تصویربرداری اشعه X روشی رایج و غیرتهاجمی برای بررسی ساختارها و اندامهای بدن مانند شکستگی استخوانها، تومورها، عفونتها و بسیاری موارد دیگر است. در این روش، از اشعه یونیزهکننده برای تولید تصاویر استفاده میشود؛ اما چالش اصلی اینجاست که قرارگرفتن در معرض تابش این اشعه، گاهی خطر سرطان را افزایش میدهد. باتوجهبه کاربردهای فراوان این روش و هزینه کمتر آن در مقایسه با MRI، در این مقاله از مجله سلامت دکتردکتر به بررسی کاربردها، فرایند تصویربرداری اشعه ایکس، آمادگیهای لازم و خطرات و ایمنی پرتوها میپردازیم تا آگاهی بیشتری برای انجام این روش تشخیصی داشته باشید.
تصویربرداری اشعه X چیست و چگونه کار میکند؟
تصویربرداری اشعه X (X-Ray) روشی تشخیصی، سریع، پُرکاربرد و بدوندرد است که کاربرد اصلی آن گرفتن عکسهایی از اندامهای داخلی بدن مانند استخوانها است. در این روش، دکتر رادیولوژی از تابش پرتوهای یونیزان برای ایجاد تصاویری دوبعدی از اندامهای مختلف بدن، بافتها و استخوانها استفاده میکند.
این تکنیک با نام «رادیوگرافی» نیز شناخته شده و با عبور مقدار کنترلشده اشعه از بدن، سایههایی ثبت میشوند که هر کدام نشاندهنده بخشی از بافتهای بدن مانند مایع، بافت نرم و استخوان هستند.
بافتهای مختلف بدن بسته به چگالی یا تراکم، اشعه ایکس را بهطور متفاوتی جذب میکنند؛ بنابراین در تصویر نهایی، هر بافت سایهای با رنگی متفاوت خواهد داشت. این تفاوت رنگها به پزشک کمک میکند تا اندامها، بافتهای نرم و سخت و حتی ناهنجاریهایی مانند توده و تومور و تجمع مایعات را بهراحتی تشخیص دهد. بهعنوانمثال، استخوانها و فلزات که بافتی متراکم دارند، بیشترین میزان اشعه ایکس را در این آزمایش بهخود جذب کرده و در تصاویر رادیوگرافی به رنگ سفید دیده میشوند.
رنگ بافتها در اشعه ایکس
جدول زیر رنگ بافتهای مختلف بدن در تصاویر اشعه ایکس را بهخوبی بررسی میکند:
| اندامها | میزان جذب اشعه ایکس در تصویربرداری | رنگ در تصاویر اشعه ایکس |
| جذب بیشترین میزان تابش اشعه ایکس | سفید |
| جذب متوسط تابش اشعه ایکس | خاکستری |
| هوا در اندامهایی مانند ریهها | جذب کمترین میزان تابش اشعه ایکس | سیاه |
برای تصویربرداری اشعه ایکس از برخی اندامها، پزشک متخصص مادهای حاجب مانند «ید» یا «باریم» تزریق میکند تا تصاویر بهدست آمده جزئیات بیشتری داشته باشند.
انواع اشعه ایکس
تصویربرداری اشعه X از قسمتهای مختلف بدن شامل استخوانها، مفاصل، قفسه سینه، شکم و ریهها انجام میشود؛ اما روشهای دیگری نیز از فناوری تابش یونیزان استفاده میکنند که به شرح زیر هستند:
اسکن تراکم استخوان (Bone Density Scan)
در اسکن تراکم استخوان که به آن DXA نیز گفته میشود، از دُز پایین اشعه ایکس برای اندازهگیری کلسیم موجود در استخوانها استفاده میکنند. اصلیترین کاربرد این روش تصویربرداری به شرح زیر است:
- تشخیص پوکی استخوان؛
- ارزیابی میزان خطر شکستگی استخوانها
رادیوگرافی کنتراست (Contrast Radiography)
گاهی رنگی از کنتراست به ساختارهای داخلی مانند رگهای خونی و اندامها کمک میکند تا در تصویربرداری با اشعه ایکس واضحتر نشان داده شوند. بنابراین رادیوگرافی کنتراست روش مناسبی برای بررسی موارد زیر خواهد بود:
- بررسی دستگاه گوارش؛
- بررسی شریانهای تنگشده یا مسدودشده.
