جدول تفسیر آزمایش تیروئید؛ مقادیر نرمال، کم‌کاری و نکات مهم برای غدد تیروئید

یکی از مهم‌ترین روش‌های بررسی عملکرد غده تیروئید، آزمایش تیروئید خون است که پزشک را در جریان وضعیت سلامت و میزان فعالیت این غده قرار می‌دهد. رایج‌ترین آزمایش تیروئید، سنجش هورمون محرک تیروئید (TSH) است. اگر میزان این هورمون در بدن زیاد یا کم باشد، پزشک معمولاً آزمایش‌های تکمیلی برای اندازه‌گیری هورمون‌های تیروکسین (T4) و تری‌یدوتیرونین (T3) را تجویز می‌کند. در ادامه شما را در مراحل انجام و تفسیر این آزمایش همراهی می‌کنیم.

آزمایش تیروئید چیست و چه زمانی انجام می‌شود؟

غده تیروئید اندامی پروانه‌ای شکل در جلوی گردن است که ترشح هورمون‌های آن، تنظیم‌کننده مصرف انرژی و بسیاری از فرایندهای حیاتی بدن است.

پزشک معمولا در صورت مشاهده علائم زیر، آزمایش تیروئید را توصیه می‌کند:

• خستگی و بی‌حالی؛

• تغییرات بی‌دلیل وزن؛

• تحریک‌پذیری یا اضطراب؛

• بی‌خوابی یا خواب آشفته؛

• اختلال در چرخه قاعدگی.

این آزمایش به تشخیص بیماری‌هایی مانند کم‌کاری یا پرکاری تیروئید، تیروئیدیت، بیماری هاشیموتو و بیماری گریوز کمک می‌کند.

هورمون‌های بررسی‌شده در آزمایش تیروئید

رایج‌ترین آزمایش برای سنجش عملکرد تیروئید شامل هورمون محرک تیروئید (TSH)، تیروکسین (T4) و گاهی تری‌یدوتیرونین (T3) است.

در بیشتر موارد، ابتدا میزان TSH اندازه‌گیری می‌شود، زیرا اگر مقدار آن در محدوده طبیعی باشد، احتمالاً عملکرد تیروئید نیز طبیعی است. استثنا زمانی رخ می‌دهد که احتمال وجود اختلال در غده هیپوفیز (که کنترل‌کننده ترشح TSH است) مطرح باشد؛ در این صورت، T4 نیز باید هم‌زمان بررسی شود.

در کودکان، معمولاً پزشکان علاوه بر TSH، مقدار T4 را هم اندازه‌گیری می‌کنند، زیرا این هورمون برای رشد و تکامل مغز حیاتی است.

بسیاری از آزمایشگاه‌ها از سیستم «آبشاری» استفاده می‌کنند؛ یعنی در صورتی که نتیجه TSH غیرطبیعی باشد، آزمایش‌های دیگر نیز به‌طور خودکار انجام می‌شوند:

• اگر سطح TSH بالاتر از محدوده مرجع باشد، مقدار T4 در خون اندازه‌گیری می‌شود.
• اگر سطح TSH پایین‌تر از محدوده مرجع باشد، هر دو هورمون T4 و T3 بررسی می‌شوند.

جدول تفسیر آزمایش تیروئید

آزمایشگاه‌ها نتایج را با مقادیر مرجع مقایسه می‌کنند تا مشخص شود سطح هورمون‌ها در محدوده طبیعی قرار دارد یا خیر. مقادیر مرجع معمول برای بزرگسالان سالم به‌صورت زیر است:

البته در نظر داشته باشید که این محدوده‌ها تنها به‌صورت راهنما هستند و ممکن است بسته به آزمایشگاه متفاوت باشند.

