بیماری کوشینگ چیست و چقدر خطرناک است؟ راهنمای کامل

سندرم کوشینگ زمانی رخ می‌دهد که بدن برای مدتی طولانی مقدار زیادی کورتیزول ترشح کند. شایع‌ترین علت این سندرم مصرف طولانی‌مدت کورتیکواستروئیدها با دُز بالا است، عوامل دیگری مانند آدنوم‌های غده هیپوفیز و تومورهای غدد فوق‌کلیوی نیز در ابتلا به این بیماری نقش دارند؛ به همین دلیل نیز تشخیص علت کوشینگ اهمیت بسیار زیادی در انتخاب بهترین روش درمان خواهد داشت. باتوجه‌به احتمال بروز عوارض جدی و تهدیدکننده زندگی، در این مقاله از مجله سلامت دکتردکتر به بررسی انواع کوشینگ، علت ابتلا، علائم، عوارض، روش‌های تشخیص و درمان می‌پردازیم تا قبل از عود بیماری برای درمان اقدام کنید.

سندرم کوشینگ چیست؟

سندرم کوشینگ (Cushing’s Syndrome) که به آن هایپرکورتیزولیسم (Hypercortisolism) نیز می‌گویند، نوعی اختلال هورمونی نادر و مربوط به سطح بالای هورمون کورتیزول در بدن است. این هورمون توسط غدد فوق‌کلیه که درست بالای کلیه‌ها قرار گرفته‌اند ترشح می‌شوند؛ زمانی‌ که ترشح کورتیزول برای مدتی طولانی و در سطح بالا ادامه یابد یا داروهایی به‌نام گلوکوکورتیکوئیدها مصرف کنید، علائم کوشینگ بروز می‌کنند.

سطح طبیعی هورمون کورتیزول اهمیت بسیار زیادی برای بدن دارد، چون بسیاری از عملکردهای بدن مانند فشار خون و قند خون را کنترل می‌کند و همچنین نقش مؤثری در کاهش التهاب دارد؛ در مقابل، کورتیزول اضافی با مختل‌کردن سایر سیستم‌های بدن، باعث بروز علائمی مانند احتباس مایعات و افزایش وزن، ترک‌های پوستی بنفش و قوز چربی بین شانه‌ها می‌شود.

بیشتر موارد کوشینگ قابل‌درمان هستند، اما ممکن است تسکین علائم در برخی افراد مدتی زمان ببرد. هدف روش‌های درمانی، کاهش سطح کورتیزول و بهبود علائم است و هرچه‌ زودتر برای درمان اقدام کنید، شانس بهبودی بیشتر است.

تفاوت سندرم کوشینگ با بیماری کوشینگ

سندرم کوشینگ اصطلاحی علمی برای مجموعه‌ای از علائمی است که براثر ترشح بیش‌ از حد و مزمن هورمون کورتیزول در بدن ایجاد می‌شوند. این سندرم ممکن است به‌دلیل مصرف طولانی‌مدت داروهای کورتیکواستروئیدی یا آدنوم‌های غدد فوق‌کلیوی رخ دهد.

بیماری کوشینگ در واقع نوعی سندرم کوشینگ است. این بیماری زمانی رخ می‌دهد که آدنوم (تومور خوش‌خیم) غده هیپوفیز با ترشح بیش از حد هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک (ACTH)، تولید و ترشح هورمون کورتیزول بیشتر را در غدد فوق‌کلیوی تحریک ‌کند؛ بیماری کوشینگ شایع‌ترین علت سندرم کوشینگ درون‌زا است، به‌طوری‌که حدود ۷۰٪ موارد ابتلا به کوشینگ وابسته به ACTH را تشکیل می‌‌دهد.