فلوروسکوپی (Fluoroscopy)
در فلوروسکوپی، مجموعهای از اشعههای ایکس برای نمایش وضعیت اندامها در زمان واقعی استفاده میشود. این روش برای تشخیص بخشهای داخلی بدن کاربرد داشته و همچنین از آن برای راهنمایی یا هدایت برخی روشهای درمانی مانند آنژیوگرافی استفاده میکنند.
در این روش تصویربرداری، تصویر اشعه ایکس پیوسته روی مانیتور نمایش داده میشود تا پزشک متخصص روند کار یا عبور ماده حاجب از بدن را در زمان واقعی بررسی کند. نکته مهم اینکه، فلوروسکوپی در روشهاس مداخلهای پیچیده مانند قراردادن استنت یا سایر دستگاهها داخل بدن به دُزهای تابشی نسبتا بالایی نیاز دارد.
سیتیاسکن (CT)
در سیتیاسکن، تصاویر اشعه ایکس با حرکت آشکارساز در اطراف بدن بیمار ثبت میشوند و همزمان با نمایش تصاویر روی مانیتور، دستگاه تمامی تصاویر جداگانه را به تصاویر مقطعی یا برشهایی از اندامها و بافتهای داخلی بدن بازسازی خواهد کرد.
سیتیاسکن از دُز تابشی بالاتری در مقایسه با تصویربرداری اشعه X معمولی استفاده میکند؛ چون تصویر نهایی در این روش از بازسازی مجموعه تصاویر اشعه ایکس جداگانه بهدست میآید.
ماموگرافی (Mammogram)
یکی از روشهای تصویربرداری اشعه ایکس ویژه بررسی ساختارهای داخلی سینهها، ماموگرافی است. در این روش، ناهنجاریهایی شناسایی خواهد شد که ممکن است منجر به سرطان سینه شوند.
تصویربرداری EOS
در EOS از اشعه ایکس برای تصویربرداری از تمام بدن استفاده میکنند. میزان تابش اشعه ایکس در این روش، کمتر از تصویربرداری معمولی و سیتیاسکن است؛ بنابراین EOS برای افرادی که به بیماریهای مزمن مبتلا بوده یا به اسکنهای مکرر نیاز دارند، روشی ایمنتر خواهد بود.
دستگاه تصویربرداری اشعه ایکس چطور کار میکند؟
اشعه ایکس از تابش یونیزهکننده استفاده میکند؛ نوعی انرژی که نمیتوان آن را دید یا حس کرد. در تصویربرداری با اشعه X، تابش از طریق بدن به اندامها ارسال شده و آشکارساز ویژه دستگاه بر اساس میزان عبور تابش از ساختارهای مختلف، تصاویر را ایجاد و ثبت میکند.
بافتهای نرمی مانند پوست، ماهیچه و چربی، اجازهمیدهند تابش از آشکارساز دستگاه عبور کرده و در نتیجه تصاویر آنها در رادیوگرافی به رنگ خاکستری ظاهر خواهد شد. اما ساختارهای متراکمی مانند استخوانها یا تومورها، تابش بیشتری را جذب کرده و در تصاویر رادیوگرافی به رنگ سفید ظاهر میشوند.
کاربردهای کلیدی تصویربرداری اشعه ایکس در پزشکی
تابش الکترومغناطیسی به اندامهای مختلف و تهیه عکس اشعه ایکس کاربردهای متعددی به شرح زیر دارد:
- تشخیص بیماری؛
- ارزیابی میزان تاثیر روشهای درمانی؛
- نظارت روی پیشرفت بیماری.
باتوجهبه اینکه تصویربرداری اشعه X با میزان جذب تابش بر اساس چگالی یا تراکم اندامها کار میکند؛ بنابراین کاربرد اشعه ایکس در موارد زیر خلاصه خواهد شد:
تصویربرداری با اشعه ایکس از شکم
تصویربرداری از شکم معمولا برای تشخیص علت درد سمت چپ شکم یا سمت راست، بزرگشدن اندامها و وجود توده در این ناحیه تجویز میشود؛ اما گرفتن عکس اشعه ایکس از شکم کاربردهای دیگری نیز به شرح زیر دارد:
مشکلات دستگاه گوارش
باریم نوعی ماده حاجب است از آن برای نمایش جزئیات بیشتری از ساختارهای بدن در تصویربرداری اشعه ایکس و MRI استفاده میکنند. پزشک متخصص با هدف بررسی مشکلات گوارشی و قبل از تصویربرداری، دریافت باریم به یکی از روشهای زیر را به بیمار توصیه میکند:
- تزریق مایع مستقیم به رکتوم (تنقیه)؛
- نوشیدن مایع حاجب.
