حتی این روزها که همه به هم برچسب «تاکسیک» میزنند، تشخیص روابط سمی و ناسالم راحت نیست، چون وقتی در رابطه هستیم، علاقهای که به شریک زندگی خود داریم، چشممان را نسبت به سوءاستفاده و بیاحترامی کور میکند. باور کنید یا نه، روابط آزاردهنده معمولا شروع خوبی دارند: پر از هدیه، تپش قلب و احساس دوست داشتهشدن. بههمینخاطر فرد قربانی فکر میکند کنترل اوضاع را در دست دارد و اغلب نمیتواند سوءاستفاده را ببیند. بههمینخاطر تصمیم داریم در این مقاله درباره روابط سمی حرف بزنیم و بگوییم باید چگونه از یک رابطه سمی خارج شویم.
تعریف رابطه سمی چیست؟
رابطه سمی (Toxic Relationship) رابطهای است که در آن یکی از طرفین یا هر دو طرف بهجای حمایت و رشد، باعث فرسودگی روانی، اضطراب، احساس گناه یا تضعیف عزتنفس دیگری میشوند. قسمت ناامیدکننده این ماجرا آنجاست که خیلی وقتها، تا وقتی عمیقا در منجلاب این روابط فرو نرفتهایم، متوجه اوضاع نیستیم!
در روابط سمی کنترل، دروغ، تحقیر، بیاعتمادی و یا وابستگی ناسالم موج میزند و افراد بهجای آنکه کنار یکدیگر احساس آرامش کنند، مدام درگیر ترس، تردید یا احساس بیارزشی هستند. این روابط لزوما توهینآمیز نیستند، ولی بیاحترامی و نبود حدومرز ویژگی مشترک آنهاست.
رابطه سمی میتواند میان زوجها، دوستان، همکاران یا اعضای خانواده هم شکل بگیرد. افراد مبتلا به بیماریهای روانی مثل اختلال دوقطبی و افسردگی بیشتر مستعد روابط سمی هستند، چون زمینۀ احساسات منفی را دارند.
چرا برخی افراد جذب رابطه سمی میشوند؟
ذهنِ زخمخورده دردِ آشنا را امنتر از تنهایی میداند؛ پس با وجود رنج، رابطه سمی را انتخاب میکند. این افراد جذب رابطههای سمی میشوند چون الگوهای عاطفی ناسالم از کودکی در ذهنشان شکل گرفته، عزتنفس و اعتمادبهنفسشان را از بین برده و چشم به تأیید دیگران دوختهاند. این افراد بهسادگی رفتارهای کنترلگرانه یا سرد را با عشق اشتباه میگیرند، چون باور دارند که عشق یعنی رنج. همچنین ازآنجاکه در کودکی ترس، طرد و کنترل را تجربه کردهاند، در بزرگسالی همان الگو را بازتولید میکنند.
علائم هشداردهنده برای تشخیص رابطه سمی چگونه است؟
سوءاستفاده فیزیکی و کلامی در کنار نشانههای زیر، رابطه را بهعنوان یک رابطه سمی و تاکسیک معرفی میکنند:
- خبری از حمایت نیست. بهجای تشویق تحقیر میشوید و همیشه حس ناکافیبودن یا خرابکاری دارید.
- روابط همیشه دچار تنش، بحث و نارضایتی است.
- بگومگوها به سکوت ختم میشوند. هرگز چیزی حل نمیشود و احساسات کسی شنیده نمیشود.
- رابطه پر از کنترل، تسلط و میل به دیکتهکردن است.
- نیازهای عاطفی نادیده گرفته میشوند و یکی از طرفین همیشه درحال اطاعت است.
نشانههای رفتاری رابطه سمی در طرف مقابل
رفتارهای سمی سلامت جسمی، عاطفی، روانی و ارتباطات اجتماعی را هدف قرار میدهند. شناسایی بهموقع این رفتارها برای پیشگیری از افسردگی، اضطراب، کاهش عزتنفس و حتی اختلالات جسمی ضروری است.
- گسلایت (سوءاستفاده روانی): انکار و زیرسؤالبردن واقعیت، طوری که قربانی باور میکند مشکلی دارد، حساس است و وقایع را اشتباه به خاطر میآورد. این منجر به سردرگمی، شک به خود و ازدستدادن اعتماد به خود میشود.
- تحقیر: این رفتار یک مکانیسم کنترل و حفظ قدرت برای سرکوب ارزشمندی قربانی است. فرد سمی با نظرات تحقیرآمیز، تمسخر و انتقاد حس بیارزشی را در عمق وجود قربانی میکارد.
- نقد مداوم: هر کار، تصمیم و فکر جزئی و پیشپاافتاده را نقد میکند و با این کار، اعتمادبهنفس و استقلال فرد مقابل را از بین میبرد. این نقدها در ذهن قربانی به نقص تبدیل میشوند!