حد نرمال هورمون TSH

معمولا پزشکان برای تشخیص اختلال تیروئید از آزمایش TSH شروع می‌کنند. این هورمون در غده هیپوفیز ساخته می‌شود و به غده تیروئید فرمان می‌دهد که چه مقدار از هورمون‌های T4 و T3 تولید کند. در بزرگسالان سالم، حد نرمال هورمون TSH بین ۰.۴ تا ۴.۰ میلی‌واحد بر لیتر است.

• سطح بالای  TSHمعمولاً نشان‌دهنده کم‌کاری تیروئید (Hypothyroidism) است؛ یعنی غده تیروئید به‌اندازه کافی هورمون تولید نمی‌کند. در نتیجه، هیپوفیز برای جبران، به ساخت و ترشح بیشتر TSH ادامه می‌دهد تا فعالیت تیروئید را تحریک کند.
• برعکس، اگر سطح TSH پایین باشد، معمولاً نشانه پرکاری تیروئید (Hyperthyroidism) است؛ یعنی غده تیروئید بیش‌ازحد هورمون تولید می‌کند، و در پاسخ، هیپوفیز ترشح TSH را متوقف یا بسیار کم می‌کند.

اگر نتیجه آزمایش TSH در محدوده طبیعی نباشد، پزشک معمولاً آزمایش‌های تکمیلی انجام می‌دهد تا علت دقیق مشکل مشخص شود.

حد نرمال هورمون T3 و T4

هورمون تیروکسین (T4) یکی از اصلی‌ترین هورمون‌های تیروئید است. در بزرگسالان سالم، این هورمون باید بین ۹ تا ۲۵ پیکومول بر لیتر باشد. اگر T4 از ۲۵ pmol/l بالاتر باشد معمولاً به معنای پرکاری تیروئید است و اگر از ۹ pmol/l پایین‌تر رود، می‌تواند از علائم کم‌کاری تیروئید باشد.

البته در برخی موارد، بالا یا پایین بودن سطح T4 الزاماً به معنی وجود بیماری تیروئید نیست. برای مثال، در دوران بارداری یا هنگام مصرف قرص‌های ضدبارداری خوراکی، میزان هورمون‌های تیروئید در خون افزایش می‌یابد. از سوی دیگر، بیماری‌های شدید یا مصرف کورتیکواستروئیدها (داروهایی برای درمان آسم، آرتریت، مشکلات پوستی و برخی بیماری‌های دیگر) می‌تواند سطح T4 را کاهش دهد.

در صورتی‌که پزشک مشکوک به پرکاری تیروئید باشد اما سطح T4 طبیعی گزارش شود، ممکن است آزمایش T3 نیز انجام شود. گاهی مقدار T4 طبیعی است اما سطح T3 افزایش دارد. در چنین مواردی، اندازه‌گیری هم‌زمان سطح T4 و T3 می‌تواند به تشخیص دقیق‌تر پرکاری تیروئید کمک کند.

عکس آزمایش تیروئید نرمال

معمولا یک آزمایش تیروئید طبیعی، به این صورت دیده می‌شود:

کم‌کاری تیروئید (Hypothyroidism)

اگر TSH بالاتر از ۴٫۰ mU/L و هم‌زمان FT4 پایین‌تر از ۹ pmol/L باشد، احتمال کم‌کاری تیروئید وجود دارد.

علائم شایع کم‌کاری تیروئید

• خستگی و ضعف؛

• افزایش وزن بدون دلیل واضح؛

• عدم تحمل سرما؛

• خشکی پوست و مو؛

• یبوست؛

• احساس افسردگی؛

• نامنظمی در چرخه قاعدگی.

توجه: این علائم ممکن است دلایل دیگری هم داشته باشند، بنابراین همیشه باید با نتایج آزمایش و نظر پزشک تطابق داده شوند.

پرکاری تیروئید (Hyperthyroidism)

اگر TSH کمتر از ۰٫۴ mU/L و FT4 بالاتر از ۲۵ pmol/L یا FT3 بالاتر از ۷٫۸ pmol/L باشد، پرکاری تیروئید مطرح می‌شود.