با ورود ماده حاجب به دستگاه گوارش، تصاویر تشکیلشده از اندامها و ساختارهای بدن با جزئیات بیشتری نمایش داده شده و در نتیجه به تشخیص مشکلات دستگاه گوارش کمک میکند.
سنگ در اندامهای شکمی
تصویربرداری اشعه X روشی سریع و ایمن برای تشخیص سنگ در اندامهای زیر است:
- سنگ کلیه؛
- سنگ مثانه.
اشیاء بلعیدهشده
گاهی کودکان حین بازی، شی کوچکی مانند سکه را میبلعند؛ در این شرایط، پزشک برای تعیین محل دقیق شی و خروج سریعتر آن از بدن کودک، تصویربرداری با اشعه X را انجام میدهد.
تصویربرداری با اشعه ایکس از استخوان
رادیوگرافی یکی از روشهای سریع و مطمئن برای تشخیص مشکلات مرتبط با استخوانها به شرح زیر است:
- شکستگی استخوان؛
- پوکی استخوان؛
- سرطان استخوان؛
- عفونتها.
شکستگی استخوانها مانند شکستگی دنده یا استخوان دست یا پا، رایجترین علت انجام X-Ray است؛ اما این تنها کاربرد اشعه ایکس در بررسی استخوانها نیست.
باتوجهبه اینکه تراکم تومورهای سرطانی با بافتهای مختلف بدن متفاوت است؛ بنابراین اشعه ایکس تومورهای استخوانی را بهخوبی نشان میدهد. بههمیندلیل نیز پزشک متخصص، انجام تصویربرداری اشعه X را برای تشخیص سرطان استخوان تجویز میکند.
تصویربرداری با اشعه ایکس از مفاصل
عکسبرداری با اشعه ایکس از مفاصل به پزشک متخصص در تشخیص بیماریهای زیر کمک خواهد کرد:
- دررفتگی مفصل؛
- آرتروز.
علاوهبر تشخیص بیماریهای بالا، عکس دستگاه اشعه ایکس بیماران مبتلا به آرتروز در طول سالها، دادهای بسیار مهمی برای ارزیابی وضعیت بیماری است؛ بنابراین پزشک با بررسی و مقایسه عکسهای قدیمی و جدید به بدترشدن یا بهبود آرتروز پی میبرد.
تصویربرداری با اشعه ایکس از سر
کاربردهای عکسبرداری از سر به شرح زیر است:
- تشخیص بیماریهای موثر روی شکلگیری استخوانهای جمجمه مانند کرانیوسینوستوز؛
- ترک و شکستگی استخوان جمجمه ناشی از آسیبهای سر؛
- بررسی وضعیت شکستگی جمجمه بعد از درمان.
تصویربرداری با اشعه ایکس از ستون فقرات
عکس اشعه ایکس از ستون فقرات با هدف تشخیص و ارزیابی پیشرفت بیماریهای زیر تجویز میشود:
- آرتروز (التهاب مفاصل یا ساییدگی مفاصل)؛
- اسکولیوز (اختلال ساختار ستون فقرات شامل خمشدن غیرطبیعی ستون فقرات به یکطرف).
تصویربرداری با اشعه ایکس از قفسه سینه
اگر علائمی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس یا سرفه داشته باشید، پزشک متخصص برای بررسی دقیقتر و تشخیص بیماری، عکسبرداری از قفسه سینه را تجویز میکند.
تصویربرداری از قفسه سینه با اهداف مختلفی انجام میشود که مهمترین آنها شناسایی عفونت ریهها، نارسایی احتقانی قلب و انسداد رگهای خونی است. عکسبرداری از این قسمت به تشخیص بیماریهای دیگری نیز کمک میکند که به شرح زیر هستند:
عفونتها یا بیماریهای ریه
تصویربرداری از قفسه سینه با اشعه ایکس روشی سریع برای تشخیص بیماریهای ریوی به شرح زیر است:
- ذاتالریه؛
- سل؛
- سرطان ریه.
