هیستروسالپنگوگرافی (عکسبرداری رنگی از رحم) نوعی آزمایش تصویربرداری با اشعۀ ایکس برای بررسی اندامهای داخلی دستگاه تولیدمثل زنان است. پزشک با این آزمایش دلایل مختلف ناباروری و دیگر اختلالات بارداری را تشخیص میدهد. گاهی پزشک برای کاهش درد و آرامش بیمار، داروهای مسکن تزریق میکند یا این آزمایش را تحت بیهوشی انجام میدهد. در ادامه توضیح میدهیم نحوۀ انجام هیستروسالپنگوگرافی چگونه است و چرا برخی افراد هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی را انتخاب میکنند. همراهمان بمانید.
هیستروسالپنگوگرافی چیست؟
عکسبرداری رنگی از رحم یا هیستروسالپنگوگرافی به انگلیسی «hysterosalpingography» (بهصورت مخفف HSG) نام دارد و نوعی آزمایش با اشعۀ ایکس برای بررسی رحم و لولههای آن (لولههای فالوپ) است. این آزمایش کمی دردناک است؛ اما پزشک با تجویز مسکن یا داروهای آرامبخش از شدت آن میکاهد. البته روش دیگری به نام هیستروسونوگرافی با بیهوشی (یا بدون آن) نیز وجود دارد که بدون نیاز به اشعۀ ایکس به بررسی حفرۀ رحم کمک میکند؛ اما برای بررسی دقیق لولهها همچنان به هیستروسالپنگوگرافی نیاز است.
پزشکان با استفاده از هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی شکل رحم و ناهنجاریهای آن را بررسی میکنند. همچنین این آزمایش وضعیت لولههای رحم و وجود هرگونه انسداد در آنها را مشخص میکند. هیستروسالپنگوگرافی بهطور معمول در نخستین روزهای پساز پایان قاعدگی انجام میشود؛ زیرا در این زمان احتمال بارداری بیمار از هر وقت دیگری کمتر است.
این آزمایش برای تشخیص تمام ناهنجاریهای ساختاری رحم بیمار و آسیبهایی مانند پولیپ، فیبروم در حفرۀ رحم و چسبندگیها نیز مفید است. باوجوداین، مهمترین اطلاعاتی که از آن به دست میآید، آگاهی از وضعیت لولههای رحم است تا باز یا مسدود بودن آنها مشخص شود. انسداد این لولهها جلوی حرکت اسپرمها را میگیرد و مانع از رسیدن آنها به تخمک میشود؛ درنتیجه بارداری غیرممکن خواهد شد.
پزشک علاوهبر تشخیص انسداد، شکل لولههای رحم را نیز بررسی میکند که گاهی گشاد میشوند و ممکن است نشاندهندۀ تجمع مایع در آنها (هیدروسالپنکس) باشد. این عارضه بهویژه در زنانی رخ میدهد که سابقۀ عفونتهای قبلی یا جراحی داشتهاند. بهطورکلی، کاربردهای هیستروسالپنگوگرافی عبارتاند از:
- بررسی ساختار رحم و لولههای فالوپ؛
- تشخیص چسبندگیهای رحم؛
- تشخیص فیبرومهای رحم؛
- تشخیص پولیپها یا تودههای بافتی در رحم؛
- بررسی باز یا بستهبودن لولههای فالوپ؛
- بررسی میزان اثربخشی بعضی جراحیها، مانند جراحی بازکردن لولههای فالوپ؛
- اطمینان از نتیجۀ جراحی بستن لولههای رحم (عقیمسازی)؛
- بررسی دلایل سقط جنین مکرر؛
- بررسی دلایل موفقنبودن IVF.
اگر میخواهید ناباروری خود را درمان کنید و نمیدانید هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی را باید انجام دهید یا نه، از دکتردکتر وقت برای مراجعۀ حضوری به متخصص زنان و زایمان بگیرید تا او شما را بهتر راهنمایی کند.
چرا برخی افراد HSG را با بیهوشی انجام میدهند؟
حالا که متوجه شدید هیستروسالپنگوگرافی چیست، شاید بپرسید چرا برخی افراد این آزمایش را با بیهوشی انجام میدهند. احساس درد، اضطراب و پریشانی در آزمایشهای مختلف رادیولوژی ازجمله هیستروسالپنگوگرافی شایع است. طبق مطالعات، هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی به بیماران کمک میکند تا با کاهش اضطراب، ناراحتی و درد، تصویربرداری تشخیصی و روشهای تصویربرداری همزمان را بهتر تحمل کنند. بهطورکلی، دلایل انجام HSG با بیهوشی عبارتاند از:
- کنترل انقباضهای شدید: ورود مادۀ حاجب از دهانۀ رحم به درون آن، انقباضهای ناگهانی و شدید شبیه به دردهای قاعدگی ایجاد میکند. این دردها هنگام انسداد لولههای رحم شدیدتر میشوند.
