سونوگرافیهای دوران بارداری یا سونوگرافی قبل از تولد، با کمک امواج صوتی تصویری از جنین شما روی صفحهنمایش ایجاد میکند. پزشک زنان از این روش برای بررسی سلامت جنین و شناسایی بعضی عوارض بارداری استفاده میکند. معمولا در طول بارداری انجام دو نوبت سونوگرافی رایج است، اما با تشخیص پزشک زنان، ممکن است تعداد بیشتری سونوگرافی انجام شود. برای آشنایی بیشتر با سونوگرافیهای دوران بارداری تا انتهای مطلب با ما همراه باشید.
سونوگرافی دوران بارداری چیست؟
سونوگرافی بارداری، که با اسامی دیگری مثل سونوگرافی جنین یا سونوگرافی قبل از تولد هم شناخته میشود، آزمایشی است که در دوران بارداری برای بررسی سلامت و روند رشد جنین انجام میشود. متخصص زنان و زایمان، ماما یا متخصص سونوگرافی (سونولوژیست) به دلایل مختلف برای تشخیص بارداری و شرایط آن سونوگرافی انجام میدهند. گاهی سونوگرافی برای اطمینان از رشد طبیعی جنین انجام میشود و گاهی هم بعد از مشاهده یا مشکوکشدن به یک مشکل، پزشک انجام سونوگرافی را تجویز میکند.
در طول سونوگرافی، دستگاهی به نام «ترانسدیوسر» امواج صوتی را از طریق شکم یا واژن به داخل بدن میفرستد. این امواج به ساختارهای داخل بدن، از جمله جنین و اندامهای تناسلی برخورد میکند و بازتاب میشود. در مرحله بعد، این بازتابها به تصاویر قابل مشاهده روی صفحهنمایش تبدیل میشوند. در این روش از اشعهای مثل اشعه ایکس استفاده نمیشود.
با وجود ایمن بودن سونوگرافیهای دوران بارداری، بهتر است سونوگرافی فقط در مواردی انجام شود که از نظر پزشکی ضرورت دارند.
اهمیت انجام سونوگرافی بارداری
سونوگرافی یکی از معدود راههایی است که به کمک آن پزشک زنان و زایمان جنین را میبیند و ضربان قلب او را میشنود. این روش به پزشک کمک میکند تا سن بارداری را تعیین کند، از رشد مناسب جنین مطمئن شود و وجود هرگونه مشکل احتمالی در بارداری را بررسی کند. با توجه به هدف مورد بررسی، سونوگرافی در هر زمانی از بارداری انجام میشود.
انواع سونوگرافی دوران بارداری
سونوگرافی دوران بارداری دو نوع اصلی دارد. هر دو روش از فناوری یکسانی برای ایجاد تصاویر جنین استفاده میکنند، ازجمله:
- سونوگرافی ترانسواژینال (از طریق واژن): در سونوگرافی ترانسواژینال، پزشک یا تکنسین دستگاهی شبیه به پروب را داخل واژن قرار میدهد. در اوایل بارداری، این نوع سونوگرافی به تشخیص ضربان قلب جنین یا تعیین سن بارداری کمک میکند. در اوایل بارداری، معمولا تصاویر سونوگرافی ترانسواژینال واضحتر از سونوگرافی شکمی هستند.
- سونوگرافی شکمی (از روی شکم): در این روش، پزشک یا تکنسین، پروب را مستقیم روی پوست شکم قرار میدهد و آن را روی ناحیه شکم حرکت میدهد تا تصاویر جنین ثبت شوند. گاهی برای دید بهتر، فشار ملایمی وارد میشود. معمولا از حدود هفته ۱۲ بارداری به بعد از سونوگرافی شکمی استفاده میشود.
انواع پیشرفته سونوگرافی
سونوگرافیهای معمولی دوبعدی (2D) هستند. فناوریهای پیشرفتهتر مثل سونوگرافی سهبعدی (3D) یا چهاربعدی (4D) جزئیات بیشتری ارائه میکنند که برای مشاهده جزئیات صورت یا اندامهای جنین مفید است. در سونوگرافی چهاربعدی ویدیویی زنده از حرکات جنین نمایش داده میشود. با این حال، همه مراکز، تجهیزات یا آموزش تخصصی لازم برای انجام سونوگرافی سهبعدی و چهاربعدی را ندارند.