حین تصویربرداری از قفسه سینه، پزشک متخصص بهدنبال شواهدی از بیماریهای بالا میگردد؛ چون ناهنجاریهای مرتبط با این موارد بهدلیل چگالی و تراکم متفاوت بافت در X-Ray نمایش داده میشوند.
بزرگشدن قلب
بزرگشدن قلب یکی از نشانههای نارسایی احتقانی قلب است و بهوضوح در عکسبرداری با اشعه ایکس تشخیص داده میشود.
انسداد رگهای خونی
تزریق ماده حاجب حاوی ید باعث برجستهشدن بخشهایی از سیستم گردش خون میشود؛ بنابراین حین تصویربرداری اشعه X، پزشک متخصص انسداد رگهای خونی را تشخیص میدهد.
سرطان سینه
ماموگرافی نوع خاصی از روش تصویربرداری است که از اشعه ایکس برای بررسی بافتهای سینه استفاده میکند. با مشاهده ناهنجاریها یا بافتهای غیرطبیعی در نتیجه ماموگرافی، پزشک متخصص روشهای دیگر تشخیصی مانند سونوگرافی و بیوپسی را انجام میدهد.
تصویربرداری با اشعه ایکس از فک و دندان
دندانپزشکها از تصویربرداری اشعه X برای بررسی حفرههای دندانی و وضعیت دندانها استفاده میکنند. تصویربرداری از دندانها بهصورت تکی یا کامل انجام شده و تصاویر بهدست آمده به تشخیص مشکلات دندانی و دهانی زیر کمک میکنند:
- پوسیدگی دندانها؛
- حفرههای دندان؛
- وضعیت ترمیم دندانها؛
- موقعیت ایمپلنتهای دندانی.
تصویربرداری اشعه ایکس و سرطان
تصویربرداری با اشعه ایکس در تصاویر دوبعدی برای تشخیص سرطان کافی نیست؛ چون تومورهای برخی اندامها ممکن است بهدلایل زیر قابلتشخیص نباشند:
- تومورها پشت سایر ساختارهای بدن پنهان شدهاند.
- تومورها آنقدر کوچک هستند که در تصویربرداری اشعه X قابل تشخیص نیستند.
- تومورها با بافتهای طبیعی بدن ترکیب شدهاند.
همانطور که در بخشهای قبلی اشاره شد، این روش ممکن است به تشخیص سریعتر سرطان استخوان و حتی سرطان سینه (با ماموگرافی) کمک کند. در چنین شرایطی، پزشک از رادیوگرافی دوبعدی برای بررسی اولیه و سریع استفاده کرده و در نهایت روشهای دیگر تصویربرداری مانند MRI را برای جزئیات بیشتر تجویز میکند.
آمادگیهای لازم قبل از انجام تصویربرداری اشعه X
اشعه ایکس از جمله روشهای استاندارد تصویربرداری است که اغلب به آمادگی خاصی نیاز ندارد؛ تنها برخی اقدامات در موارد خاص به شرح زیر هستند:
ناشتایی
اگر تصویربرداری اشعه ایکس از دستگاه گوارش انجام میشود؛ ممکن است پزشک متخصص ناشتایی برای مدتزمانی مشخص را تجویز کند. لازم است بدانید که در زمان ناشتایی نباید چیزی بخورید یا بنوشید.
گاهی پزشک نوشیدن مایعاتی خاص را منع کرده یا محدود میکند. در برخی موارد نیز ممکن است از شما بخواهد داروهایی را برای پاکسازی رودهها مصرف کنید.
تمامی موارد آمادگی بالا به تشخیص پزشک متخصص بستگی داشته و نباید خودسرانه برای ناشتایی یا مصرف قرص پاکسازی روده اقدام کنید.
دادن اطلاعات به پزشک درباره ایمپلنتهای فلزی
بسیاری از افراد ایمپلنتهای دندانی یا پیچ و پلاکهای ارتوپدی دارند که باعث بروز اختلال در عملکرد دستگاه X-Ray میشود. بنابراین قبل از انجام تصویربرداری اشعه X اطلاعات کاملی درباره ایمپلنتهای فلزی به پزشک متخصص ارائه کنید.