- پیشگیری از اسپاسم لوله: درد و تنش مانع انقباض عضلانی رحم (اسپاسم شیپور رحم) میشود که راه حرکت مادۀ حاجب را میبندد و بهاشتباه، لولههای رحم مسدود تشخیص داده میشوند. استفاده از داروی آرامبخش عضلات را شل میکند تا نتیجۀ تصویربرداری دقیق باشد.
- کاهش اضطراب: هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی اضطراب بیمار را کم میکند و او را آرام نگه میدارد. متخصص رادیولوژی نیز میتواند آزمایش را بدون مشکل انجام دهد.
- افزایش تحمل بیمار: درد HSG با بیهوشی بسیار کمتر خواهد بود و افراد با سابقۀ معاینههای لگنی دردناک یا رحم متمایل به عقب، این آزمایش را بدون اضطراب انجام میدهند.
- کاهش تعداد تصاویر گرفتهشده و مقدار داروی تزریقی: زمان انجام هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی، خبری از انقباضهای عضلات لگن نخواهد بود و مقاومت در برابر قراردادن وسایل داخل واژن کم میشود. نتیجۀ آن دریافت مقدار اشعۀ کمتر، کاهش تعداد تصاویر گرفتهشده، عبور راحتتر و بدون مقاومت دارو از لولهها است.
در رابطه با بیهوشی در هیستروسالپنگوگرافی تحقیقی نیز در بیمارستان آموزشی کیپ کوست کشور غنا انجام شد. طی این مطالعه، ۲۷ زن نابارور که پیشاز این تشخیص انسداد دوطرفۀ لوله رحم یا اسپاسم داشتند، زیرنظر متخصصان و با تزریق وریدی داروی آرامبخش کتامین، دوباره آزمایش عکسبرداری رنگی رحم با بیهوشی را انجام دادند. میانگین سنی شرکتکنندگان ۳۴ سال بود و بیشتر آنها با ناباروری ثانویه مواجه بودند.
محققان این تحقیق نتیجه گرفتند که استفاده از کتامین وریدی، بیهوشی و تسکین عمیقی ایجاد میکند و اسپاسم لولههای رحم را بهطور کامل از بین میبرد. آنها به رادیولوژیستها در کشورهای در حال توسعه پیشنهاد میکنند هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی را انجام دهند تا با ثبت بازخوردهای بیماران، میزان ایمنی و اثربخشی آن در شرایط بومی را ارزیابی کنند.
مزایای انجام هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی
بهطورکلی، هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی مزایای زیر را دارد:
- آزمایش بهطور کامل بدون درد و دردسر خواهد بود.
- اضطراب و ترس پیشاز آزمایش و حین انجام آن حذف میشود.
- نتیجۀ آزمایش دقیق و بدون خطاهای ناشی از حرکت بیمار است.
- ریکاوری سریع است و بیمار در کمتر از یک ساعت ترخیص میشود.
- هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی روشی ایمن و کارآمد است و تحت نظارت مستقیم متخصص بیهوشی انجام میشود.
انواع بیهوشی در هیستروسالپنگوگرافی
بسته به تشخیص پزشک، بیهوشی در هیستروسالپنگوگرافی به روشهای مختلف انجام میشود که در جدول زیر توضیح دادهایم:
| نوع بیهوشی | چه کاری انجام میدهد؟ | حالت بیمار |
| موضعی | ناحیۀ دهانۀ رحم را بیحس میکند. | بیدار، همراه با انقباضهای جزئی |
| آرامبخشی وریدی | از داروهای آرامبخش وریدی استفاده میکند. | آرام، نیمههوشیار یا در خواب سبک |
| عمومی (بهندرت و استفاده فقط در موارد خاص) | بیمار را به خواب کامل فرو میبرد. | بدون هوشیاری |
آرامبخشی وریدی
هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی به شیوۀ آرامشبخشی وریدی که به آن بیهوشی کوتاهمدت سبک یا آرامشبخشی گرگومیش (Twilight Sedation) نیز میگویند، روشی مؤثر برای بررسی حفرۀ رحم و لولههای فالوپ است. این روش جایگزین نوع سنتی این آزمایش است و برای بیمارانی پیشنهاد میشود که میخواهند آن را بدون درد، استرس و راحت انجام دهند.