انواع دیگر سونوگرافی
پزشک ممکن است انجام سونوگرافیهای دیگری را هم توصیه کند، از جمله:
- سونوگرافی داپلر: برای بررسی جریان خون جنین در رگها استفاده میشود و معمولا در اواخر بارداری انجام میشود.
- اکوکاردیوگرافی جنین: برای بررسی اندازه، شکل، عملکرد و ساختار قلب جنین استفاده میشود. این روش معمولا با مشکوکشدن پزشک به بیماری مادرزادی قلب در جنین، سابقه بیماری قلبی در فرزندان قبلی یا ابتلای مادر به بیماری خاص انجام میشود.
در سونوگرافی بارداری چه مواردی قابل تشخیص است؟
سونوگرافی قبل از تولد دو کار اصلی انجام میدهد، ازجمله:
- ارزیابی سلامت کلی، رشد و تکامل جنین؛
- شناسایی بعضی عوارض و شرایط پزشکی مرتبط با بارداری.
در بیشتر بارداریها، سونوگرافی تجربهای مثبت است و معمولا مشکلی مشاهده نمیشود. با این حال، گاهی اوقات پزشک ناهنجاریهای مادرزادی یا مشکلات دیگری را در بارداری تشخیص میدهد. بنابراین سونوگرافی دوران بارداری به دلایل مختلفی انجام میشود، ازجمله:
- تأیید بارداری؛
- بررسی بارداری پنهان، بارداری خارجرحمی، بارداری مولار، سقط جنین یا سایر عوارض اولیه بارداری؛
- تعیین سن بارداری و تاریخ تقریبی زایمان؛
- بررسی رشد، حرکات و ضربان قلب جنین؛
- تشخیص بارداری چندقلویی (دوقلو، سهقلو یا بیشتر)؛
- بررسی اندامهای لگنی مثل رحم، تخمدانها و دهانه رحم؛
- بررسی میزان مایع آمنیوتیک؛
- بررسی محل قرارگیری جفت؛
- بررسی وضعیت قرارگیری جنین در رحم؛
- شناسایی مشکلات مربوط به اندامها، عضلات یا استخوانهای جنین.
سونوگرافی همچنین ابزار مهمی برای غربالگری بیماریهای مادرزادی (بیماریهایی که نوزاد با آنها متولد میشود) است. غربالگری نوعی آزمایش است که احتمال ابتلای جنین به یک بیماری خاص را نشان میدهد. علاوهبر این، پزشک از سونوگرافی برای هدایت سوزن در بعضی روشهای تشخیصی بارداری مثل آمنیوسنتز یا نمونهبرداری از پرزهای کوریونی (CVS) یا حتی انجام پروفایل بیوفیزیکی (ترکیب سونوگرافی با تست بدون استرس برای تشخیص اکسیژن دریافتی جنین) استفاده میکند.
در دوران بارداری چند بار سونوگرافی انجام میشود؟
معمولا انجام یک یا دو نوبت سونوگرافی در بارداری رایج است. با این حال، تعداد و زمان انجام آن به نظر پزشک و وضعیت سلامت شما بستگی دارد. اگر بارداری پرخطر باشد یا پزشک به وجود مشکلی در مادر یا جنین مشکوک شود، ممکن است انجام سونوگرافیهای مکرر توصیه شود.
سونوگرافیهای تشخیصی دوران بارداری
سونوگرافیهای دوران بارداری با دلایل مختلفی انجام میشوند که در ادامه هر کدام را توضیح میدهیم.
سونوگرافی تعیین سن بارداری
سونوگرافی زودهنگام یا تعیین سن بارداری معمولا از طریق واژن (ترانسواژینال) و در هفته ۱۰ تا ۱۳ بارداری انجام میشود و هدفهای مختلفی دارد، ازجمله:
- تأیید بارداری (با مشاهده ضربان قلب)؛
- بررسی وجود چند جنین؛
- اندازهگیری اندازه جنین؛
- کمک به تعیین دقیق سن بارداری و تاریخ زایمان.
این سونوگرافی ممکن است شامل اندازهگیری ضخامت پشت گردن جنین (NT) هم باشد که بخشی از غربالگری ترکیبی برای سندرم داون است. بیشتر پزشکان اولین سونوگرافی را نزدیک به هفته دوازدهم بارداری انجام میدهند.
