نارکولپسی یکی از انواع اختلالات خواب است که بر توانایی مغز در تنظیم چرخههای خوابوبیداری تأثیر میگذارد. ممکن است همه ما گاهی در طول روز احساس خستگی و خوابآلودگی کنیم؛ اما افراد مبتلا به نارکولپسی با نیاز غیرقابلمقاومت و حملات ناگهانی خواب روبهرو هستند. ازآنجاکه حمله خواب ممکن است کیفیت زندگی، شغل و روابط اجتماعی افراد را تحتتأثیر قرار دهد، شناخت علل و علائم آن بسیار مهم است. در این مقاله، بهطور کامل با حمله خواب یا نارکولپسی، علل، علائم، روشهای تشخیص و گزینههای درمانی آن آشنا میشوید.
نارکولپسی چیست؟
نارکولپسی (Narcolepsy) یا حمله خواب یک اختلال عصبی مزمن است که توانایی مغز برای کنترل چرخههای خوابوبیداری را تحتتأثیر قرار میدهد. افراد مبتلا به نارکولپسی بعداز بیدار شدن احساس خستگی نمیکنند، اما در طول روز بارها دچار خوابآلودگی شدید میشوند. بسیاری از این افراد خواب شبانه منقطع دارند، یعنی بهمدت طولانی در خواب نمیمانند.
وقتی چرخه خواب ما طبیعی است، پساز حدود ۶۰ تا ۹۰ دقیقه وارد مرحله خواب با حرکت سریع چشم یا خواب رِم (REM) میشویم. خواب رم مرحلهای است که طی آن بیشترین رؤیا را میبینیم. در طول رم، مغز ما عضلات بدن را کاملاً شل نگه میدارد تا در خواب واکنش فیزیکی نشان ندهیم و رؤیاها را در واقعیت اجرا نکنیم.
در افراد مبتلا به نارکولپسی فرایند تنظیم چرخه خوابوبیداری دچار اختلال میشود. به همین دلیل، این افراد خواب تکهتکه دارند و مرز بین خوابوبیداری آنها چندان مشخص نیست. این افراد معمولاً بسیار سریعتر از دیگران، شاید ظرف ۱۵دقیقه پساز به خواب رفتن، وارد مرحله خواب رم میشوند. حتی ممکن است در بیداری ضعف عضلانی و رؤیابینی را که مختص رم است تجربه کنند.
علائم بیماری نارکولپسی چیست؟
علائم نارکولپسی در افراد مختلف یکسان نیست. بنابراین، هر کسی ممکن است فقط برخی از علائمی را که در ادامه توضیح میدهیم داشته باشد. رایجترین علائم نارکولپسی عبارتاند از:
خوابآلودگی بیش از حد در طول روز
خوابآلودگی شدید در طول روز (EDS) بارزترین علامت نارکولپسی است. افراد مبتلا به نارکولپسی اغلب بهشکل ناگهانی و بدون هیچ هشداری به خواب میروند. فرقی هم نمیکند کجا هستند یا چه کاری انجام میدهند. ممکن است در حین انجام وظایف روزانه، صحبت با دوستان و حتی هنگام رانندگی ناگهان بخوابند. مدتزمان این خواب از چند ثانیه تا چند دقیقه متغیر است و در برخی افراد تا نیمساعت هم طول میکشد. بیشتر آنها بعداز بیدار شدن احساس سرزندگی میکنند، اما دوباره خوابآلود میشوند.
این حملات خواب باعث کاهش سطح هوشیاری و تمرکز در افراد میشوند. بااینحال، گاهی بین حملات سطح هوشیاری افراد به حالت طبیعی برمیگردد؛ بهویژه اگر درحال انجام فعالیتهایی باشند که برایشان جذاب است.
EDS بین همه افراد مبتلا به نارکولپسی مشترک است، ولی ممکن است آن را با شدتهای متفاوتی تجربه کنند.
کاتاپلکسی
کاتاپلکسی (Cataplexy) به معنای از دست دادن ناگهانی و موقت کنترل عضلات است که در نتیجهی هیجانات قوی مانند خندیدن، ترس، خشم و استرس رخ میدهد. این وضعیت ممکن است باعث لکنت زبان یا ضعف کامل عضلات تا چند دقیقه شود.
نارکولپسی و کاتاپلکسی ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند، ولی نباید آنها را با هم اشتباه گرفت. در حدود ۱۰ درصد افراد مبتلا به نارکولپسی، کاتاپلکسی اولین علامتی است که خود را نشان میدهد. در موارد دیگر، ممکن است هفتهها یا سالها پساز آغاز EDS علائم کاتاپلکسی در فرد ظاهر شود. برخی از افراد مبتلا به نارکولپسی، فقط یک یا دو دوره کاتاپلکسی را در کل زندگیشان تجربه میکنند. برخی دیگر ممکن است در یک روز، چند بار دچار کاتاپلکسی شوند.