مصرف ماده حاجب
در مواردی که پزشک متخصص تصویربرداری با ماده حاجب را تجویز کرده، باید آن را طبق دستور تکنسین دستگاه و قبل از رادیوگرافی مصرف کنید. این ماده برخی از ساختارهای بدن را در تصاویر رادیوگرافی برجستهتر و واضحتر کرده و رنگ کنتراست آن باید به یکی از روشهای زیر مصرف شود:
- بلعیدن مایع؛
- تزریق مایع؛
- تنقیه مایع (ورود مایع به بدن از طریق مقعد).
همراه نداشتن وسایل فلزی
مانند ایمپلنتهای فلزی که ممکن است در بدن شما باشند، اشیای فلزی که استفاده میکنید نیز باعث اختلال در عملکرد دستگاه X-Ray خواهند شد؛ بنابراین قبل از تصویربرداری تمامی وسایل زیر را دربیاورید:
- انواع جواهرات؛
- پرسینگ؛
- عینک؛
- سمعک.
پوشیدن جلیقه یا پیشبند سربی
در برخی موارد، تکنسین دستگاه تصویربرداری برای جلوگیری از تابش اشعه ایکس به سایر اندامهای بدن از شما میخواهد جلیقه یا پیشبندی سُربی بپوشید.
بیان سابقه پزشکی و مصرف داروها
قبل از انجام تصویربرداری باید اطلاعات زیر را در اختیار پزشک متخصص قرار دهید تا توصیههای لازم را ارائه کند:
- سابقه بیماری خاص؛
- آلرژیها؛
- داروهای مصرفی؛
- بارداری؛
- بیماری کلیوی.
فرایند انجام رادیوگرافی ساده اشعه X چگونه است؟
فرایند گرفتن عکس اشعه ایکس در رادیوگرافی ساده به شرح زیر است:
تصویربرداری بزرگسالان
- لباسها، جواهرات، عینک و تمامی وسایل فلزی که ممکن است باعث بروز اختلال در فرایند رادیوگرافی شود را درآورده و در صورت نیاز لباس بیمارستان بپوشید.
- اگر جراحیهای قبلی ایمپلنت فلزی داشتهاید، این موضوع را به پزشک رادیولوژی و تکنسین دستگاه اطلاع دهید؛ چون این ایمپلنتها مانع عبور اشعه ایکس از بدن شده و ممکن است تصاویر بهدستآمده واضح نباشند.
- اگر نیاز به تصاویری با جزئیات بیشتر از اندامها و بافتهای نرم بوده یا پزشک متخصص قصد بررسی رگهای خونی را داشته باشد، مطابق دستور تکنسین باید ماده حاجب مصرف کنید؛ درغیراینصورت نیازی به ماده حاجب نیست.
- در برخی موارد، تکنسین دستگاه جلیقه یا پیشبندی سربی به شما میدهد تا با پوشیدن آن از رسیدن اشعه ایکس به سایر نواحی بدن جلوگیری شود.
- بسته به اینکه تصویربرداری از کدام اندام انجام میشود، با راهنمایی تکنسین دستگاه روی تخت قرار بگیرید. تکنسین چگونگی قرارگیری بدن برای ایجاد تصاویری واضح را آموزش میدهد.
- اگر تصویربرداری اشعه X از زوایای مختلف ساختارهای بدن انجام شود؛ باید مطابق راهنماییهای تکنسین در چندین حالت مختلف دراز بکشید، بنشینید یا بایستید.
- ممکن است تکنسین از بالش یا کیسههای شنی برای قرارگیری بدن در موقعیتی درست استفاده کند.
- با قرارگیری در موقعیت درست باید برای چند ثانیه بیحرکت بمانید و نفستان را حبس کنید تا عکس اشعه ایکس واضح و بدون بخشهای تار باشد.
- تکنسین، فیلم خام را درست زیر اندام موردنظر قرار میدهد.
- بعد از آمادگیهای اولیه، تکنسین، دوربینی بزرگ و متصل به بازویی فلزی را روی بدن شما قرار داده و میخواهد بیحرکت بمانید. فاصله مناسب از اشعه ایکس این بازو را تکنسین تعیین میکند.
- تکنسین از اتاق تصویربرداری خارج شده و از بیرون دستور گرفتن تصاویر را صادر میکند.
- دستگاه پرتویی از اشعه به بدن میفرستد.
