گالاکتوزمی در نوزاد و کودک؛ علائم، روش تشخیص و درمان

گالاکتوزمی یکی از بیماری‌های متابولیک نادر، اما مهم در نوزادان است که درصورت تشخیص‌ندادن و درمان‌نشدن به‌موقع، ممکن است عوارض جدی و حتی تهدیدکننده زندگی ایجاد کند. در این بیماری، بدن قادر نیست قند گالاکتوز (بخشی از لاکتوز موجود در شیر و فراورده‌های لبنی) را به‌درستی تجزیه و مصرف کند؛ درنتیجه، تجمع این ماده به کبد، مغز، کلیه‌ها و سایر اندام‌ها آسیب می‌رساند. ازآنجاکه تغذیه نوزاد از همان روزهای نخست زندگی معمولاً با شیر آغاز می‌شود، شناخت علائم اولیه گالاکتوزمی و انجام غربالگری به‌موقع اهمیت زیادی دارد. در این مقاله، با گالاکتوزمی در نوزاد و کودک، علائم هشداردهنده، علل بروز، روش‌های تشخیص، درمان، رژیم غذایی مناسب و راهکارهای پیشگیری از عوارض این بیماری آشنا می‌شوید.

گالاکتوزمی چیست؟

گالاکتوزمی به معنای «وجود گالاکتوز در خون»، یک بیماری ارثی متابولیک است که در آن بدن قادر به پردازش قندی به نام گالاکتوز نیست. این بیماری در نوزادان اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا گالاکتوز در شیر مادر و بیشتر شیرخشک‌های نوزادان وجود دارد.

تشخیص زودهنگام بیماری برای پیشگیری از عوارض آن که ممکن است شدید و حتی تهدیدکننده حیات باشند، ضروری است. در بسیاری از کشورها، نوزادان هنگام تولد ازنظر ابتلا به این بیماری غربالگری می‌شوند. با تشخیص به‌موقع و رعایت رژیم غذایی محدود ازنظر لاکتوز، افراد مبتلا به گالاکتوزمی می‌توانند زندگی نسبتاً طبیعی داشته باشند.

انواع گالاکتوزمی چیست؟

گالاکتوزمی براساس نوع ژن درگیر و شدت کاهش فعالیت آنزیم‌های متابولیسم گالاکتوز، به چند نوع تقسیم می‌شود.

گالاکتوزمی نوع ۱ (کلاسیک)

گالاکتوزمی کلاسیک که نوع ۱ نیز نامیده می‌شود، شایع‌ترین و درعین‌حال شدیدترین نوع این بیماری است. این نوع براثر جهش در ژن GALT ایجاد می‌شود. ژن GALT مسئول تولید آنزیمی است که گالاکتوز را به گلوکز و سایر مولکول‌های قابل‌استفاده برای تولید انرژی تبدیل می‌کند.

در گالاکتوزمی نوع ۱، جهش ژنتیکی باعث می‌شود فعالیت این آنزیم تقریباً به‌طور کامل از بین برود. درنتیجه، بدن قادر به تجزیه گالاکتوز نیست و این قند به‌سرعت در خون و بافت‌های بدن تجمع پیدا می‌کند و موجب بروز عوارض جدی می‌شود.

گالاکتوزمی نوع ۲ (کمبود آنزیم گالاکتوکیناز)

گالاکتوزمی نوع ۲ براثر جهش در ژن GALK1 ایجاد می‌شود. این ژن مسئول تولید آنزیم گالاکتوکیناز است که در یکی از مراحل متابولیسم گالاکتوز نقش دارد.

این نوع معمولاً نسبت به گالاکتوزمی کلاسیک خفیف‌تر است و مشکلات پزشکی کمتری ایجاد می‌کند. مهم‌ترین عارضه آن، افزایش خطر ابتلا به آب‌مروارید (کاتاراکت) است.