حملات کاتاپلکسی به دو دسته تقسیم میشوند:
- حملات خفیف: در این حالت، فرد، فقط در چند عضله، ضعف جزئی و کوتاهمدت دارد؛ مثلاً ممکن است دچار افتادگی خفیف پلکها یا از دست دادن کنترل سر و گردن شود.
- حملات شدید: در این حالت، فرد کنترل کامل بدنش را از دست میدهد. زانوهایش سست میشوند و به زمین میافتد. قادر به حرکت کردن، حرف زدن یا باز نگه داشتن چشمهایش نیست.
آیا کاتاپلکسی همان تشنج است؟
توجه داشته باشید که حمله شدید کاتاپلکسی ویژگی مشخصی دارد که آن را از اختلال تشنج یا غش متمایز میکند. در کاتاپلکسی با اینکه فرد بیحرکت به نظر میرسد، بهطور کامل هوشیار است و میداند در اطرافش چه میگذرد. صداها را میشنود و جملات را میفهمد. حمله معمولاً چند ثانیه تا چند دقیقه ادامه دارد و سپس خودبهخود برطرف میشود. شاید کمی ترسناک باشد، اما تا زمانی که فرد در جای امنی قرار دارد خطرناک نیست.
خواب شبانه منقطع و بیخوابی
افراد مبتلا به نارکولپسی در طول روز بسیار خوابآلود هستند، ولی در شب نیز برای خوابیدنِ پیوسته مشکل دارند. آنها ممکن است هر شب چندین بار و هربار بهمدت ۱۰ تا ۲۰ دقیقه از خواب بیدار شوند که خوابآلودگی در طول روز را بدتر میکند. همچنین، ممکن است به بیخوابی (Insomnia)، رؤیاهای واضح، آپنه خواب، اجرای فیزیکی رؤیاها (دستوپا زدن یا واکنش به خوابی که میبینند) و حرکات دورهای پا (Leg Episodic Movements) دچار شوند که خواب آنها را مختل میکند.
اختلال رفتاری خواب رم
معمولاً وقتی افراد خواب میبینند عضلات بدن بهطور موقت فلج میشوند. اگر اینطور نبود، فرد هنگام خواب با حرکات فیزیکی رؤیاهایش را نشان میداد. بااینحال، افرادی که مبتلا به اختلال رفتاری خواب رم (RBD) هستند این فلج را تجربه نمیکنند. درنتیجه، ممکن است هنگام خواب مشت بزنند، لگد بیندازند، فریاد بکشند، چنگ بزنند و خواب خودشان و اطرافیان را مختل کنند. RBD ممکن است بهخودیخود یک اختلال باشد یا بهعنوان یکی از نشانههای اختلال عصبی دیگری مثل نارکولپسی ظاهر شود.
فلج خواب
فلج خواب (Sleep Paralysis)، که در عامیانه به آن «بختک» میگویند، یکی دیگر از علائم نارکولپسی است. این حالت، که شامل ناتوانی موقت در حرکت یا صحبت کردن هنگام به خواب رفتن یا بیدار شدن است، معمولاً فقط چند ثانیه یا چند دقیقه طول میکشد. فلج خواب مشابه همان بیحسی و کاهش فعالیت ارادی عضلات است که در مرحله خواب رم رخ میدهد. شباهت زیادی هم به کاتاپلکسی دارد؛ با این تفاوت که فقط در مرز بین خوابوبیداری اتفاق میافتد. گاهی اوقات، توهماتی بسیار واضح، رؤیاگونه و گاهی ترسناک، بهشکل دیداری، شنیداری یا لمسی با فلج خواب همراهاند.
نکته: اینطور نیست که همه افراد مبتلا به فلج خواب نارکولپسی داشته باشند.
توهم
گاهی اوقات افراد در طول فلج خواب چیزهایی میبینند که وجود ندارند. به این حالت توهم گفته میشود. بااینحال، گاهی توهم در رختخواب رخ میدهد بدون اینکه فرد دچار فلج خواب شده باشد. اگر توهم هنگام خواب دیدن ایجاد شود، به آن توهمات هیپناگوژیک میگویند. برعکس، اگر هنگام بیدار شدن ایجاد شود، به آن توهمات هیپناپومپیک میگویند. ازآنجاکه ممکن است هنگام شروع توهم کاملاً خواب نباشید، ممکن است توهمات واضح و ترسناک به نظر برسند؛ مثلاً کسی را در اتاق خواب میبینید که آنجا نیست، ولی به نظرتان کاملاً واقعی میآید.