- سرزنش: تمام تقصیرها را به گردن دیگری میاندازد و از پذیرش اشتباهات خود امتناع میکند. این رفتار به حس گناه همیشگی و احساس مسئولیت بیشازحد قربانی در قبال رابطه میانجامد.
- حسادت: حسادت بیشازحد یا غیرمنطقی که در قالب حس مالکیت، اتهامات بیاساس و ایجاد محدودیت در تعاملات اجتماعی بروز پیدا میکند.
- سوءظن: این رفتار سمی با سؤالهای تهاجمی، چککردن موبایل، تعقیب و رفتارهای اینچنینی نمود پیدا میکند.
- کنترلگری: تسلط کامل بر پوشش، رفتوآمد، تصمیمگیریها و حتی نظرات قربانی که او را از استقلال و آزادی محروم میکند و حس اسارت و ناتوانی به او میدهد.
- خودمحوری: نیازهای فرد مقابل را نادیده میگیرد و طوری رفتار میکند که انگار کل دنیا حول محور او، نیازها و احساساتش میچرخد.
نشانههای روانی در شما
اگر هنوز مطمئن نیستید رابطهای که در آن قرار دارید سمی است یا نه، کافی است نگاهی به تجربههای درونی و نشانههای روانی خود بیندازید. این نشانهها معمولاً واضحتر از هر چیز دیگری ماهیت رابطه را نشان میدهند:
- خرجکردن احساسات و تلاش شما در رابطه بهمراتب بیشتر از دریافتی شماست، پس احساس پوچی و بیارزشی میکنید.
- همواره احساس میکنید نیازهایتان برآورده نمیشود.
- همواره احساس میکنید مورد توهین و بیاحترامی قرار گرفتهاید.
- بهوضوح شاهد ضعف عزتنفس خود هستید.
- هیچ حمایتی دریافت نمیکنید و همواره هدف حمله و تحقیر قرار دارید.
- افسردگی، عصبانیت و خستگی رهایتان نمیکند.
- در کنار فرد مقابل به بهترین نسخۀ خود تبدیل نمیشوید.
- احساس میکنید اطراف این شخص باید محتاط باشید تا هدف زهرش قرار نگیرید.
- زمان و انرژی عاطفی زیادی را صرف تشویق میکنید و چیزی عاید شما نمیشود.
- همیشۀ خدا مقصر شمایید.
تأثیرات مخرب رابطه تاکسیک بر سلامت روان و جسم
مهمترین آسیب روابط سمی شاید همین است که عزتنفس از فرد قربانی را تباه میکند و سلامت روانش را بههم میریزد. وقتی ذهن همیشه درگیر مسائل رابطه است، سایر روابط و زندگی اجتماعی خودبهخود رنگ میبازند، فرد دچار انزوای اجتماعی میشود و به افسردگی خوشامد میگوید. رفتهرفته فرد از روتین زندگی میافتد و حسوحالی برای بهداشت شخصی، ورزش، تفریح و سرگرمی موردعلاقهاش ندارد.
اثر مخرب این فداکاریها بر سلامت جسم و روح، بهمرور نمایان میشود. آرامآرام سروکله اضطراب و اختلالات استرسی، مشکلات خواب، زوال شناخت و ضعف ایمنی پیدا میشود و سلامت قلب به خطر میافتد. در دراز مدت، این عوامل دستبهدست هم میدهند و فرد قربانی را بهسمت رفتارهای مقابلهای ناسالم مثل اعتیاد سوق میدهند.
چگونه از یک رابطه سمی خارج شویم؟
«راه ترک رابطه سمی چیست؟» این این سؤال مشترک تمام قربانیان این روابط است. پاسخ چندان ساده نیست. وابستگی عاطفی، ترس از تنهایی، وابستگی مالی یا امید به تغییر شریک زندگی، همگی لنگرهای قدرتمندی هستند که فرد را در موقعیت آسیبزا نگه میدارند. چرخه سمیت اعتماد به نفس و قدرت تصمیمگیری را از بین میبرد و چشمانداز ترک را دلهرهآور یا حتی غیرممکن جلوه میدهد. در این بخش چند راهکار برای ترک این روابط پیش پای شما میگذاریم.
۱. تغییر را بپذیرید
اولین قدم در پایان دادن به یک رابطه سمی، اذعان به این است که رابطه شما مضر است و لیاقت بهتر از این را دارید. میدانیم این پذیرش در حال فعلیتان که درگیر احساسات پررنگ و قوی هستید، چقدر دشوار است. ولی برای بازیابی رفاه و شادی خود باید این دشواری را تحمل کنید.
