دوران جوانی، دوران اوج فعالیتهای فیزیولوژیک و متابولیک بدن است. در این میان، بسیاری از جوانان با وجود اشتهای مناسب و حتی تلاش برای چاقی، موفق نمیشوند از سد کموزنی بگذرند. لاغری مفرط در این بازه سنی حاکی از سوختوساز بسیار بالا یا کمبودهای پنهان تغذیهای و فشارهای عصبی است. لاغری جوانان با سطح انرژی، قدرت سیستم ایمنی و توانمندی آنان برای دنبالکردن اهداف زندگی گره خورده و باید با ترکیب اصلاح سبک زندگی، مدیریت استرس و تغذیه هوشمند جبران شود، نه با پناهبردن به فستفود و مکملهای غیرمجاز! در این راهنمای مجله سلامت و پزشکی دکتردکتر، نگاهی به علت لاغری جوانان میاندازیم و راهکارهای عملی برای دستیابی به وزنی ایدئال را بررسی میکنیم.
علت لاغری جوانان چیست؟
بیشتر جوانها با چالش نقص توده بدنی مواجهاند. گرچه این ناشی از نقصهای ساختاری بدن آنان نیست، قطعا بر اعتمادبهنفس، سطح انرژی روزانه و حضورشان در جامعه سایه میاندازد. در فصل جوانی، جنگی میان سوختوساز و ساختوساز در بدن برپاست. ریشۀ این لاغری نیز اغلب به تلاطمهای هورمونی، متابولیسم پایه و فشارهای روانتنی در این بازۀ سنی برمیگردد.
لاغری در جوانی پدیدهای طبیعی و در اکثر موارد گذراست. این وضعیت با اصلاح تدریجی سبک زندگی و هوشمندی در تغذیه، خودبهخود به تعادل میرسد. عبور از این مرحله، نیازمند صبوری و تغییر هدف از چاقی به قدرت جسمانی است.
دلایل لاغری جوانان را میتوان در سه بخش بررسی کرد:
- دلایل جسمی؛
- دلایل روانی؛
- دلایل مربوط به سبک زندگی.
دلایل جسمی لاغری جوانان
گاهی اوقات لاغری نتیجۀ یکسری فرایند پاتولوژیک در بدن رخ میدهد، فعالیتهایی که مانع تثبیت وزن میشوند. در ادامه به چند مورد از آنها اشاره میکنیم.
۱. مشکلات گوارشی و سوءجذب
سیستم گوارش وظیفه تجزیه و انتقال درشتمغذیها به خون را بر عهده دارد. در برخی جوانان، دیوارۀ روده به دلیل بیماریهایی نظیر سلیاک (حساسیت به گلوتن) یا بیماری کرون دچار التهاب شده و توانایی جذب کالری را از دست میدهد. در این حالت، فرد با وجود صرف غذای کافی و فقط بهدلیل دفع مواد مغذی یا عدم جذب آنها، با کاهش وزن پروتئینی و چربی مواجه میشود و این علت لاغری جوانان است.
علائمی مثل نفخ مزمن، اسهال یا تغییر در شکل دفع نشانههای مشکلات گوارشی و سوءجذب هستند.
۲. پرکاری تیروئید
تیروئید ترموستات سوختوساز بدن و عملکرد نامناسبش یکی از دلایل لاغری در جوانان است. ترشح بیشازحد هورمون تیروکسین از این غده نرخ متابولیسم پایه را بهطرز عجیبی بالا میبرد. بدن جوانان مبتلا به پرکاری تیروئید حتی در وضعیت استراحت هم به کالریسوزی ادامه میدهد و چربیها فرصت تجمع پیدا نمیکنند.
از علائم پرکاری تیروئید میتوان به ضربان قلب سریع، لرزش دستها، تعریق بیشازحد و عدم تحمل گرما اشاره کرد.