رفتارهای خودآیند
بعضی از افراد مبتلا به نارکولپسی وقتی در حین انجام فعالیتی مدت کوتاهی به خواب میروند، به آن فعالیت ادامه میدهند؛ مثلاً ممکن است هنگام نوشتن، تایپ کردن یا رانندگی به خواب بروند و همچنان کارشان را در خواب ادامه دهند، اما پساز بیدار شدن نمیتوانند به خاطر بیاورند که چه کاری انجام دادهاند! در اغلب مواقع هم کاری که در طی خواب انجام شده است کیفیت خوبی ندارد.
انواع نارکولپسی کداماند؟
نارکولپسی دو نوع اصلی دارد:
نارکولپسی نوع ۱
این نوع نارکولپسی باعث ضعف ناگهانی عضلات (کاتاپلکسی) و کاهش سطح هیپوکرتین (Hypocretin) میشود. هیپوکرتین، که به اورکسین (Orexin) هم معروف است، نوعی ماده شیمیایی طبیعی در مغز است که به بیدارماندن و کنترل خواب رم کمک میکند. اگر سطح این ماده در بدن پایین باشد، ممکن است فرد به نارکولپسی نوع ۱ مبتلا باشد. در گذشته نارکولپسی نوع ۱ را «نارکولپسی همراه با کاتاپلکسی» مینامیدند.
نارکولپسی نوع ۲
این نوع نارکولپسی در گذشته، «نارکولپسی بدون کاتاپلکسی» نامیده میشد. افراد مبتلا به این اختلال دچار خوابآلودگی بیش از حد در طول روز میشوند، اما کاتاپلکسی را تجربه نمیکنند. معمولا علائم خفیفتری دارند و سطح هیپوکرتین در مغز آنها نرمال است.
نارکولپسی ثانویه
علاوهبر دو نوع اصلی نارکولپسی، اختلال جداگانهای بهنام «نارکولپسی ثانویه» هم وجود دارد. نارکولپسی ثانویه ممکن است بهدلیل آسیب مغزی یا ضایعاتی در ناحیه هیپوتالاموس رخ دهد که به تنظیم خواب کمک میکند، و معمولاً با علائم شدیدتر ازجمله پرخوابی همراه است. مبتلایان به این اختلال ممکن است هر شب بیشتر از ۱۰ساعت بخوابند.
علت بیماری نارکولپسی چیست؟
علت حمله خواب یا نارکولپسی بسته به نوع آن ممکن است متفاوت باشد؛ مثلاً علل نارکولپسی نوع ۲ هنوز ناشناخته است و نارکولپسی ثانویه اغلب بهخاطر آسیبهای مغزی ایجاد میشود. بااینحال، بهطور کلی چند علت بیماری نارکولپسی را میتوان به شرح زیر برشمرد:
اختلالات خودایمنی
اختلالات خودایمنی زمانی رخ میدهند که سیستم ایمنی بهاشتباه به سلولها یا بافتهای سالم بدن حمله میکند. در مواردی که نارکولپسی با کاتاپلکسی همراه است، علت آن معمولاً از بین رفتن سلولهای مغزی تولیدکننده هیپوکرتین است. اگرچه هنوز دلیل از بین رفتن این سلولها ناشناخته است، به نظر میرسد با ناهنجاریهایی در سیستم ایمنی مرتبط باشد. به باور پژوهشگران، سیستم ایمنی بدن افراد مبتلا به نارکولپسی، بهدلیل ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی، بهشکل انتخابی به سلولهای مغزی حاوی هیپوکرتین حمله میکند.
سابقه خانوادگی
بیشتر موارد نارکولپسی در افرادی مشاهده میشود که سابقه خانوادگی مشخصی ندارند. بااینحال، در برخی بررسیها تقریباً ۱۰درصد از افراد مبتلا به نارکولپسی نوع ۱ گزارش دادهاند که حداقل یکی از بستگان آنها علائم مشابهی داشته است.
آسیبهای مغزی
همانطور که گفتیم، نوع نادری از نارکولپسی با عنوان نارکولپسی ثانویه وجود دارد که بهدلیل آسیبهای مغزی ایجاد میشود. هرگونه آسیب تروماتیک، تومور، سکته مغزی، التهاب مغز یا بیماریهای دیگری ازجمله بیماریهای ژنتیکی که قسمتهای تنظیمکننده خوابوبیداری در مغز را درگیر کند، ممکن است باعث ایجاد نارکولپسی ثانویه شود.
تغییرات ژنی خاص
گروههایی از نورونها در چندین بخش مغز برای کنترل خواب با هم تعامل دارند و ژنهای بسیار زیادی فعالیت این نورونها را کنترل میکنند. در چند دهه گذشته، دانشمندان به پیشرفتهای قابلتوجهی در درک نارکولپسی و شناسایی ژنهای مرتبط با این اختلال دست یافتهاند. به نظر میرسد علت اصلی نارکولپسی نوع ۱ از بین رفتن نورونهای هیپوکرتین در هیپوتالاموس است. این نورونها به تثبیت حالتهای خوابوبیداری کمک میکنند.