جدول تفاوت سندرم کوشینگ با بیماری کوشینگ

انواع سندرم کوشینگ

این سندرم اغلب به‌دلیل مصرف طولانی‌مدت داروهای کورتیکواستروئیدی یا افزایش میزان تولید کورتیزول در بدن رخ می‌دهد که به‌ترتیب با نام‌های «کوشینگ برون‌زا» و «کوشینگ درون‌زا» شناخته می‌شوند. در ادامه انواع کوشینگ بررسی می‌شود:

سندرم کوشینگ درون‌زا

کوشینگ درون‌زا یا از درون بدن، زمانی رخ می‌دهد که ناهنجاری‌ها و اختلالات غده آدرنال یا غده هیپوفیز مانند تومورها باعث افزایش تولید و ترشح هورمون کورتیزول شوند. انواع کوشینگ درون‌زا به شرح زیر هستند:

سندرم کوشینگ‌ برون‌زا

علت کوشینگ برون‌زا، چیزی خارج از عملکرد بدن است و به‌دلیل مصرف طولانی‌مدت داروهای کورتیکواستروئیدی با دُز بالا رخ می‌دهد. داروهای زیر باعث افزایش تولید کورتیزول در غدد فوق‌کلیوی می‌شوند و یکی از دلایل اصلی ابتلا به سندرم کوشینگ هستند:

• پردنیزون؛
• دگزامتازون؛
• متیل‌پردنیزولون.

در مقابل، داروهای کورتیکواستروئیدی تزریقی، کرم‌ها و استروئیدهای استنشاقی معمولاً خطر ابتلا به سندرم کوشینگ را افزایش نمی‌دهند.

سندرم شبه‌ کوشینگ

برخی افراد سطح کورتیزول بالایی دارند که گاهی‌اوقات افزایش می‌یابد، اما اثرات طولانی‌مدت کوشینگ بر سلامتی را نشان نمی‌دهد؛ به این بیماری، سندرم شبه‌کوشینگ می‌گویند و اغلب افراد زیر به آن مبتلا می‌شوند:

• افسردگی مزمن یا اختلالات اضطرابی؛
• نوشیدن زیاد الکل؛
• دیابت یا سطح گلوکز خون بالا؛
• چاقی.

علت سندرم کوشینگ چیست؟

ترشح مقدار کافی از هورمون کورتیزول نقش مهمی در عملکردهای طبیعی اندام‌های مختلف بدن دارد، اما زمانی‌ که سطح این هورمون مدتی طولانی بالا باشد، نشان‌دهنده اختلالات غدد فوق‌کلیوی است.

دلایل دیگری مانند سطح بالای استرس یا اختلال مصرف الکل نیز باعث افزایش غیرعادی ترشح این هورمون می‌شوند، اما متخصصان معتقدند اصلی‌ترین علت سندرم کوشینگ، مصرف کورتیکواستروئیدها یا تومورهای غدد آدرنال و هیپوفیز است.

ناهنجاری‌ها یا تومورهای غدد آدرنال (غدد فوق‌کلیوی) یکی از علت های سندرم کوشینگ

تورمورها یا ناهنجاری‌های غدد فوق‌کلیوی یکی از اصلی‌ترین دلایل ابتلا به سندرم کوشینگ هستند، چون هورمون کورتیزول توسط این غدد تولید می‌شود؛ آسیب فیزیولوژیکی یا اختلال ناشی از وجود تومورهای غیرسرطانی و سرطانی منجر به افزایش ترشح کورتیزول خواهد شد که نقطه آغاز کوشینگ است.

تومورهای غیرسرطانی

«آدنوم آدرنال» یکی از شایع‌ترین تومورهای قسمت بیرون غدد فوق‌کلیوی است. این تومورها سرطانی نیستند و تنها برخی از آن‌ها منجر به افزایش سطح هورمون کورتیزول خواهند شد.

تومورهای سرطانی

«کارسینوم آدرنوکورتیکال» از تورمورهای سرطانی قسمت بیرونی غدد فوق‌کلیوی و بسیار نادر است. وجود این تومورها با آسیب به غده آدرنال باعث افزایش تولید هورمون کورتیزول می‌شوند.