سونوگرافی هفته ۲۰ بارداری (اسکن آنومالی)
معمولا بین هفتههای ۱۸ تا ۲۰ بارداری یک سونوگرافی انجام میشود که به آن سونوگرافی آنومالی یا سونوگرافی هفته ۲۰ گفته میشود. در این سونوگرافی، پزشک زنان جنسیت جنین را (در صورتی که وضعیت قرارگیری جنین برای مشاهده اندام تناسلی مناسب باشد) تشخیص میدهد، ناهنجاریهای مادرزادی مثل شکاف کام (لب یا کام شکری) را شناسایی میکند یا مشکلات جدی مربوط به مغز، قلب، استخوانها یا کلیههای جنین را بررسی میکند. اگر بارداری شما بدون عارضه و خوب باشد، ممکن است سونوگرافی هفته ۲۰ آخرین سونوگرافی شما در دوران بارداری باشد. با این حال، اگر در این سونوگرافی مشکلی مشاهده شود، ممکن است پزشک سونوگرافیهای بیشتری درخواست کند.
سونوگرافی سهماهه سوم
این سونوگرافی ممکن است با توجه به نتایج سونوگرافیهای قبلی توصیه شود. از این سونوگرافی برای بررسی موارد انجام میشود، ازجمله:
- بررسی رشد طبیعی جنین؛
- ارزیابی وضعیت جفت؛
- بررسی ضربان قلب و وضعیت قرارگیری جنین.
نحوه انجام سونوگرافی بارداری
برای سونوگرافی معمولا آمادگی خاصی لازم نیست. بعضی پزشکان توصیه میکنند با مثانه پر مراجعه کنید و قبل از آزمایش به سرویس بهداشتی نروید، این کار به دید بهتر جنین کمک میکند. برای آرامش خودتان یک همراه با خود ببرید، اما بردن کودکان توصیه نمیشود، چون این آزمایش نیاز به تمرکز کامل دارد.
در ادامه چند مرحله انجام میشود، ازجمله:
- ممکن است از شما خواسته شود لباس مخصوص بیمارستان بپوشید، هرچند برای سونوگرافی شکمی معمولا نیاز نیست. اگر سونوگرافی ترانسواژینال سهماهه اول بارداری را انجام میدهید، باید لباس مخصوص بپوشید یا از شلوار و لباس زیرتان را در بیاورید.
- در طول آزمایش روی تخت معاینه دراز میکشید. بیشتر سونوگرافیها در اتاقی با نور کم انجام میشوند تا تکنسین سونوگرافی صفحهنمایش را بهتر ببیند.
- مقدار کمی ژل محلول در آب روی پوست شکم شما مالیده میشود. این ژل به پوست آسیب نمیزند و لباس را لک نمیکند، اما ممکن است کمی سرد باشد. ژل به انتقال بهتر امواج صوتی کمک میکند.
- سپس پروب روی شکم قرار داده میشود. این دستگاه امواج صوتی را به داخل بدن میفرستد و بازتاب آنها از ساختارهای داخلی، از جمله جنین، تصاویری روی صفحهنمایش ایجاد میکند. تکنسین از این تصاویر برای اندازهگیریهای مهمی مثل اندازه دور سر و طول جنین استفاده میکند. ممکن است ببینید که روی صفحه خطوطی رسم میشود یا تصویر برای بررسی یک زاویه خاص ثابت میماند.
- سونوگرافی معمولا بدون درد است. تنها ناراحتی احتمالی ممکن است پر بودن مثانه باشد. کل آزمایش حدود ۳۰ دقیقه طول میکشد. اگر جنین در وضعیت مناسبی قرار نداشته باشد، ممکن است مدت سونوگرافی طولانیتر شود یا در زمان دیگری انجام شود.
- در سونوگرافی ترانسواژینال پروب به جای حرکت روی شکم، وارد واژن میشود.
- بعد از سونوگرافی شکمی، ژل از روی شکم پاک میشود و ممکن است چند تصویر سونوگرافی برای شما چاپ شود.
در بیشتر موارد، تکنسین سونوگرافی درباره نتایج آزمایش توضیحی نمیدهد. اگر متخصص زنان سونوگرافی را انجام دهد، ممکن است همزمان توضیحاتی ارائه کند. - اگر سونوگرافی توسط تکنسین انجام شده باشد، متخصص زنان تصاویر را بررسی میکند و در ویزیت بعدی نتایج را با شما در میان میگذارد. در بسیاری از مراکز، ویزیت پزشک بلافاصله پس از سونوگرافی تنظیم میشود تا همان روز نتیجه را دریافت کنید.
عوارض سونوگرافی بارداری
براساس مطالعات انجامشده، سونوگرافی در دوران بارداری ایمن است و هیچ عارضهای برای مادر یا جنین ندارد.