سیستم ژنهای آنتیژن لکوسیت انسانی (HLA) نقش مهمی در تنظیم سیستم ایمنی بدن ایفا میکند. این خانواده از ژنها دستورالعملهایی برای ساخت گروهی از پروتئینهای مرتبط به نام HLA کمپلکس ارائه میدهد. این دستورالعملها به سیستم ایمنی برای تشخیص پروتئینهای خوب بدن و پروتئینهای بدی که ویروسها و باکتریها ساختهاند کمک میکنند.
یکی از ژنهای این خانواده HLA-DQB1 است. نوعی از این ژن بهنام HLA-DQB1*06:02 احتمال ابتلا به نارکولپسی، بهویژه نارکولپسی نوع ۱ را افزایش میدهد. این ژن و سایر تغییرات ژن HLA ممکن است حساسیت نورونهای هیپوکرتین به حمله سیستم ایمنی را افزایش دهند و درنتیجه، باعث مرگ این سلولها شوند. بیشتر افراد مبتلا به نارکولپسی این تغییر ژنی را دارند و ممکن است نسخههای ویژهای از ژنهای HLA مرتبط با آن را نیز داشته باشند.
عفونتها
نارکولپسی ممکن است با قرارگرفتن درمعرض آنفولانزای H1N1 که آنفولانزای خوکی نامیده میشود، مرتبط باشد. همچنین، ممکن است با نوع خاصی از واکسن H1N1 به نام پاندِمریکس (Pandemrix) که در طی اپیدمی آنفولانزای خوکی از سال ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۰ در اروپا تزریق میشد مرتبط باشد. تحقیقات انجامشده در سال ۲۰۱۳ روی این واکسن نارکولپسی را در کودکان نشان داد. البته، خطر آن بسیار کم است و احتمال ابتلا به نارکولپسی پساز دریافت یک دوز واکسن حدود ۱ در ۵۲٬۰۰۰ برآورد شده است. بااینحال، دیگر از پاندِمریکس در کشورهایی ازجمله بریتانیا برای واکسیناسیون آنفولانزا استفاده نمیشود.
چه کسانی بیشتر درمعرض خطر نارکولپسی قرار دارند؟
هر کسی ممکن است به نارکولپسی مبتلا شود. ازآنجاکه ربطی به جنسیت ندارد، مردان و زنان را به یک اندازه تحتتأثیر قرار میدهد. علائم آن اغلب از ۷ تا ۲۵ سالگی آغاز میشوند (برخی منابع ۱۰ تا ۳۰ سالگی را ذکر کردهاند). برخی از عوامل خطر ابتلا به این بیماری عبارتاند از:
- یکی از اعضای خانواده بیولوژیکی فرد به اختلال نارکولپسی مبتلا باشد (خطر ابتلا حدود ۲۰ تا ۴۰ برابر بیشتر است)؛
- یک نشانگر ژنی خاص مانند HLA-DQB1*06:02 در DNA شما وجود داشته باشد؛
- آسیب به سر یا آسیب به هیپوتالاموس.
نارکولپسی چگونه بر بدن تأثیر میگذارد؟
نارکولپسی بر توانایی مغز در کنترل زمان به خواب رفتن و بیدار شدن تأثیر میگذارد. علائم این بیماری تا آخر عمر با فرد همراه هستند. شدت آنها در افراد مختلف یکسان نیست و ممکن است با گذشت زمان بهبود یابند، اما هرگز بهطور کامل از بین نمیروند. بااینحال، حتی زمانی که علائم شدید هستند، اختلال عملکرد دائمی در فرد ایجاد نمیشود. پساز پایان هر اپیزود، فرد بهسرعت توانایی حرکت و صحبت کردن را به دست میآورد.
نارکولپسی چگونه تشخیص داده میشود؟
ازآنجاکه، نارکولپسی با برخی از انواع بیماریهای روانی اشتباه گرفته میشود، تشخیص آن ممکن است سالها طول بکشد. برای تشخیص نارکولپسی به معاینه بالینی و شرححال پزشکی دقیق نیاز است. ممکن است پزشک از شما بخواهد یک دفترچه برای خواب تهیه کنید و در آن، زمان خواب و علائم را در یک دورهی یک تا دو هفتهای ثبت کنید. علاوهبر آن، میتواند با معاینه فیزیکی شما سایر بیماریهای عصبی را که ممکن است باعث علائم شوند رد یا شناسایی کند.