۲. کمک بخواهید
اگر برای ترک روابط سمی به کمک نیاز دارید، زبان باز کنید، دست دراز کنید و کمک بخواهید. ترک این روابط دشوار و در برخی موارد پرخطر است. در این مسیر با یک دوست معتمد، اعضای خانواده یا مشاور روانشناس گفتوگو کنید و راهوچاه بپرسید. حمایت و راهنمایی آنها در این دوران چالشبرانگیز اطمینانبخش است. در سامانه سلامت دکتردکتر، امکان دریافت نوبت روانشناسی در هر ساعت از شبانهروز با بهترین مشاوران کشور برای شما فراهم است.
۳. پشتوانه جمع کنید
اگر در رابطه سمی از شما سوءاستفاده میشود و نگران امنیت خود هستید، با پسانداز پول، یافتن مکانی برای اقامت و نگهداری فهرست تماسهای اضطراری، به فکر جمعکردن پشتوانه و برنامهای برای روز مبادا باشید.
۴. بهتدریج فاصله بگیرید
در برخی موارد، بهخصوص شرایطی که زور عقل به عشق نمیرسد، بهتر است آرامآرام ارتباط را کمرنگ کنید و بهتدریج از فرد سمی فاصله بگیرید. این رویکرد کمترتهاجمی فرصت بیشتری برای سازگاری به شما میدهد.
۵. رودررو حرف بزنید
اگر خطر جسمی تهدیدتان نمیکند، بنشینید روبهروی فرد مقابل و بهجای سرزنش، مذاکره یا تلاش برای متقاعدکردن فرد مقابل، رکوراست از تصمیمتان برای ترک رابطه بگویید. این گفتوگو را حسابشده پیش ببرید و بر احساسات و نیازهای خود تمرکز کنید.
۶. ارتباط را کاملا قطع کنید
اگر امنیت یا رفاهتان در خطر است و روزبهروز بیشتر اذیت میشوید، ارتباط سمی را کاملا قط کنید و راه ارتباط دوباره را ببندید. حالا که حرفی باقی نمانده، شماره تماس، ایمیل و آیدی رسانههای اجتماعی را بلاک کنید تا از آسیب بیشتر در امان باشید.
۷. محکم بمانید
بعداز آنکه تصمیم آخر را گرفتید، فرد سمی به رفتارهای احساسی، وعده تغییر، تهدید و هر ترفند دیگری متوسل میشود تا فریبتان دهد و شما را به ماندن ترغیب کند. پس دلایلتان برای ترک رابطه را روی کاغذ بنویسید و هربار که دلتان لرزید، نگاهی به آن برگه بیندازید.
۸. از متخصص کمک بگیرید
مشاور و درمانگر متخصص بهترین راهکارها برای ترک روابط سمی را میشناسد. برای پردازش احساسات، تقویت عزت نفس، ایجاد الگوهای رابطهای سالم و ترک این روابط با کمترین آسیب ممکن، از فردی خبره کمک بخواهید.
۹. مراقب خود باشید
ترک یک رابطه عاشقانه، هرچند سمی، آزاردهنده است و در دوران نقاهتش جانبهلب میشوید. سعی کنید این دوران را با فعالیتهای مفرح و آرامشبخش مثل ورزش، سرگرمی، مدیتیشن و وقتگذرانی با عزیزان خود بگذرانید و مراقبت همهجانبه از خود را در اولویت قرار دهید. مراقبت از سلامت جسمی، حفظ رژیم غذایی متعادل و خواب کافی نیز اهمیت دارند. خودمراقبتی با تقویت عزت نفس شما را برای چالشهای پیش رو آماده میکند. 
کلام آخر دکتردکتر
اختلافنظرها یا درگیریهای گاهبهگاه در هر رابطهای طبیعی است، اما الگوی مداوم و تکرارشوندۀ آسیب عاطفی، بیاحترامی و دستکاری روانی بهزودی موجب وخامت سلامت روانی و عاطفی فرد قربانی در رابطه تاکسیک میشود. این الگوهای ناسالم هرچه زودتر شناسایی شوند، رهایی آسانتر و ترمیم آسیبهای روانی محتملتر است. با شناخت بهموقع خط قرمزها فرصت دارید قبلاز آنکه وابستگی عاطفی شکل بگیرد، از آرامش، مرزهای استقلال فکری و حس ارزشمندی خود مراقبت کنید.
اگر در آستانۀ یک رابطه جدید شاهد زنگ خطرهای یک رابطه سمی هستید، قبلاز هر تصمیم و پیشرفتی در رابطه، با یک مشاور روانشناس گفتوگو کنید. مشاوران آنلاین دکتردکتر در جلسات مشاوره آنلاین، با حفظ حریم شخصی، در بستری امن به سؤالاتتان پاسخ میدهند و راهنمای شما هستند.
سوالات متداول
منابع
verywellmind calm medicalnewstoday talktoangel