علائم شایع پرکاری تیروئید

• کاهش وزن؛

• افزایش اشتها؛

• بی‌قراری یا اضطراب؛

• تحریک‌پذیری و احساس ناآرامی؛

• تپش قلب یا احساس ضربان سریع؛

• تعریق زیاد و عدم تحمل گرما؛

• خستگی یا لرزش دست‌ها؛

• اختلال خواب؛

• نامنظمی قاعدگی؛

• بزرگ‌شدن غده تیروئید (گواتر) یا التهاب و حساسیت غده؛

• حرکات مکرر روده و افزایش دفعات دفع؛

• مشکلات چشمی در موارد بیماری گریوز (افتالموپاتی).

نکته: افزایش سوخت‌وساز ناشی از پرکاری تیروئید همیشه به کاهش وزن منجر نمی‌شود؛ اگر فرد کالری بیشتری مصرف کند، وزن ممکن است ثابت بماند.

تفاوت کم‌کاری و پرکاری تیروئید در جدول تفسیر

• اگر سطح TSH بالا و مقدار FT4 پایین باشد، این وضعیت نشان‌دهنده کم‌کاری تیروئید (Hypothyroidism) است.
• در مقابل، اگر سطح TSH پایین و مقدار FT4 بالا باشد، احتمال وجود پرکاری تیروئید (Hyperthyroidism) مطرح می‌شود.

همچنین، گاهی سطح TSH کمی بالاتر از حد نرمال است، اما مقدار FT4 هنوز در محدوده طبیعی قرار دارد. این وضعیت را کم‌کاری تحت‌بالینی تیروئید (Subclinical Hypothyroidism) یا نارسایی خفیف تیروئید می‌نامند. این حالت ممکن است طی سال‌ها به شکل کامل یا بالینی کم‌کاری تیروئید تبدیل شود. انجام آزمایش آنتی‌بادی‌های تیروئید می‌تواند در تعیین احتمال پیشرفت بیماری کمک‌کننده باشد.

اگر هر دو مقدار TSH و FT4 پایین باشند، احتمال اختلال در غده هیپوفیز وجود دارد، یا ممکن است ناشی از بیماری‌های شدید غیرمرتبط با تیروئید باشد. در مورد FT3، این آزمایش معمولاً برای تشخیص پرکاری تیروئید یا تعیین شدت آن انجام می‌شود.

تغییرات هورمون TSH در دوران بارداری

در دوران بارداری، هورمون‌های بارداری به‌طور طبیعی باعث افزایش سطح برخی هورمون‌های تیروئید در خون می‌شوند. این تغییر برای رشد و تکامل مغز و دستگاه عصبی جنین ضروری است. در عین حال، سطح TSH در خون کاهش می‌یابد. محدوده نرمال TSH در هر سه‌ماهه بارداری به شکل زیر است:

در سه‌ماهه دوم و سوم، سطح TSH به‌تدریج افزایش می‌یابد، اما همچنان پایین‌تر از محدوده طبیعی زنان غیرباردار باقی می‌ماند. پزشکان معمولاً سطح TSH را در تمام مراحل بارداری با دقت پایش و کنترل می‌کنند، زیرا بالا یا پایین بودن غیرطبیعی آن می‌تواند احتمال سقط جنین را افزایش دهد و باعث بروز عوارض بارداری مانند موارد زیر شود:

• پره‌اکلامپسی (افزایش فشار خون بارداری)
• زایمان زودرس
• وزن کم نوزاد هنگام تولد
• نارسایی احتقانی قلب

بنابراین، بررسی منظم هورمون‌های تیروئید در بارداری برای حفظ سلامت مادر و رشد طبیعی جنین اهمیت زیادی دارد.