دو آزمایش تخصصی و چند آزمایش دیگر برای تشخیص نارکولپسی وجود دارند که در کلینیک اختلال خواب انجام میشوند. این آزمایشها عبارتاند از:
پلیسومنوگرافی (PSG)
پلیسومنوگرافی یا مطالعه خواب، آزمایش شبانهای است که فعالیت مغز، حرکات عضلات، تنفس و حرکات چشم را در طول خواب ثبت میکند. با این آزمایش، پزشک میتواند درک کند که آیا خواب رم در چرخه خواب بیمار زودتر از حد طبیعی رخ میدهد یا دیرتر. سایر شرایط مانند آپنه خواب هم با پلیسومنوگرافی قابلبررسی هستند. پلیسومنوگرافی در مرکز تخصصی خواب انجام میشود. معمولاً باید چند شب در مرکز خواب اقامت کنید تا الگوهای خواب شما را تجزیهوتحلیل کنند.
در طول شب چندین قسمت مختلف بدن شما، با استفاده از الکترودها و نوارهایی که هنگام خواب روی بدن شما قرار میگیرند، بررسی میشود. سنسورهایی روی پاهای شما قرار میگیرند و یک سنسور اکسیژن به انگشت شما متصل میشود. روش کار به این صورت است:
- الکتروانسفالوگرافی (EEG) امواج مغزی را رصد میکند؛
- الکترواکولوگرافی حرکات چشم را رصد میکند؛
- الکترومیوگرافی (EMG) تون عضلانی را پایش میکند؛
- حرکات در قفسه سینه و شکم ثبت میشوند؛
- جریان هوا ازطریق دهان و بینی ثبت میشوند؛
- پالس اکسیمتری، ضربان قلب و سطح اکسیژن خون شما را اندازهگیری میکند؛
- الکتروکاردیوگرافی (ECG) قلب شما را پایش میکند؛
- ممکن است از تجهیزاتی برای ضبط صدا و تصاویر استفاده شود.
پساز خوابیدن شما یک متخصص نتایج آزمایش را تجزیهوتحلیل میکند تا مشخص شود که آیا فعالیت امواج مغزی، الگوهای تنفسی و حرکات عضلات و چشم شما طبیعی است یا خیر.
آزمایش تأخیر چندگانه خواب (MSLT)
دومین تست نارکولپسی آزمایش MSLT است. این آزمایش برای اندازهگیری سرعت به خواب رفتن فرد، و اینکه آیا وارد خواب رم میشود یا نه، به کار میرود. همچنین، مدتزمان به خواب رفتن شما در طول روز را اندازهگیری میکند. ممکن است پزشک این آزمایش را پساز پلیسومنوگرافی انجام دهد.
یک متخصص از شما میخواهد که در طول روز چندین بار چرت بزنید تا هربار سرعت و سهولت به خواب رفتن شما را تجزیهوتحلیل کند. اگر به نارکولپسی مبتلا باشید، معمولاً بهراحتی به خواب میروید و خیلی سریع وارد خواب رم میشوید.
اندازهگیری سطح هیپوکرتین
بهجز موارد بالا، گاهی اوقات اندازهگیری سطح هیپوکرتین در مایع اطراف مغز و نخاع، به تشخیص نارکولپسی کمک میکند. برای انجام این آزمایش، پزشک با استفاده از یک سوزن و روشی با عنوان پونکسیون کمری (ضربه نخاعی) مقداری از مایع مغزی-نخاعی شما را برمیدارد و سطح هیپوکرتین-۱ را اندازهگیری میکند.
تحقیقات نشان داده است که اندازهگیری سطح هیپوکرتین در مایع مغزی-نخاعی شما ممکن است در تشخیص نارکولپسی مفید باشد.
آزمایش خون
ممکن است پزشک از شما بخواهد آزمایش خون انجام دهید. هدف از انجام این آزمایش یافتن نشانگر ژنتیکی HLA-DQB1*06:02 است که در برخی از موارد ابتلا به نارکولپسی نقش دارد. البته، نتیجه مثبت آزمایش ۱۰۰درصد تأیید نمیکند که به نارکولپسی مبتلا هستید، زیرا تقریباً ۳۰ درصد از افراد این نشانگر ژنتیکی را دارند بدون اینکه نارکولپسی داشته باشند.
نارکولپسی چگونه درمان میشود؟
چیزی با عنوان درمان قطعی نارکولپسی وجود ندارد. بااینحال، مدیریت برخی از علائم و نشانههای آن با ترکیبی از داروها و تغییرات سبک زندگی امکانپذیر است. این روشها فقط با هدف تسکین علائم به کار میروند و بیماریهای زمینهای ایجادکننده نارکولپسی را درمان نمیکنند.