- اشعه با عبور از بدن و بافتها و اندامها با چگالی و تراکم متفاوت باعث شکلگیری تصاویری به رنگهای سیاه، خاکستری و سفید روی فیلم خواهد شد.
- اگر پزشک رادیولوژی کیفیت تصاویر را تایید کند، آزمایش تمام شده و باید از اتاق تصویربرداری خارج شوید.
تصویربرداری کودکان
مراحل تصویربرداری اشعه ایکس کودکان مشابه بزرگسالان است؛ با این تفاوت که برای مهارکردن بدن کودک و بیحرکتماندن اندامها از ابزارهایی استفاده میکنند. این ابزارها هیچگونه آسیبی به کودک نمیزنند و تنها کاربرد آنها جلوگیری از تکرار تصویربرداری بهدلیل حرکت بدن کودک است.
اگر نیازی به حضور والدین در کنار کودک باشد؛ تکنسین جلیقه یا پیشبندی سربی به آنها میدهد تا از تابش اشعه ایکس به بدن والدین جلوگیری شود.
تصویربرداری اشعه ایکس چقدر زمان میبرد؟
عکسبرداری با اشعه ایکس معمولا مراحل کوتاهی دارد. بهعنوانمثال، تصویربرداری از قفسه سینه اغلب حدود ۱۵ دقیقه زمان میبرد؛ اما ممکن است عکسبرداری از اندامهای دیگر، بیشتر یا کمتر زمان ببرد.
اشعه ایکس تا چند ساعت در بدن میماند؟
بسیاری از افراد نگران این موضوع هستند که بعد از تصویربرداری، اشعه ایکس تا چند ساعت در بدن میماند. لازم است بدانید که روشهای تصویربرداری با اشعه ایکس، خطراتی دارند که به عواملی مانند نوع اشعه و اندام موردبررسی بستگی دارد.
جدول زیر دُز تابش اشعه ایکس به اندامها و ساختارهای مختلف بدن را با تابش زمینهای طبیعی که همه افراد روزانه با آن مواجه میشوند؛ بررسی میکند. منظور از تابش زمینهای طبیعی، قرارگیری روزانه افراد در مقابل اثرات اشعه ایکس در فضای اطراف است.
| اندامها و ساختارها | معادل تابش زمینهای طبیعی روزانه |
| قفسه سینه | ۲.۴ روز تابش |
| جمجمه | ۱۲ روز تابش |
| ستون فقرات | ۱۸۲ روز تابش |
| اوروگرام داخل وریدی | ۱ سال تابش |
| دستگاه گوارش فوقانی | ۲ سال تابش |
| تنقیه باریم | ۲.۷ سال تابش |
| سیتیاسکن سر | ۲۴۳ روز تابش |
| سیتیاسکن شکم | ۲.۷ سال تابش |
اعداد جدول بالا، تابش برای بزرگسالان را بررسی کرده است؛ اما کودکان بیشتر در معرض اثرات اشعه ایکس قرار دارند.
میزان دُز اشعه ایکس در تصویربرداری ساده
واحد میلیسیورت (Millisieverts) اثرات بیولوژیکی تابش را اندازهگیری کرده و نشان میدهد که بدن باتوجهبه حساسیت بافتها، چهمقدار تابش جذب میکند. اما نکته اصلی اینجاست که دُز موثر و دُز جذبی بدن چقدر است؟
مفهوم دُز موثر در مقابل دُز جذبی
درک تفاوت بین دُز موثر و دُز جذبی اشعه ایکس بسیار مهم است؛ بنابراین باید ابتدا با مفاهیم آنها آشنا شوید:
| نوع دُز | مفهوم |
| دُز موثر | دُز موثر با در نظرگرفتن نوع تابش و نوع بافت، ریسک ابتلا به سرطان در کل بدن را تخمین زده و با واحد سیورت یا میلیسیورت بیان میشود. |
| دُز جذبی | دُز جذبی مقدار انرژی اشعه ایکس است که در واحد جرم بافت (واحد گری) جذب میشود و نشاندهنده فیزیک انرژی اشعه دریافتی است. |
دُز اشعه ایکس در تصویربرداری اندامها
عکسبرداری با اشعه ایکس از اندامهای مختلف دارای دُزهای متفاوتی به شرح زیر است:
| تصویربرداری اندام | دُز اشعه مصرفی |
| حدود ۰.۱ میلیسیورت |
| سر | حدود ۲ میلیسیورت |
| شکم و لگن | حدود ۱۰ میلیسیورت |
| ماموگرافی | ۰.۴ میلیسیورت |
| ۰.۰۰۵ تا ۰.۰۱ میلیسیورت |
خطرات و ایمنی پرتو ایکس
در روش تصویربرداری اشعه ایکس از مقادیر کمی اشعه برای ایجاد تصاویر استفاده میشود؛ اما قرارگرفتن در معرض همینمقدار اشعه برای مدتی طولانی ممکن است خطراتی برای سلامتی شما داشته باشد. باتوجهبه نگرانیهایی که درباره افراد با شرایط خاص مانند کودکان و زنان باردار وجود دارد؛ مضرات اشعه ایکس در ادامه بررسی خواهد شد:
افزایش خطر آسیب به DNA
تابش یونیزان نوعی از تابش است که انرژی کافی برای آسیب به ساختار DNA را دارد. خطر آسیب به ساختار DNA در این روش تشخیصی اندک است.
