محدود میکنند.
- نارسایی قلبی: وضعیتی که در آن قلب نمیتواند خون را بهخوبی پمپاژ کند.
- هموگلوبینوپاتی: اختلالات مادرزادی که توانایی گلبولهای قرمز در حمل اکسیژن را کاهش میدهند.
پلیسیتمی و تولید بیش از حد گلبول قرمز
پلیسیتمی ورا، اختلال خونی نادری است که در آن مغز استخوان بیش از حد گلبولهای قرمز تولید میکند. بنابراین، خون غلیظ میشود و نمیتواند بهخوبی در رگها جریان پیدا کند. در مراحل اولیه، کاهش سرعت جریان خون ممکن است باعث بروز علائمی مانند تاری دید یا دوبینی و سردردهای مکرر شود. در مراحل بعدی، علائمی مانند خارش پوست، خوندماغ شدن و صدای زنگ در گوش (وزوز گوش) نیز ممکن است بروز یابند.
این بیماری ممکن است به مشکلات جدیتر مانند لخته شدن خون، حمله قلبی و سکته مغزی منجر شود. همچنین با گذشت زمان، پلیسیتمی ورا ممکن است به بیماریهایی مانند میلوفیبروز یا لوسمی میلوئیدی حاد تبدیل شود. درمانهای موجود برای کنترل این بیماری به کاهش علائم و پایین آوردن خطر عوارض جدی آن کمک میکنند.
نکات مهم برای تفسیر HGB
محدودۀ طبیعی hgb در آزمایش خون ممکن است بسته به آزمایشگاهی که تست در آن انجام شده، سن، نژاد و جنسیت فرد متفاوت باشد. ازطرفی، این تست بهتنهایی علت غیرطبیعی بودن سطح هموگلوبین را مشخص نمیکند. اما دانستن اندازه هموگلوبین در آزمایش خون، به پزشک کمک میکند شدت شرایط بیمار را بسنجد.
تفسیر همزمان با MCV و MCHC
در آزمایش CBC برای بررسی گلبولهای قرمز، بهطور معمول تعداد گلبولهای قرمز (RBC)، هموگلوبین (Hb) و هماتوکریت (Hct) بررسی میشوند. همچنین ممکن است اطلاعات دیگری را در برگۀ آزمایش خود ببینید، ازجمله:
- اندازۀ متوسط گلبول قرمز (MCV)؛
- مقدار هموگلوبین در هر گلبول قرمز (MCH)؛
- غلظت هموگلوبین در هر گلبول قرمز (MCHC)؛
- میزان توزیع گلبولهای قرمز (RDW).
تفسیر همزمان MCV و MCHC در کنار سایر شاخصهای گلبولهای قرمز، به پزشک کمک میکند تشخیص دهد آیا فرد دچار کمخونی است یا خیر و همچنین علت احتمالی وضعیت او را مشخص کند.
نقش پزشک در تشخیص نهایی
غیرطبیعیبودن مقدار hgb در آزمایش خون، ممکن است بهدلیل بعضی بیماریها مانند کمخونی یا بیماریهای قلبی، ریوی یا کلیوی باشد. درهرصورت، فقط پزشک میتواند علت اصلی تغییرات هموگلوبین خون را تشخیص دهد و راهکار درمانی مناسب را پیشنهاد دهد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
پایین بودن سطح هموگلوبین یکی از نشانههای اصلی کمخونی است و برخی افراد زمانی متوجه آن میشوند که برای اهدای خون مراجعه میکنند. بااینحال، در شرایط زیر نیز مراجعه به پزشک را جدی بگیرید:
- وجود علائم کمخونی مانند ضعف، سرگیجه و سردی دستها و پاها؛
- سابقۀ خانوادگی بیماریهایی مانند تالاسمی، کمخونی داسیشکل یا سایر اختلالات خونی ارثی؛
- رژیم غذایی با کمبود آهن یا سایر مواد معدنی؛
- عفونتهای طولانیمدت؛
- از دست دادن خون زیاد در اثر آسیب یا جراحی.
کلام آخر دکتردکتر
افراد با سابقۀ خانوادگی اختلالات خونی، باردار یا مبتلا به بیماریهایی که بر مغز استخوان یا تولید گلبولهای قرمز تأثیر میگذارند، باید بهطور منظم آزمایش خون دهند. بررسی مقدار hgb در آزمایش خون، اطلاعاتی دربارۀ سلامت گلبولهای قرمز خون و احتمال وجود بیماریهایی مانند کمخونی میدهد. پزشک باتوجهبه بالا یا پایین بودن سطح این پروتئین مهم خون و تشخیص علت آن، راهکار درمانی مطمئنتری را پیشنهاد خواهد داد. اگر سؤال بیشتری دربارۀ hgb در آزمایش خون به چه معناست دارید، بهترین پزشکان و متخصصان در دکتردکتر آمادهاند تا بهصورت آنلاین پاسخگوی سؤالهای شما باشند. همچنین میتوانید با استفاده از سرویس دریافت نوبت حضوری در دکتردکتر، از بهترین پزشکان وقت ویزیت مطب بگیرید.