هر فرد باید با رویکرد شخصیسازیشده درمان شود و معمولاً یافتن ترکیب مناسب برای بیمار زمانبر است. برخی از روشهای کمک به درمان نارکولپسی عبارتاند از:
داروها
بسیاری از افراد مبتلا به نارکولپسی چندین دارو برای کمک به مدیریت علائم خود مصرف میکنند. داروها بر هر فرد تأثیر متفاوتی دارند؛ درنتیجه، داروها باید طوری انتخاب شوند که بیشترین مزایا و کمترین عوارض جانبی را برای بیمار ایجاد کنند. چند نوع داروی نارکولپسی را که برای مدیریت این بیماری تجویز میشوند در ادامه توضیح میدهیم.
داروهای محرک سیستم عصبی مرکزی
این داروها، که حاوی عامل افزاینده بیداری (Wake Promoting Agents) هستند، با تحریک سیستم عصبی مرکزی، به بیدار نگه داشتن افراد و کاهش خوابآلودگی روزانه آنها کمک میکنند. ازجمله این داروها میتوان به مدافینیل (Modafinil)، آرمودافینیل (Armodafinil) و سولریامفتول (Solriamfetol) اشاره کرد. ازآنجاکه اعتیادآوری این داروها و عوارض جانبی آنها نسبت به محرکهای قدیمی کمتر است، معمولاً بهعنوان اولین گزینه درمان در نظر گرفته میشوند.
عوارض جانبی رایج این دسته از داروها عبارتاند از:
- سردرد؛
- حالت تهوع؛
- درد معده؛
- بیخوابی؛
- عصبیبودن؛
- تحریکپذیری؛
- کاهش وزن.
نکته: یکی از عوارض جانبی احتمالی داروی مودافینیل، ضربان قلب نامنظم (آریتمی) و افزایش فشار خون است. بنابراین، باید در طول درمان بهشکل منظم تحت پایش باشید. علاوهبر آن، این قرص ممکن است به جنین آسیب برساند؛ درنتیجه، استفاده از آن در دوران بارداری ممنوع است. اگر قرص ضدبارداری مصرف میکنید، مودافینیل میتواند این روش را کماثرتر کند.
محرکهای شبه آمفتامینی
در مواردی که داروهایی مثل مودافینیل مؤثر نباشند، پزشکان ممکن است محرکهای شبیهآمفتامینی (Amphetamine-like Stimulants) ازجمله متیلفنیدات (Methylphenidate) را برای تسکین خوابآلودگی شدید روزانه تجویز کنند. بااینحال، مصرف این داروها از نظر بروز عوارض جانبی جدی باید بهدقت تحت پایش قرار گیرد.
داروهای ضدافسردگی
بااینکه درباره میزان اثربخشی داروهای ضدافسردگی (Antidepressants) در درمان نارکولپسی مطالعات کافی وجود ندارد، گاهی اوقات از آنها برای درمان علائم کاتاپلکسی مانند توهم، فلج خواب و از دست دادن ناگهانی کنترل عضلات استفاده میکنند. این داروها شامل موارد زیر هستند:
- داروهای ضدافسردگی سهحلقهای (TCAs) شامل ایمیپرامین، دزیپرامین، کلومیپرامین و پروتریپتیلین؛
- مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs) شامل فلوکستین و پاروکستین؛
- مهارکنندههای بازجذب سروتونین-نورآدرنالین (SNRIs) مانند ونلافاکسین و آتوموکستین.
به نظر میرسد این داروها با تغییر سطح مواد شیمیایی ویژهای در مغز و کاهش میزان خواب رم، که مسئول ظاهر شدن بسیاری از علائم نارکولپسی است، عمل میکنند.
عوارض جانبی داروهای ضدافسردگی به نوع دارو بستگی دارد، اما میتوان به عوارض کلی این داروها اشاره کرد. برای نمونه:
- احساس آشفتگی، لرزش یا اضطراب؛
- احساس بیماری؛
- خشکی دهان؛
- تاری دید جزئی؛
- یبوست؛
- سرگیجه؛
- خوابآلودگی؛
- مشکلات خواب (بیخوابی)؛
- اختلال عملکرد جنسی مانند اختلال نعوظ یا مشکل در رسیدن به ارگاسم.
نکته: نباید مصرف داروهای ضدافسردگی را بهطور ناگهانی قطع کنید. پزشک بهتدریج دوز مصرفی شما را در طول چند هفته کاهش میدهد.
سدیم اکسیبات
سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) داروی سدیم اُکسیبات (Sodium Oxybate) را برای درمان کاتاپلکسی و خوابآلودگی شدید روزانه در افراد مبتلا به نارکولپسی تأیید کرده است. این دارو با عنوان گاما هیدروکسی بوتیرات (GHB) هم شناخته میشود. این دارو بهصورت مایع است که آن را شبها در دو دوز مینوشید: دوز اول هنگام خواب و دوز دوم، حدود ۲٫۵ تا ۴ ساعت بعد.