افزایش خطر سرطان
اشعه ایکس ممکن است خطر ابتلا به سرطان را به میزان بسیار اندکی افزایش دهد؛ اما همین میزان خطر نیز به عوامل متعددی به شرح زیر بستگی دارد:
| عوامل افزایش خطر سرطان در تصویربرداری | توضیحات |
| دُز تابش | خطر ابتلا به سرطان با افزایش دُز تابش و تعداد دفعات تصویربرداری افزایش پیدا میکند. |
| سن بیمار | خطر ابتلا به سرطان بیمارانی که در سن پایین در معرض اشعه ایکس قرار گرفتهاند بیشتر از دیگران است. |
| جنسیت بیمار | زنان در مقایسه با مردان (حتی با دریافت اشعههای یکسان در سن مشابه) بیشتر در معرض خطر ابتلا به سرطان قرار دارند. |
| ناحیه بدن | برخی از اندامهای بدن نسبت به تابش اشعه ایکس حساستر بوده و در نتیجه خطر سرطان افزایش پیدا میکند. |
اشعه ایکس دستگاههای تصویربرداری معمولی، خطر ابتلا به سرطان کُشنده را با نسبت ۱ در ۲۰۰۰ افزایش میدهد؛ این عدد در مقایسه با میزان طبیعی ابتلا به سرطانهای کُشنده تقریبا ناچیز است.
البته این آمار بزرگسالان است؛ اما متاسفانه اشعه ایکس ممکن است خطر ابتلا به سرطان مغز و لوسمی در کودکان را سهبرابر کند؛ بهویژه اگر تصویربرداری شکم و قفسه سینه با دُزهای خاصی از تابش انجام شود.
آسیب به جنین
اگر باردار هستید یا احتمال بارداری میدهید باید قبل از تصویربرداری با اشعه ایکس با پزشک متخصص زنان مشورت کنید؛ چون عکسبرداری با این اشعه از شکم در دوران بارداری ممکن است به جنین آسیب بزند یا باعث نقص مادرزادی شود.
اثرات بافتی
کسانی که در معرض تابش سطوح نسبتا بالایی از اشعه ایکس قرار میگیرند، ممکن است اثرات بافتی زیر را تجربه میکنند:
- آب مروارید؛
- قرمزی پوست؛
- ریزش مو.
لازم است بدانید که قرارگرفتن در معرض سطوح بالای اشعه ایکس معمولا در تصویربرداری ساده رخ نمیدهد و در بیشتر موارد روش «فلوروسکوپی مداخلهای طولانی و پیچیده» باعث تجربه چنین عوارضی خواهد شد.