گالاکتوزمی نوع ۳ (کمبود آنزیم گالاکتوز اپی‌مراز)

گالاکتوزمی نوع ۳ ناشی از جهش در ژن GALE است. این ژن آنزیمی تولید می‌کند که در یکی از مراحل متابولیسم گالاکتوز نقش دارد. کاهش فعالیت این آنزیم نیز درنهایت باعث تجمع گالاکتوز در بدن می‌شود.

شدت علائم در این نوع متغیر است و می‌تواند از خفیف تا شدید باشد. در موارد شدید، عوارضی مشابه گالاکتوزمی کلاسیک مشاهده می‌شود، اجمله:

• آب‌مروارید؛
• تأخیر رشد و تکامل؛
• ناتوانی ذهنی؛
• بیماری‌های کبدی؛
• مشکلات کلیوی.

گالاکتوزمی نوع ۱ در حدود یک نفر از هر ۳۰ تا ۶۰ هزار نفر دیده می‌شود، درحالی‌که انواع ۲ و ۳ شیوع کمتری دارند.

گالاکتوزمی دوآرته (Duarte Galactosemia)

گالاکتوزمی دوآرته نیز مانند نوع کلاسیک براثر جهش در ژن GALT ایجاد می‌شود، اما شدت این جهش کمتر است. در این گالاکتوزمی خفیف، عملکرد آنزیم به‌طور کامل از بین نمی‌رود و تنها کاهش می‌یابد؛ بنابراین بدن همچنان تاحدی قادر به متابولیسم گالاکتوز است.

افراد مبتلا به گالاکتوزمی دوآرته ممکن است پس از مصرف مواد غذایی حاوی گالاکتوز، دچار برخی مشکلات گوارشی شوند، اما معمولاً عوارض شدید گالاکتوزمی کلاسیک را ندارند. به‌ همین دلیل، این افراد لزوماً نیازی به حذف کامل گالاکتوز از رژیم غذایی خود ندارند.

گالاکتوزمی دوآرته شیوع بیشتری دارد. این نوع بیشتر نوعی حساسیت به گالاکتوز است تا عدم تحمل کامل آن و تقریباً از هر ۴ هزار نفر، یک نفر را درگیر می‌کند.

علت بیماری گالاکتوزمی چیست؟

گالاکتوزمی یک بیماری ژنتیکی و ارثی است که براثر جهش در ژن‌های مسئول متابولیسم گالاکتوز ایجاد می‌شود. برای ابتلا به این بیماری، کودک باید نسخه جهش‌یافته ژن را از هر دو والد به ارث ببرد.

در بیشتر موارد، والدین تنها ناقل ژن معیوب هستند و خودشان هیچ علامتی از بیماری ندارند؛ به‌ همین دلیل، تولد نوزاد مبتلا معمولاً برای خانواده غیرمنتظره است.

جهش ژنتیکی باعث می‌شود بدن نتواند آنزیم‌های لازم برای تجزیه گالاکتوز و تبدیل آن به انرژی را تولید کند. درنتیجه، گالاکتوز و فراورده‌های حاصل از آن در بدن تجمع می‌یابند و به اندام‌های مختلف آسیب می‌رسانند.

سه ژن مختلف ممکن است دچار جهش شوند که هریک با یکی از انواع گالاکتوزمی مرتبط هستند. اگر هر دو والد ناقل ژن معیوب باشند، احتمال ابتلای فرزند به گالاکتوزمی ۲۵ درصد است. این بیماری در سراسر جهان و در تمامی گروه‌های نژادی دیده می‌شود.

زوج‌هایی که قصد بارداری دارند، درصورت وجود سابقه خانوادگی بیماری،  به‌کمک تخصص ژنتیک می‌توانند با انجام آزمایش‌های ژنتیکی از ناقل‌بودن خود آگاه شوند. ناقل‌بودن به معنای ابتلا به بیماری نیست و معمولاً فرد هیچ علامتی ندارد، اما اگر هر دو والد ناقل باشند، احتمال تولد فرزند مبتلا وجود خواهد داشت.