سدیم اکسیبات باید ۲ تا ۳ ساعت پساز صرف غذا میل شود، زیرا غذا میتواند بر میزان جذب آن در بدن تأثیر بگذارد. هنگام مصرف سدیم اکسیبات، الکل ننوشید و حداقل تا ۶ ساعت پساز مصرف، باید از فعالیتهایی که نیاز به هوشیاری ذهنی دارند خودداری کنید.
ازآنجاکه نگرانیهایی درباره ایمنی مرتبط با مصرف این دارو وجود دارد، توزیع آن بهشدت محدود و کنترلشده است. برخی از عوارض جانبی رایج سدیم اکسیبات عبارتاند از:
- حالت تهوع؛
- سرگیجه؛
- سردرد؛
- اسهال؛
- شبادراری؛
- استفراغ؛
- کاهش وزن؛
- تاری دید؛
- اضطراب؛
- افسردگی.
نکته: بهدلیل این عوارض داروی مشابهی بهنام اکسیبات کمسدیم ساخته شده است که بهمراتب سدیم کمتری دارد و حاوی نمکهای دیگری مانند کلسیم، منیزیم و پتاسیم است.
پیتولیزانت
داروی پیتولیزانت (Pitolisant) نوعی آنتاگونیست/ آگونیست معکوسِ گیرندهی هیستامین ۳ است. این دارو تنها محصول در جدول داروهای غیرکنترلشده است که خارج از محدودیتهای سختگیرانه داروهای مخدر قرار دارد. این دارو برای درمان خوابآلودگی روزانه و کاتاپلکسی در بزرگسالان مبتلا به نارکولپسی و کودکان ۶ سال به بالا تأیید شده است. به نظر میرسد پیتولیزانت با افزایش سطح هیستامین در مغز به افزایش هوشیاری افراد کمک میکند.
بیشتر عوارض جانبی داروها در عرض مدت کوتاهی، شاید چند هفته، بهبود مییابند. بااینحال، اگر عوارض جانبی آزاردهندهای داشتید که برطرف نمیشود، با پزشکتان درباره آن صحبت کنید.
تغییرات سبک زندگی
افراد مبتلا به نارکولپسی باید علاوهبر دارودرمانی، برای مدیریت بهتر علائم خود تغییرات سبک زندگی را نیز اعمال کنند. رویکردهای زیر ممکن است کمککننده باشند:
عادات خوب خواب
- چرتزدنهای مکرر و کوتاه بهطور مساوی در طول روز؛
- رعایت دقیق یک برنامه خواب و داشتن ساعت مشخص برای رفتن به رختخواب و بیدار شدن حتی در تعطیلات؛
- دوش گرفتن با آب گرم قبلاز خواب؛
- ایجاد محیط خواب با دمای مناسب، آرام و خالی از عوامل حواسپرتی؛
- خودداری از سیگار، الکل و کافئین (چای و قهوه و برخی نوشیدنیهای گازدار) قبلاز خواب.
رژیم غذایی مناسب
- خودداری از وعدههای غذایی حجیم و سنگین قبلاز خواب؛
- پیروی از یک رژیم غذایی سالم، بهویژه رژیم کتوژنیک که هم کمکربوهیدرات است و هم سرشار از چربیهای سالم؛
- خودداری از خوردن غذا نزدیک به زمان خواب.
ورزش
- ایجاد فاصلهی حداقل ۴ تا ۵ ساعته بین اتمام ورزش و رفتن به رختخواب؛
- بهبود کیفیت خواب با حداقل ۲۰ دقیقه ورزش کردن در روز.
درمان شناختی -رفتاری
درمان شناختی-رفتاری (CBT) نوعی گفتاردرمانی است که به افراد مبتلا به نارکولپسی در بهتر خوابیدن کمک میکند. افراد تحت درمان با این رویکرد کمتر در طول روز احساس خوابآلودگی میکنند و سلامت کلی آنها بهبود مییابد.
زندگی با نارکولپسی چگونه است؟
نارکولپسی ممکن است بر زندگی روزمره افراد تأثیر منفی بگذارد. این بیماری بهخودیخود تهدیدکننده زندگی نیست؛ اما اگر درحین انجام کارهایی مانند رانندگی یا کار با دستگاههای صنعتی که به هوشیاری کامل نیاز دارند به خواب بروید، ممکن است پیامدهای خطرناکی داشته باشد.