۳. بیماریهای مزمن و عفونی
بدن در وضعیت ابتلا به بیماری مزمن برای تأمین انرژی به تخریب بافتها رو میآورد. نمونهاش دیابت نوع ۱ که توان استفاده از قند خون را از بدن میگیرد؛ در نتیجه بدن برای تأمین سوخت شروع به سوزاندن سریع بافتهای عضلانی و چربی میکند. همچنین عفونتهای پنهان مثل سل، عفونتهای انگلی مزمن و یا اچآیوی، سیستم ایمنی را درگیر مبارزهای دائمی میکنند. این مبارزه انرژی کلانی از بدن میگیرد و تودۀ بدنی را تحلیل میبرد.
۴. مصرف برخی داروها
علت لاغری ناگهانی در جوانان گاه مربوط به درمانهای دارویی است. داروهای محرک مثل آنتیبیوتیکها، داروهای شیمیدرمانی و داروهای ضدافسردگی با کاهش اشتها، تغییر حس چشایی، تهوع یا افزایش کاذب سوختوساز، روند وزنگیری را مختل میکنند.
دلایل روانی لاغری جوانان
گاهی اوقات دلیل لاغری نوجوانان در فرایندهای عصبی آنان نهفته است. علم روانپزشکی نوین دستگاه گوارش را مغز دوم انسان میداند و معتقد است که هر تلاطم عاطفی در مغز، فرمان توقف جذب یا هضم را صادر میکند.
۱. استرس و اضطراب مزمن
در شرایط پراسترس نظیر دورۀ امتحانات یا بحرانهای عاطفی بدن در وضعیت جنگ یا گریز قرار میگیرد؛ این یعنی باید تاثیر استرس بر بدن را جدی بگیرید. غدد فوقکلیوی با ترشح مداوم آدرنالین و کورتیزول، ضربان قلب و دمای بدن را بالا میبرند و نتیجۀ این اتفاق چیزی جز افزایش شدید نرخ کالریسوزی نیست. بهعلاوه، اضطراب عضلات گوارشی را دچار انقباض میکند و حس سیری کاذب یا تهوع عصبی میآورد. حتی ممکن است ترشح هورمون رشد تحتشعاع قرار گرفته و بافت عضلانی شکل نگیرد.
۲. افسردگی و کاهش اشتها
افسردگی در بعضیها پرخوری میآورد و در بعضیها باعث کمخوری میشود. با کوچکترین اختلال در انتقالدهندههای عصبی سروتونین و دوپامین، بدن نسبت به غذا واکنش نشان نمیدهد و لذتی از آن نمیبرد. در غیاب غذا و انرژی، بدن شروع به تخریب بافت پروتئینی میکند تا سطح قند خون را ثابت نگه دارد. بهتدریج تودۀ عضلانی تحلیل میرود و لاغری آشکار میشود. افسردگی بهاینترتیب علت لاغری در جوانان است.
لاغری عصبی چیست؟
گاه علت لاغری جوانان چیز جز لاغری عصبی، بیاشتهایی عصبی یا همان آنورکسیا نیست، یک اختلال خوردن با ترس مفرط از افزایش وزن و تصویر بدنی تحریفشده!
این بیماری ذهن را بهشکلی وسواسگونه نسبت به چاقی حساس میکند، حتی اگر وزن فعلی جوان کمتر از حد نرمال باشد. ریشههای این اختلال اضطراب درونی و کمالگرایی افراطی است.
نشانههای بالینی و جسمی انورکسیا عبارتاند از:
- افت ضربان قلب و فشار خون برای محافظت از عضله قلب؛
- رویش موهای کرکمانند برای کمک به حفظ دمای بدن؛
- پوکی استخوان بهدلیل افت شدید سطح هورمون استروژن؛
- اختلالات الکترولیتی منجر به آریتمی قلبی.
نقش سبک زندگی در لاغری جوانان
علت لاغری جوانان همیشه بیماری و ژنتیک نیست، الگوهای رفتاری اشتباه در زندگی پرشتاب امروزی نیز در این اتفاق دخیلاند. در سنین جوانی، سبک زندگی زیربنای سوختوساز بدن را شکل میدهد و هرگونه ناهماهنگی در آن به تراز منفی انرژی میانجامد.