در این نوع هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی، متخصص بیهوشی داروی آرامبخش کوتاهاثر (مانند پروپوفول) را تزریق میکند. بیمار حین آزمایش چند دقیقه به خواب سبک میرود و متوجۀ مراحل انجام آن، دستکاری دهانۀ رحم و تزریق مادۀ حاجب نمیشود. او چند دقیقه پساز آزمایش بدون عوارض جانبی جدی بیدار خواهد شد. دلایل انتخاب هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی به این روش عبارتاند از:
- مدیریت کامل درد: این روش درد، گرفتگیهای شدید شکمی و ناراحتی ناشی از دستکاری دهانۀ رحم و تزریق مادۀ حاجب را بهطور کامل از بین میبرد.
- کاهش اسپاسم لولهها: اضطراب و درد شدید باعث اسپاسم موقت لولههای رحم میشود که نتیجۀ آن نشاندادن انسداد غیرواقعی لولهها است. آرامبخشی وریدی با رفع این تنش، دقت تصویربرداری را بالا میبرد.
- آسایش بیمار: این روش برای بیماران دارای اضطراب شدید، سابقۀ تروما یا آستانۀ تحمل درد پایین، توصیه میشود.
بسیاری از بیماران، هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی به این روش را با بیهوشی عمومی اشتباه میگیرند، درحالیکه این دو تفاوتهای مهمی دارند که در جدول زیر مشاهده میکنید:
| ویژگی | آرامشبخشی وریدی (بیهوشی سبک) | بیهوشی عمومی |
| سطح هوشیاری | بیمار در خوابی سبک و آرام است و به محرکهای فیزیکی واکنش نشان میدهد. | بیمار بهطور کامل و عمیق بیهوش است. |
| وضعیت تنفس | بیمار بهطور طبیعی نفس میکشد و نیازی به دستگاه ندارد. | تنفس خودبهخودی بیمار مهار میشود و نیاز به استفاده از لولهگذاری و دستگاه تنفس مصنوعی است. |
| دُز دارو | دُز داروها بسیار پایین، سطح آنها کنترلشده و متناسب با زمان چند دقیقهای آزمایش است. | از دُزهای بالاتر داروهای وریدی و گازهای بیهوشی قوی استفاده میشود. |
| زمان ریکاوری | بیمار طی چند دقیقه بیدار میشود و عوارض تهوع یا سرگیجه ندارد. | فرایند بیدارشدن بیمار طولانیتر بوده و ممکن است با گیجی، تهوع و گلودرد همراه باشد. |
آمادگیهای قبل از HSG با بیهوشی
- ناشتایی: بهدلیل استفاده از داروی آرامبخش یا بیهوشی، لازم است ۶ تا ۸ ساعت قبل از آزمایش ناشتا باشید و از خوردن و آشامیدن خودداری کنید.
- توجه به زمان آزمایش: هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی بین روزهای ۷ تا ۱۰ چرخۀ قاعدگی (پساز اتمام خونریزی و پیشاز تخمکگذاری) انجام میشود. در این بازۀ زمانی احتمال بارداری شما پایین است. همچنین موقع آزمایش نباید باردار باشید.
- مصرف داروهای تجویزی: تمامی داروهای تجویزی را طبق دستور پزشک مصرف کنید. گاهی پزشک برای پیشگیری از عفونت، مصرف آنتیبیوتیک را پیشاز آزمایش توصیه میکند.
- پرهیز از محصولات واژینال: از ۲۴ ساعت قبل از آزمایش، از مصرف هرگونه محصول واژینال مانند تامپون، کرمها یا دوش واژینال خودداری کنید.
- داشتن همراه: یک نفر همراه با خود بیاورید؛ زیرا ممکن است بهدلیل اثر داروی آرامبخش، بعداز آزمایش دچار خوابآلودگی یا گیجی موقت باشید و نتوانید رانندگی کنید.
علاوهبر این، اگر هرکدام از شرایط زیر شامل حال شما میشوند، پیشاز هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی به پزشک اطلاع دهید:
- احتمال بارداری؛
- حساسیت به ید یا مادۀ حاجب رادیولوژی؛
- ابتلا به عفونت لگن در زنان یا هرگونه نشانۀ بیماریهای مقاربتی (STI)؛
- خونریزی شدید واژینال در روز آزمایش؛
- ابتلا به بیماریهای زمینهای یا مصرف داروهای خاص.