علائم گالاکتوزمی چیست؟

علائم بیماری گالاکتوزمی در نوزاد معمولاً چند روز پس از شروع تغذیه با شیر مادر یا شیرخشک ظاهر می‌شوند. شدت علائم ممکن است از خفیف تا شدید متغیر و شامل موارد زیر باشد:

• کاهش اشتها؛
• بی‌حالی و خواب‌آلودگی غیرطبیعی؛
• استفراغ؛
• اسهال؛
• کاهش وزن شدید؛
• ضعف؛
• اختلال در رشد و وزن‌گیری مناسب؛
• زردی؛
• بزرگ‌شدن کبد؛
• تجمع مایع در شکم (آسیت)؛
• تورم مغز (ادم مغزی).

این علائم نیازمند رسیدگی فوری پزشکی هستند. پس از تشخیص بیماری و حذف گالاکتوز از رژیم غذایی نوزاد، معمولاً این علائم به‌تدریج بهبود پیدا می‌کنند.

تأثیر بیماری گالاکتوزمی در نوزادان و کودکان

وقتی بدن کودک نتواند گالاکتوز موجود در غذا را تجزیه کند، این قند در خون تجمع می‌یابد. با افزایش غلظت گالاکتوز، این ماده وارد بخش‌هایی از بدن می‌شود که نباید در آن‌ها حضور داشته باشد.

در این شرایط، آنزیمی که به‌طور طبیعی نقشی در متابولیسم گالاکتوز ندارد، آن را به ماده‌ای به نام گالاکتیتول (نوعی الکل قندی) تبدیل می‌کند. گالاکتیتول برای بدن سمی است و با تجمع در اندام‌ها و بافت‌های مختلف، آسیب‌های جدی ایجاد می‌کند.

کودکانی که بیماری آن‌ها در مراحل اولیه تشخیص داده شده و درمان را آغاز می‌کنند، معمولاً رشد و تکامل مناسبی دارند. برخی از آن‌ها تفاوت محسوسی با سایر کودکان ندارند، اما بعضی دیگر ممکن است همچنان با مشکلاتی روبه‌رو باشند. علت این موضوع آن است که حتی با رعایت رژیم غذایی بدون گالاکتوز نیز حذف کامل این قند از بدن امکان‌پذیر نیست، زیرا بدن به‌طور طبیعی مقداری گالاکتوز تولید می‌کند (گالاکتوز درون‌زاد) که همچنان می‌تواند باعث بروز برخی مشکلات شود.

کودکانی که تحت درمان قرار دارند، ممکن است همچنان با مشکلات زیر مواجه شوند:

• تأخیر در گفتار؛
• اختلالات یادگیری؛
• مشکلات رفتاری؛
• اختلال در تعادل و هماهنگی حرکات (آتاکسی)؛
• لرزش بدن؛
• کمبود هورمون‌ها که می‌تواند موجب تأخیر در بلوغ دختران شود.

تأثیر گالاکتوزمی در بزرگسالان

بزرگسالان مبتلا به گالاکتوزمی معمولاً می‌توانند زندگی نسبتاً طبیعی داشته باشند، اما افرادی که در دوران کودکی علائم بیماری را داشته‌اند، ممکن است برخی مشکلات را تا پایان عمر نیز داشته باشند. شدت برخی علائم به میزان پایبندی فرد به رژیم غذایی محدود ازنظر گالاکتوز بستگی دارد و ممکن است در دوره‌هایی تشدید شود یا کاهش یابد. بااین‌حال، برخی مشکلات مانند کمبود هورمون‌ها حتی با درمان مناسب نیز شایع هستند.

بیشتر زنان مبتلا به گالاکتوزمی، حتی اگر بیماری آن‌ها زود تشخیص داده شده و درمان شده باشد، به نارسایی اولیه تخمدان مبتلا می‌شوند. این وضعیت می‌تواند باردارشدن یا حفظ بارداری تا زمان زایمان را دشوار کند. بسیاری از این زنان برای داشتن چرخه قاعدگی طبیعی به درمان جایگزینی هورمون نیاز دارند و این درمان می‌تواند به بهبود باروری نیز کمک کند.