با درمان مناسب و مراقبت مداوم، میتوانید علائم خود را تا حد زیادی مدیریت کنید. صحبت کردن با دیگران ممکن است به شما در طی این مسیر کمک کند. به یاد داشته باشید که درک نارکولپسی برای دیگران دشوار است. ممکن است خوابیدن ناگهانی شما را بیاحترامی تلقی کنند یا تصور کنند که چون شبها نمیخوابید در طول روز خوابآلوده هستید. علاوهبر آن، برخی علائم ازجمله از دست دادن ناگهانی کنترل عضلات، ممکن است برای افرادی که شناختی از کاتاپلکسی و نارکولپسی ندارند ترسناک باشد.
درصورتیکه شاغل هستید، با کارفرمای خود صحبت کنید. ممکن است با این موضوع کنار بیاید و به شما اجازه دهد ساعات کاری انعطافپذیری داشته باشید یا چرت زدنهای برنامهریزیشده برای خود ترتیب دهید. بااینحال، برخی از مشاغل مانند سرویس مدارس، کار با دستگاههای برش صنعتی و ماشینآلات برای شما مناسب نخواهند بود.
اگر فرزندتان به نارکولپسی مبتلاست، به آموزگاران او اطلاع دهید. اگر آنها از وضعیت فرزندتان آگاه باشند، رفتار او را با تنبلی یا بیدارماندن تا دیروقت در شب اشتباه نمیگیرند.
عوارض نارکولپسی در صورت چشمپوشی از درمان
اگر اختلال نارکولپسی در فرد تشخیص داده نشود یا خود فرد با وجود آگاهی از بیماریاش از درمان چشمپوشی کند، با عوارض این بیماری در بلندمدت روبهرو خواهد شد. برخی از پیامدهای نارکولپسی که ممکن است فعالیتهای روزانه افراد را مختل کند عبارتاند از:
- اجرای رؤیاها در واقعیت (اختلال رفتاری خواب رم)؛
- افسردگی یا اضطراب؛
- حرکات غیرارادی پا در طول خواب؛
- مشکل در تفکر واضح؛
- افزایش وزن.
این پیامدها با گذشت زمان بر امور تحصیلی، شغلی، تعاملات اجتماعی و حفظ روابط عاطفی افراد تأثیر منفی میگذارد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
در موارد زیر باید حتماً به پزشک مراجعه کنید:
۱. اغلب اوقات در طول روز بهشکل ناگهانی به خواب میروید یا باوجود خواب خوب شبانه در طول روز خوابآلودگی شدیدی دارید.
۲. هنگام به خواب رفتن یا بیدار شدن از خواب علائمی مانند فلج خواب، ضعف ناگهانی عضلات و رؤیاهای واضح یا توهم دارید.
۳. تحت درمان هستید و علائمتان بهجای بهبودی بدتر شده است.
۴. چند هفته از مصرف داروهایتان گذشته است، ولی هنوز عوارض جانبی رایج آنها برطرف نشده است.
علاوهبر موارد بالا، درصورتیکه برای درمان نارکولپسی و ایجاد برنامه مناسب برای خواب خود به مشاوره نیاز دارید، میتوانید از خدمات ویزیت آنلاین دکتردکتر استفاده کنید. بهترین پزشکان متخصص خواب و سبک زندگی در این سامانه با ما همکاری دارند که برای برقراری ارتباط با آنها کافی است چند مرحله ساده را طی کنید. این خدمات نیاز به مراجعه حضوری و ساعتها انتظار کشیدن در مطب پزشک را رفع میکنند.
کلام آخر دکتردکتر
در این مطلب، درباره نارکولپسی یا حمله خواب صحبت کردیم و با علائم آن آشنا شدیم. متأسفانه هنوز درمان قطعی برای نارکولپسی وجود ندارد و بیشتر رویکردها فقط برای مدیریت علائم به کار گرفته میشوند. مؤسسات تحقیقاتی مختلفی برای حمایت از پژوهشها درباره نارکولپسی و سایر اختلالات خواب راهاندازی شدهاند. با توجه به آخرین بهروزرسانیها، پژوهشگران در حال انجام مطالعاتی برای درک طیف گستردهای از عوامل ژنتیکی شامل ژنهای HLA و ژنهای غیر HLA و عوامل محیطی هستند که ممکن است در ایجاد نارکولپسی نقش داشته باشند. ممکن است این تحقیقات به یافتن درمانهای جدید برای کنترل علائم، و حتی درمان کامل بیماری کمک کند.
اگر علائم نارکولپسی را دارید، همین امروز برای مشاوره با پزشکان متخصص در زمینه خواب اقدام کنید. این موضوع بهویژه برای شما که فعالیتهایی مانند رانندگی، کوهنوردی، کار با ماشینآلات صنعتی و برقی انجام میدهید بسیار مهم است. اگر فرصت ویزیت حضوری با پزشک را ندارید، بهراحتی با موبایل یا رایانه خود به دکتردکتر مراجعه کنید و از خدمات ویزیت آنلاین پزشک بهرهمند شوید.