مراحل انجام هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی (قدمبهقدم)
هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی بهطور معمول بین ۵ تا ۱۰ دقیقه طول میکشد و باید در محیط استریل و مجهز بیمارستان یا کلینیک انجام شود. مراحل آن به شرح زیر هستند:
۱. قرارگیری بیمار و آمادهسازی اولیه
بیمار روی تخت مخصوص تصویربرداری اشعۀ ایکس (تخت فلوروسکوپی) با وضعیتی مشابه معاینههای معمول متخصص زنان و زایمان، قرار میگیرد. در این مرحله، پزشک ابتدا ناحیۀ واژن و کانال دهانۀ رحم را با محلول ضدعفونیکننده ضدعفونی میکند.
۲. بیهوشی کوتاهمدت سبک
پیشاز شروع هرگونه اقدام محرک یا دردآور, متخصص بیهوشی داروی آرامبخش وریدی کوتاهاثر را تزریق میکند. بیمار ظرف چند ثانیه به خوابی سبک و آرام میرود. از این مرحله به بعد، بیمار درد را حس نخواهد کرد و متوجۀ ادامه آزمایش نیست.
۳. قراردادن ابزارها و واردکردن کاتتر
زمانی که بیمار بهصورت کامل به خواب رفت، پزشک با استفاده از ابزار مخصوصی به اسم اسپکولوم، دهانۀ رحم را باز نگه میدارد. سپس لولهای ظریف و استریل به نام کاتتر را از راه دهانۀ رحم وارد فضای داخلی آن میکند. باتوجهبه وضعیت بیهوشی، بیمار هیچگونه فشار یا ناراحتی ناشی از ورود این ابزارها را حس نخواهد کرد.
۴. تزریق مادۀ حاجب و تصویربرداری همزمان
مادۀ حاجب (مایع مخصوص رادیولوژی) بهآرامی ازطریق کاتتر به داخل رحم تزریق میشود. همزمان با حرکت این مایع در رحم، تصاویر لحظهای با استفاده از اشعۀ ایکس ثبت میشوند. این تصاویر شکل داخلی رحم را نشان میدهند و اینکه لولههای فالوپ باز یا مسدود هستند. بهدلیل اثر داروی بیهوشی، احساس درد و گرفتگیهای عضلانی ناشی از تزریق مایع بهطور کامل از بین میرود.
۵. اتمام آزمایش و بیرونآوردن ابزارها
بلافاصله پساز ثبت تصاویر لازم، پزشک ابزارها را از واژن بیرون میآورد.
۶. ریکاوری سریع و ترخیص
بیمار چند دقیقه پساز اتمام آزمایش بیدار میشود و بهدلیل سبکی این نوع بیهوشی، اثری از گیجی شدید، منگی یا درد در او دیده نمیشود. او در همان روز ترخیص میشود و میتواند پساز چند ساعت استراحت فعالیتهای روزمره و عادی خود را نیز ادامه دهد. پزشک اغلب در همان روز با بررسی تصاویر، گزارش آزمایش هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی را آماده میکند.
مراقبتهای بعد از انجام هیستروسالپنگوگرافی
پساز پایان آزمایش و ترخیص، اندکی درد خفیف و خونریزی جزئی طبیعی است و باید ازنظرِ نبود درد شدید یا خونریزی زیاد تحتمراقبت باشید. همچنین نکات زیر را رعایت کنید:
- مدیریت خونریزی و لکهبینی: لکهبینی یا خونریزی سبک در روز اول بعد آزمایش طبیعی است. شما باید تا زمان قطع کامل خونریزی، تنها از پد بهداشتی استفاده کنید و استفاده از تامپون در این دوره بهعلت خطر عفونت ممنوع است.
- کنترل درد: احساس ناراحتی خفیف یا گرفتگیهای عضلانی جزئی بعد آزمایش رایج است. درصورت نیاز و طبق دستور پزشک، میتوانید از داروهای مسکن متداول برای تسکین درد استفاده کنید.
- توجه به نشانههای عفونت: درصورت بروز هرگونه درد شدید و فزاینده، ترشحات غیرطبیعی واژینال یا تب بالا، بلافاصله به پزشک مراجعه کنید؛ زیرا ممکن است نشانههای اولیۀ عفونت باشند و نیاز به بررسی و شروع مصرف آنتیبیوتیک دارند.