عوارض گالاکتوزمی درمان‌نشده

در صورت درمان‌نشدن، گالاکتوزمی می‌تواند عوارض متعددی ایجاد کند، ازجمله:

• آب‌مروارید؛
• افزایش استعداد ابتلا به عفونت‌ها؛
• آسیب کبدی؛
• مشکلات کلیوی؛
• اختلال در رشد و تکامل مغز؛
• ناتوانی‌های تکاملی و یادگیری؛
• آسیب‌های عصبی؛
• نارسایی زودرس تخمدان؛
• سپسیس (عفونت شدید و منتشر خون)؛
• اختلال در مهارت‌های حرکتی و عملکرد عضلات.

در دختران، این بیماری ممکن است باعث نارسایی زودرس تخمدان‌ها شود و در آینده احتمال ناباروری را افزایش دهد. به‌ همین دلیل، تشخیص و شروع درمان در نخستین روزهای زندگی نقش بسیار مهمی در کاهش عوارض بلندمدت بیماری دارد.

تشخیص گالاکتوزمی

در بسیاری از کشورها، آزمایش گالاکتوزمی کلاسیک به‌عنوان بخشی از غربالگری نوزادان بررسی می‌شود. هدف از این غربالگری، شناسایی بیماری‌هایی است که ممکن است پیش از ظاهر شدن علائم، آسیب‌های جدی به نوزاد وارد کنند.

این آزمایش معمولاً حدود ۲۴ ساعت پس از تولد انجام می‌شود. برای این کار، چند قطره خون از پاشنه پای نوزاد گرفته و برای بررسی به آزمایشگاه ارسال می‌شود. این آزمایش که گاهی به‌طور غیررسمی آزمایش PKU نیز نامیده می‌شود، علاوه‌بر گالاکتوزمی، بیماری‌های متابولیک دیگری مانند فنیل‌کتونوری را نیز بررسی می‌کند.

اگر نوزاد به گالاکتوزمی مبتلا باشد، نتیجه آزمایش گالاکتوز کاهش فعالیت آنزیم GALT را در خون نشان می‌دهد. درصورت غیرطبیعی‌بودن نتیجه غربالگری، برای تأیید تشخیص معمولاً آزمایش‌های ژنتیکی انجام می‌شوند تا نوع گالاکتوزمی و جهش ژنتیکی مسئول بیماری مشخص شود.

علاوه‌بر غربالگری نوزادان و آزمایش ژنتیک، پزشک ممکن است آزمایش‌های دیگری نیز درخواست کند، ازجمله:

• آزمایش ادرار برای بررسی وجود متابولیت‌های غیرطبیعی؛
• آزمایش‌های تکمیلی خون برای ارزیابی عملکرد آنزیم‌ها و بررسی وضعیت کبد، کلیه و سایر اندام‌ها.

درمان بیماری گالاکتوزمی

درحال‌حاضر، تنها روش مؤثر برای درمان گالاکتوزمی، حذف گالاکتوز از رژیم غذایی است. ازآنجاکه گالاکتوز یکی از اجزای لاکتوز (قند موجود در شیر) محسوب می‌شود، بیماران باید از مصرف شیر و بیشتر فراورده‌های لبنی خودداری کنند.

برای نوزادان مبتلا، به‌جای شیر مادر یا شیرخشک‌های معمولی، از شیرخشک‌های بر پایه سویا یا شیرخشک‌های ویژه بدون لاکتوز استفاده می‌شود. همچنین کودکان و بزرگسالان مبتلا ممکن است برای جبران حذف لبنیات، به دریافت مکمل‌های کلسیم و ویتامین D نیاز داشته باشند تا سلامت و استحکام استخوان‌هایشان حفظ شود.

اگر بیماری در روزهای نخست زندگی تشخیص داده شود و رژیم غذایی مناسب به‌سرعت آغاز شود، بسیاری از افراد مبتلا می‌توانند زندگی نسبتاً طبیعی و سالمی داشته باشند.