۱. تغذیه نامناسب و حذف وعدههای غذایی
بدن بهدلیل رشد بافتی و فعالیتهای ذهنی در این سنوسال، به جریان مستمری از گلوکز و آمینواسیدها نیاز دارد. حذف وعدههای غذایی (بهویژه صبحانه) یا جایگزینی وعدههای اصلی با تنقلات کمارزش، بدن را برای تأمین انرژی وادار به سوزاندن ذخایر گلیکوژن و متقاعب آن تجزیه پروتئینهای عضلانی میکند که علت لاغری جوانان است.
- پیامد: تداوم این رفتار زمینهساز کاهش نرخ متابولیسم و تحلیل عضلانی است، حتی اگر کالری کل دریافتی در یک وعده زیاد باشد.
۲. فعالیت بدنی بیشازحد یا بیشتمرینی!
فعالیت بدنی شدید بدون ریکاوری بدن را در وضعیت استرس جسمی مزمن قرار میدهد. بیشتمرینی سطح هورمونهای سازنده مثل تستوسترون را پایین میآورد و هورمونهای تخریبگر مثل کورتیزول را به اوج میرساند. این رایجترین علت لاغری در نوجوانان پسر علاقهمند به ورزش است.
- پیامد: ناهماهنگی هورمونی بدن را وارد فاز خودسوزی میکند و کافیست پروتئین و کربوهیدرات کافی برای بازسازی بافتها به بدن نرسد! افت شدید وزن و قدرت در این شرایط کاملا طبیعی است.
۳. بیخوابی و اختلال خواب
هورمون رشد در خواب شبانه ترشح میشود و بافتها را ترمیم میکند. در جوانی که دچار بیخوابی است، افت این هورمون بدن را دچار تحلیل بافتی خواهد کرد. ازطرفی کمخوابی حساسیت به انسولین را کاهش میدهد و تعادل هورمونهای اشتها (لپتین و گرلین) را برهم میریزد. این نوسان به جای پرخوری منجر به خستگی گوارشی و بیمیلی به خوردن در روز میشود.
- پیامد: افت ترشح هورمونهای رشد بهدلیل کمخوابی شبانه فرصت ترمیم و بازسازی عضلات را میگیرد و تعادل نامطلوب هورمونهای اشتها کالری دریافتی در طول روز را کمتر میکند. بهاینترتیب نخوابیدن هم علت لاغری جوانان است.
لاغری جوانان چه زمانی خطرناک است؟
کاهش وزن زمانی نگرانکننده است که سیستمهای حیاتی بدن در معرض خطر قرار بگیرند. اگر شاخص توده بدنی به کمتر از ۱۷٫۵ برسد یا فرد بدون برنامهریزی در بازۀ ۶ماهه بیشاز ۵ درصد از وزنش را از دست بدهد، بدن از وضعیت سازگاری خارج شده و برای تأمین انرژی پایه، ارگانهای داخلی و بافتهای حیاتی را تجزیه میکند.
علائم هشداردهنده لاغری در جوانان
- اختلالات قلبیعروقی: احساس سرگیجه هنگام بلندشدن و ضربان قلب نامنظم یا بسیار کند؛
- تغییر در پوشش بدن: ریزش موی شدید، خشکی غیرعادی پوست و رویش موهای بسیار نازک؛
- ضعف سیستم ایمنی: ابتلای مکرر به بیماریهای ویروسی و طولانیشدن روند بهبود زخمها یا کبودیها؛
- اختلالات هورمونی: قطع یا بینظمی چرخۀ قاعدگی در زنان و کاهش شدید میل جنسی در مردان.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر با وجود تغذیه عادی وزن جوان مدام رو به کاهش بوده و جوان با خستگی مزمن و تنگی نفس، تغییرات خلقی شدید، دردهای شکمی مداوم و غشکردن گاهبهگاه مواجه باشد، بررسی پزشکی نباید به تأخیر بیفتد. اینها علائم فقر آهن، تحلیل عضله قلب، التهاب روده و کمبود الکترولیت هستند و پیگیری آنها ضروری است.