- پرهیز از رابطه جنسی و شنا: تا حداقل ۲۴ ساعت پساز آزمایش یا تا زمان قطع کامل لکهبینی، از برقراری رابطۀ جنسی و رفتن به استخر خودداری کنید تا خطر عفونت کاهش یابد.
- استراحت: با استراحت کافی به بدن خود اجازه دهید بهبود یابد.
عوارض احتمالی هیستروسالپنگوگرافی
با آنکه هیستروسالپنگوگرافی روشی ایمن است، عوارض جانبی نیز دارد، ازجمله:
- گرفتگی عضلانی و لکهبینی: گاهی زنان دچار گرفتگیهای شکمی خفیف میشوند و خونریزی سبک نیز تا چند ساعت پساز آزمایش رخ میدهد که اتفاقی طبیعی است.
- واکنش آلرژیک به مادۀ حاجب: برخی از زنان به مادۀ حاجب حساسیت نشان میدهند که باعث بروز علائمی مانند خارش، بثورات پوستی یا سرگیجه میشود. درصورت داشتن هرگونه حساسیت، به پزشک خود اطلاع دهید.
- عفونت: در موارد نادر، باکتریها حین آزمایش HSG وارد رحم میشوند و عفونت ایجاد میکنند؛ البته باتوجهبه اینکه این آزمایش در محیطهای بهداشتی و استریل انجام میشود، این عارضۀ جانبی بسیار نادر است.
علاوهبر این هیستروسالپنگوگرافی گاهی خطرات جدی؛ ولی بهطور کامل نادر زیر را دارد. درصورت بروز آنها، بلافاصله به پزشک متخصص زنان و زایمان مراجعه کنید:
- استفراغ شدید؛
- غشکردن؛
- تب یا لرز؛
- ترشح مایع بدبو از واژن؛
- خونریزی شدید از واژن که باوجود گذشت زمان متوقف نشده است؛
- درد یا گرفتگی شدید شکمی که حتی با گذشت یک روز متوقف نمیشود.
هزینه هیستروسالپنگوگرافی
هزینۀ هیستروسالپنگوگرافی به عوامل مختلفی مانند مکان کلینیک، تجهیزات استفادهشده، تجربۀ پزشک و شرایط بیمۀ بیمار بستگی دارد. ازطرفی هزینه عکس رنگی رحم با بیهوشی در هر مرکز تصویربرداری بهدلیل استفاده از فناوریهای پیشرفته یا نیاز به خدمات اضافه متفاوت است.
باآنکه وزارت بهداشت تعرفۀ هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی یا عادی را مشخص میکند؛ هزینه عکس رنگی رحم با بیهوشی در تهران نسبت به شهرهای دیگر اغلب بیشتر است. همچنین ممکن است مراکز عکس رنگی رحم با بیهوشی در غرب تهران مانند «مرکز تصویربرداری آراد» و «مرکز تصویربرداری نور» بهدلیل پشتیبانی از طرحهای بیمهای مختلف، هزینۀ متفاوتی از بیماران دریافت کنند. بااینحال، بعضی منابع هزینۀ هیستروسالپنگوگرافی را در سال جاری (۱۴۰۵) بین ۱/۵ تا ۳ میلیون تومان برآورد کردهاند. توصیه میکنیم برای اطلاع از هزینۀ دقیق هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی با کلینیک موردنظر خود تماس بگیرید.
کلام آخر دکتردکتر
آزمایش هیستروسالپنگوگرافی روشی ایمن و مؤثر است که به پزشک اطلاعاتی مهم دربارۀ سلامت رحم و لولههای فالوپ شما میدهد. او با استفاده از این اطلاعات تصمیمهای آگاهانهتری برای درمان ناباروری یا مشکلات دستگاه تولیدمثل شما میگیرد. هیستروسالپنگوگرافی با بیهوشی نیز انجام میشود تا این آزمایش برای بیمار بدون درد باشد.
اگر میخواهید برای درمان ناباروری یا مشکلات رحم خود اقدام کنید، توصیه میکنیم از دکتردکتر نوبت ویزیت متخصص زنان و زایمان بگیرید. همچنین برای اطلاعات بیشتر دربارۀ شرایط انجام هیستروسالپنگوگرافی میتوانید از بهترین پزشکان و متخصصان در دکتردکتر کمک بگیرید که آمادهاند تا بهصورت آنلاین پاسخگوی سؤالهای شما باشند.