چه عواملی بر جواب آزمایش تیروئید اثر می‌گذارند؟

نتایج آزمایش تیروئید می‌توانند تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار بگیرند و محدوده نرمال برای همه یکسان نیست. مهم‌ترین این عوامل عبارت‌اند از:

• جنسیت؛

• گروه سنی؛

• وضعیت بارداری: در دوران بارداری، هورمون‌های بارداری می‌توانند سطح برخی هورمون‌های تیروئید را تغییر دهند؛ کنترل دقیق توسط پزشک ضروری است؛

• وجود بیماری‌ها یا شرایط زمینه‌ای: بیماری‌های شدید یا مزمن مانند سکته قلبی، عفونت، نارسایی کبد یا کلیه می‌توانند نتایج آزمایش را تحت تأثیر قرار دهند؛

• مصرف داروها و مکمل‌ها: شامل داروهای تیروئید، استروئیدها، قرص‌های ضدبارداری، لیتیوم، آمیودارون یا مکمل‌های حاوی ید و بیوتین؛

• عوامل سبک زندگی: استرس، خواب ناکافی یا بیماری‌های حاد می‌توانند سطح هورمون‌ها را تغییر دهند.

به همین دلیل، ارائه یک شرح حال دقیق به پزشک و اطلاع‌رسانی کامل درباره داروها و شرایط جسمی اهمیت بالایی دارد. این کار به پزشک کمک می‌کند تا نتایج آزمایش را درست تفسیر کند و از تشخیص اشتباه یا ارزیابی نادرست عملکرد تیروئید جلوگیری شود.

نکات قبل از آزمایش تیروئید

در بیشتر موارد، برای انجام آزمایش خون تیروئید نیازی به آمادگی خاصی نیست. می‌توانید به‌صورت عادی غذا بخورید و مایعات بنوشید، مگر اینکه پزشک توصیه دیگری کرده باشد. همچنین، خواب قبل از آزمایش تیروئید اهمیت بالایی دارد. باید شب قبل از آزمایش ۶ تا ۸ ساعت بخوابید و آزمایش را صبح زود انجام دهید تا از نوسانات سطح هورمون‌ها جلوگیری کنید.

مهم‌ترین نکته‌ای که باید پیش از آزمایش تیروئید در نظر داشته باشید، ارائه یک شرح حال دقیق به پزشک است، زیرا عوامل مختلفی بر سطح هورمون‌های تیروئیدی شما تاثیر می‌گذارند.

تفسیر آنلاین آزمایش تیروئید به صورت رایگان

همان طور که پیش‌تر اشاره کردیم، نتیجه نرمال آزمایش تیروئید می‌تواند برای هر شخص متفاوت باشد و به همین دلیل، بررسی نتایج توسط پزشک اهمیت بالایی دارد. اگر می‌خواهید در کمترین زمان، با کمک حرفه‌ای‌ترین پزشکان به تفسیر آنلاین آزمایش تیروئید رایگان برسید، کافی است سرویس آزمایش در محل دکتردکتر را انتخاب کنید و آزمایش خود را در محل دلخواه انجام دهید. در این صورت، تفسیر آزمایش تیروئید شما رایگان خواهد بود.

کلام آخر دکتردکتر

آزمایش تیروئید یکی از ساده‌ترین و دقیق‌ترین راه‌ها برای بررسی سلامت این غده مهم بدن است. نتایج آن می‌تواند به‌سرعت وضعیت کم‌کاری یا پرکاری تیروئید را مشخص کند و به پیشگیری از بسیاری از عوارض کمک کند. اگر دچار علائمی مانند خستگی، تغییرات وزن، اضطراب یا بی‌خوابی هستید، بهتر است وضعیت تیروئید خود را بررسی کنید.

به کمک دکتردکتر می‌توانید بدون نیاز به مراجعه حضوری، با پزشکان متخصص غدد و کارشناسان آزمایشگاهی به‌صورت آنلاین مشورت کنید، نتیجه آزمایش خود را بفرستید و تفسیر دقیق و علمی آن را از پزشک بشنوید.

سوالات متداول

منابع

clevelandclinic thyroid healthdirect btf-thyroid niddk.nih medschool.ucla.edu medicalnewstoday