واکنش به ماده حاجب
اگر قبل از تصویربرداری ماده حاجب دریافت کردهاید؛ ممکن است عوارض جانبی زیر را تجربه کنید:
| عوارض جانبی ماده حاجب | توضیحات |
| عوارض شایع |
|
| عوارض نادر |
|
مزایای تصویربرداری با اشعه ایکس
رادیوگرافی یکی از قدیمیترین روشها برای گرفتن تصاویری واضح از اندامها و ساختارهای داخلی بدن است. هرچند این روش بهتنهایی برای تشخیص بیماریها و بررسی وضعیت سلامتی افراد کافی نیست؛ اما مزایای بسیاری به شرح زیر دارد:
| مزایای تصویربرداری با اشعه X | توضیحات |
| غیرتهاجمی |
|
| هدایت روشهای تشخیصی و درمانی |
|
| یافتههای غیرمنتظره |
|
| ایمنی | ایمن برای اکثر افراد در سنین مختلف |
چند بار گرفتن اشعه ایکس در ماه بیخطر است؟
هیچ محدودیت جهانی برای تعداد دفعات تصویربرداری اشعه X در ماه وجود ندارد؛ چون وضعیت هر بیمار با دیگری متفاوت است. بااینحال پزشک متخصص قبل از تصویربرداری شرایط بیمار را در نظر میگیرد.
تفسیر تصویربرداری اشعه X
پزشک رادیولوژی تصاویر دستگاه را تفسیر کرده و گزارشی کامل برای پزشک متخصص مینویسد. رادیولوژیست هر چیز غیرطبیعی یا نگرانکنندهای که در تصاویر دیده باشد را یادداشت کرده و سپس تصاویر را به گزارش ضمیمه میکند.
| بخشهای بدن | موارد قابلتشخیص در تصویربرداری |
| استخوانها |
|
| مفاصل |
|
| قفسه سینه |
|
| شکم |
|
| سر |
|
| ستون فقرات |
|
| دندان |
|
تفاوت تصویربرداری اشعه X با سیتی اسکن و MRI
روشهای مختلف تصویربرداری از ساختارهای داخلی بدن، تفاوتهایی داشته و بر همین اساس نیز نحوه انجام و کاربردهای آنها از یکدیگر متمایز میشود. بنابراین در ادامه به بررسی این موضوع میپردازیم که تفاوت تصویربرداری اشعه X با سیتیاسکن و ام آر آی چیست.
| موارد مقایسه | تصویربرداری اشعه X | سیتیاسکن | MRI |
| نوع اشعه | اشعه یونیزهکننده | اشعه یونیزهکننده | امواج رادیویی |
| کاربردها |
| تمامی کاربردهای اشعه ایکس بهاضافه موارد زیر:
| تمامی کاربردهای اشعه ایکس و سیتیاسکن بهاضافه موارد زیر:
|
| نوع تصاویر | تصویر تکی مسطح یا دوبعدی | تصاویر سهبعدی | تصاویر سهبعدی متعدد از نماهای مختلف |
| کیفیت تصاویر | کیفیت پایینتر تصاویر در مقایسه با سیتیاسکن و MRI | تصاویر واضحتر نسبت به اشعه ایکس | تصاویر واضحتر از سیتیاسکن و اشعه ایکس |
| تکنولوژی | تابش اشعه | تابش اشعه | استفاده از آهنرباهای قدرتمند برای ایجاد میدان مغناطیسی |
| ایمنی |
|
|
|
| مزایا |
|
|
|
| معایب |
| تمامی خطرات اشعه ایکس بهاضافه:
|
|
| زمان انجام | بین ۵ تا ۱۵ دقیقه | حدود ۳۰ دقیقه یا بیشتر | حدود ۳۰ دقیقه یا بیشتر |
| هزینه | ارزانتر از سیتیاسکن و MRI | گرانتر از اشعه ایکس | گرانتر از اشعه ایکس و سیتیاسکن |
کلام آخر دکتردکتر
تصویربرداری اشعه ایکس روشی ایدئال برای بررسی وضعیت استخوانها، مفاصل، دندانها، تومورها، رگهای خونی مسدود شده و بافتهای متراکم است. این روش از تابش مقدار کمی اشعه ایکس برای ثبت ساختارهای بدن روی فیلم استفاده کرده و امن و بدوندرد است. باتوجهبه اینکه تصویربرداری اشعه X روشی سریع برای تشخیص بافت ملتهب و ضخیمشده، شکستگی و برخی تومورهای سرطانی است؛ پیشنهاد میشود برای انجام رادیوگرافی در مرکزی معتبر و مدرن از خدمات دریافت نوبت حضوری دکتردکتر استفاده کنید. در نهایت نیز میتوانید از دکتردکتر وقت ویزیت آنلاین برای بررسی و تفسیر نتیجه تصویربرداری توسط پزشک متخصص بگیرید.
سوالات متداول
منابع