درمان عوارض بلندمدت گالاکتوزمی

برخی کودکان، حتی باوجود رعایت رژیم غذایی، ممکن است در طول رشد به خدمات توان‌بخشی یا درمان‌های تکمیلی نیاز داشته باشند، ازجمله:

• گفتاردرمانی برای بهبود اختلالات گفتاری؛
• کاردرمانی برای تقویت مهارت‌های حرکتی و عملکرد روزمره؛
• رفتاردرمانی برای مدیریت مشکلات رفتاری؛
• برنامه‌های آموزشی اختصاصی برای کمک به یادگیری.

دختران مبتلا نیز ممکن است در دوران نوجوانی، به‌دلیل نارسایی زودرس تخمدان، برای شروع بلوغ و تنظیم چرخه قاعدگی به هورمون‌درمانی نیاز داشته باشند.

رژیم غذایی بیماران گالاکتوزمی

پزشک و متخصص تغذیه، رژیم غذایی مناسبی برای کودک طراحی می‌کنند که در آن لاکتوز و گالاکتوز تاحدامکان حذف شده باشند. علاوه‌بر شیر و فراورده‌های لبنی، ممکن است مصرف برخی مواد غذایی که مقدار قابل‌توجهی گالاکتوز دارند نیز محدود شود، ازجمله:

• برخی میوه‌ها؛
• بعضی سبزیجات؛
• برخی آب‌نبات‌ها و شیرینی‌ها.

همچنین ممکن است مصرف مکمل‌هایی مانند موارد زیر توصیه شود:

• کلسیم؛
• ویتامین C؛
• ویتامین D؛
• ویتامین K.

درمان انواع گالاکتوزمی خفیف

شواهد پژوهشی نشان می‌دهد که بسیاری از نوزادانی که به نوع خفیف‌تر این بیماری یعنی گالاکتوزمی دوآرته  مبتلا هستند، می‌توانند بدون ایجاد عوارض جدی، به تغذیه با شیر مادر یا شیرخشک معمولی ادامه دهند و در همه موارد، محدودیت شدید رژیم غذایی ضروری نیست. البته تصمیم‌گیری درباره رژیم غذایی این کودکان باید حتماً توسط پزشک متخصص انجام شود.

کودکان مبتلا به گالاکتوزمی نوع ۲ یا نوع ۳ نیز معمولاً نسبت به نوع کلاسیک مشکلات کمتری دارند، اما همچنان ممکن است در معرض عوارضی مانند آب‌مروارید، بیماری‌های کبدی و کلیوی یا تأخیر رشد قرار بگیرند. دختران مبتلا به این انواع نیز ممکن است در دوران بلوغ به هورمون‌درمانی نیاز داشته باشند.

کلام آخر دکتردکتر

گالاکتوزمی یک بیماری ارثی و نادر است که درصورت تشخیص‌ندادن و درمان‌نشدن به‌موقع، می‌تواند به اندام‌های حیاتی مانند کبد، مغز و کلیه آسیب برساند و حتی جان نوزاد را به خطر بیندازد. خوشبختانه، با انجام غربالگری نوزادان، تشخیص زودهنگام و حذف گالاکتوز از رژیم غذایی، می‌توان از بسیاری از عوارض جدی این بیماری پیشگیری کرد.

هرچند برخی کودکان ممکن است به مراقبت‌های تخصصی و پیگیری طولانی‌مدت نیاز داشته باشند، با رعایت رژیم غذایی مناسب و دریافت خدمات درمانی لازم، اغلب می‌توانند رشدی مطلوب و زندگی نسبتاً طبیعی داشته باشند. آگاهی والدین از علائم اولیه و اهمیت مراجعه سریع به پزشک، نقش مهمی در بهبود پیش‌آگهی و حفظ سلامت کودک دارد. برای دریافت مشاوره می‌توانید در دکتردکتر راحت و سریع وقت ویزیت آنلاین یا حضوری بگیرید.

سؤالات متداول

منابع

Clevelandclinic

Webmd

Kidshealth