راهکارهای اصولی برای درمان لاغری جوانان
شکست طلسم لاغری برای جوانان یک استراتژی بقاست، چون عملکرد سیستمهای ایمنی و باروری به آن وابسته است. بهترین رویکرد درمان لاغری جوانان، ترکیبی از روشهای بازیابی جسم، متعادلسازی هورمونها و بازیابی سلامت روان است.
اصلاح تغذیه برای درمان لاغری
علت لاغری جوانان هرچه باشد، برای درمان باید هوشمندانه مقداری کالری مازاد به رژیم غذایی آنان افزوده شود.
- بهجای افزایش چشمگیر حجم غذا، چگالی کالری دریافتی را بالا ببرید. برای مثال، چربیهای امگا۳ و پروتئین را به وعدههای اصلی اضافه کنید؛
- کل کالری دریافتی روزانه را به ۳ وعده اصلی و ۲ میانوعده پروتئینی تقسیم کنید تا سطح انسولین در طول روز پایدار بماند؛
- اگر میلی به خوردن خوراکیهای جامد ندارید، اسموتیهای خانگی حاوی جو دوسر، کره بادامزمینی و پروتئین وی نوش جان کنید.
درمان مشکلات روانی برای لاغری جوان
محور مغز و روده در تحریک اشتها نقش پررنگی ایفا میکند. از اینرو برای درمان لاغری جوانان، شروع درمان شناختی رفتاری خالی از لطف نیست. این درمان بر اصلاح الگوهای فکری مخرب درباره تصویر بدنی و کاهش اضطرابهای خوردن تمرکز دارد. همچنین با تکنیکهای ذهنآگاهی و مدیتیشن میتوان سطح کورتیزول را کنترل کرد و جلوی تخریب بافت عضلانی را گرفت.
بررسیهای پزشکی و درمانی لازم
برای تشخیص ریشههای عمیق و تخصصی لاغری جوانان و درمان قطعی آنها، متخصصان سلامت ابتدا یک پنل کامل آزمایشگاهی تجویز میکنند تا نگاهی به سطح هورمونهای تیروئید، قند و کیفیت جذب روده بیندازند.
اگر علت لاغری جوان ابتلا به بیماری خاصی باشد، پزشک، مصرف محرکهای اشتها یا داروهای تنظیمکننده آنزیمهای گوارشی را تجویز میکند تا کیفیت جذب مواد مغذی در بدن بهبود یابد. مصرف مکملهایی زینک و ویتامینهای گروه B نیز بخشی از رویکرد درمانی پزشکی است.
کلام آخر دکتردکتر
علت لاغری جوانان نه صرفا کمخوری، که حاصل تعامل پیچیده میان نرخ متابولیسم پایه، استرسهای محیطی، بیشفعالی تیروئید، اختلالات جذب و الگوی توزیع درشتمغذیهاست. در این بازۀ سنی، بدن کشتزاری برای ساخت زیربنای سلامت در سالهای آینده است. پس نباید برای افزایش وزن دستبهدامن کالریهای پوچ و مکملهای غیرمجاز شد. بلکه باید با بهینهسازی عملکرد انسولین و کنترل هورمون کورتیزول به کمک برنامه غذایی برای افزایش وزن به پیروزی رسید.
لاغری در جوانان با کاهش دریافت کالریهای کمارزش و جایگزینی آنها با منابع غذایی سرشار از درشتمغذیها قابل کنترل و بهبود است. پس بهجای خوردن چشموگوشبسته، تغذیه را هوشمندانه و با مشورت پزشک متخصص انتخاب کنید تا بدن از وضعیت تخریب بافتی به فاز بازسازی پایدار هجرت کند. دراینباره، در جلسات ویزیت آنلاین دکتردکتر از متخصصان باتجربه کمک بگیرید.