آیا انجام سونوگرافی ماهانه در بارداری بیخطر است؟
با وجود ایمن بودن سونوگرافی، بیشتر انجمنهای معتبر پزشکی توصیه میکنند که سونوگرافی فقط در صورت ضرورت پزشکی انجام شود. اگر نتایج طبیعی باشند و بارداری کمخطر و بدون عارضه باشد، انجام مکرر سونوگرافی ضرورتی ندارد.
نتیجه سونوگرافی بارداری
نتیجه سونوگرافی میتواند طبیعی یا غیرطبیعی باشد. نتیجه طبیعی یعنی پزشک مشکلی مشاهده نکرده است و جنین بهطور طبیعی در حال رشد و تکامل است. نتیجه غیرطبیعی یعنی موردی غیرعادی دیده شده است. در این صورت، پزشک سونوگرافیهای بیشتر یا آزمایشهای تشخیصی تکمیلی درخواست میکند.
گاهی سونوگرافی کامل نیست و پزشک نمیتواند همه ساختارهای مورد نیاز را ببیند. وضعیت یا حرکت جنین میتواند دید را محدود کند. در این شرایط، سونوگرافی تکرار میشود. همچنین سونوگرافی محدودیتهایی دارد و ممکن است بعضی ناهنجاریها تا بعد از تولد تشخیص داده نشوند.
چرا به سونوگرافیهای بیشتری در بارداری نیاز است؟
دلایل مختلفی برای درخواست سونوگرافیهای اضافی وجود دارد، از جمله:
- مشکلات مربوط به تخمدانها، رحم، دهانه رحم یا سایر اندامهای لگنی؛
- کوچک بودن اندازه جنین نسبت به سن بارداری یا مشکوکشدن به محدودیت رشد داخل رحمی؛
- مشکلات جفت مثل جفت سرراهی یا جداشدگی جفت؛
- بارداری چندقلویی (دوقلو، سهقلو یا بیشتر)؛
- بریچ بودن جنین (قرارگیری غیرطبیعی)؛
- زیاد بودن مایع آمنیوتیک (پلیهیدرآمنیوس)؛
- کم بودن مایع آمنیوتیک (الیگوهیدرآمنیوس)؛
- ابتلا به بیماریهایی مثل دیابت بارداری یا پرهاکلامپسی؛
- وجود ناهنجاری مادرزادی در جنین.
نتایج طبیعی سونوگرافی میتوانند متفاوت باشند، اما بهطور کلی نتیجه طبیعی به این معناست که جنین سالم به نظر میرسد و مشکل خاصی مشاهده نشده است.
علت تفاوت در زمان انجام سونوگرافی چیست؟
ممکن است تعداد سونوگرافیهایی که انجام میدهید و زمان انجام آنها بین پزشکان و مراکز مختلف متفاوت باشد. هر مرکز درمانی شیوه کاری خاص خود را دارد و بعضی پزشکان هم بر اساس سابقه پزشکی، وضعیت سلامت یا علائم شما برنامه سونوگرافی متفاوتی را در نظر میگیرند.
محدودیتهای سونوگرافی چیست؟
سونوگرافی در تصویربرداری از استخوانها یا بافتهایی که پر از هوا مثل ریه محدودیت دارد. همچنین برای افرادی که اضافهوزن یا چاقی دارند، ممکن است کیفیت تصاویر کم شود. زیرا امواج صوتی باید از لایه چربی بیشتری عبور کنند تا به ناحیه مورد نظر برسند.
کلام آخر دکتردکتر
سونوگرافیهای دوران بارداری ممکن است هم هیجانانگیز و هم استرسزا باشد. پزشک از سونوگرافی برای درک بهتر روند رشد و تکامل جنین استفاده میکند. انواع مختلفی از سونوگرافی وجود دارد و زمان دقیق انجام آنها ممکن است با توجه به نظر پزشک و شرایط شما متفاوت باشد. با این حال، اگر عارضه احتمالی یا دلیل پزشکی خاصی وجود داشته باشد، پزشک بهعنوان یک اقدام احتیاطی سونوگرافیهای بیشتری درخواست میکند. درباره برنامه سونوگرافی بارداری و انتظارتان با پزشک صحبت کنید. اگر سؤال دیگری دارید حتما از طریق ویزیت آنلاین دکتر زنان یا مراجعه حضوری با دکتر زنان سایت دکتردکتر مشورت کنید.
سوالات متداول
منابع