هیپرپلازی‌ندولار آدرنال

در هیپرپلازی‌ندولار آدرنال، هر ۲ غده فوق‌کلیوی (آدرنال) بزرگ‌ می‌شوند. با افزایش تعداد سلول‌ها و تشکیل گره‌هایی در بافت این غده‌ها، هورمون کورتیزول بیشتری تولید خواهد شد؛ افزایش طولانی‌مدت ترشح کورتیزول در این شرایط منجر به سندرم کوشینگ می‌شود.

تومورهای غده هیپوفیز یکی از دلایل سندرم کوشینگ

تومور هیپوفیز عامل ۸ مورد از ۱۰ مورد ابتلا به نوعی سندرم کوشینگ است که به آن «بیماری کوشینگ» می‌گویند. در این بیماری، غدد آدرنال ناهنجاری یا اختلال ندارند، اما تولید هورمون کورتیزول در آن‌ها به‌نحوی افزایش پیدا می‌کند.

غده هیپوفیز در تولید هورمون‌های متعددی نقش دارد که یکی از آن‌ها آدرنوکورتیکوتروپیک (ACTH) است. این هورمون به تولید و ترشح سطوح طبیعی کورتیزول در غدد فوق‌کلیوی کمک می‌کند. تومورهای غده هیپوفیز با تولید بیش از حد ACTH باعث می‌شوند غدد فوق‌کلیوی کورتیزول بیشتری تولید ‌کنند.

نکته اصلی اینجاست که تنها تومورهای هیپوفیز باعث افزایش سطح هورمون ACTH نمی‌شوند، بلکه تومورهای غیرهیپوفیزی دیگری نیز ممکن است در اختلال عملکرد این غده نقش داشته باشند. انواع این تومورها به شرح زیر هستند:

مصرف داروهای کورتیکواستروئیدی و علت های سندرم کوشینگ

شایع‌ترین علت سندرم کوشینگ، مصرف طولانی‌مدت داروهای کورتیکواستروئیدی مانند پردنیزون با دُز بالا است. پزشک متخصص این داروها را برای درمان طیف وسیعی از بیماری‌های التهابی مانند لوپوس، آسم و بیماری التهابی روده تجویز می‌کند، بنابراین دارویی درمانی و در بسیاری موارد ضروری است.

تزریق مکرر و دُز بالای کورتیکواستروئیدها برای درد مفاصل، کمردرد و بورسیت با احتمال بیشتری باعث ابتلا به کوشینگ می‌شود، اما استروئیدهایی با دُز پایین‌تر به‌شکل استنشاقی و کرم معمولاً خطری ندارند. بااین‌حال، استفاده طولانی‌مدت از استروئید موضعی در کودکان ممکن است با ابتلا به کوشینگ مرتبط باشد.

سابقه خانوادگی و دلایل سندرم کوشینگ

کوشینگ سندرمی ارثی نیست، اما ممکن است ایجاد تومورهای غدد درون‌ریز ژنتیکی باشند؛ در این شرایط تورمورها به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم منجر به تولید و ترشح بیش از حد هورمون کورتیزول می‌شوند و سابقه خانوادگی از این طریق در ابتلا به کوشینگ نقش دارد.

چه افرادی بیشتر در معرض سندرم کوشینگ قرار دارند؟

عوامل متعدد زیر ممکن است خطر ابتلا به این سندرم را افزایش دهند:

• تومورهای غدد درون‌ریز هیپوفیز و آدرنال یا تومورهای تولیدکننده ACTH در سایر نقاط بدن؛
• ژنتیک و سابقه خانوادگی؛
• سن بالای ۲۰ سال و اغلب بین ۲۵ تا ۴۰ سالگی؛
• جنسیت و خطر ابتلای ۳ برابری زنان در مقایسه با مردان؛
• سندرم کوشینگ به علت فشار خون بالا و دیابت؛
• اختلالات الکترولیتی و عدم تعادل مایعات در بدن؛
• مشکلات سلامت روان مانند استرس مزمن؛
• مصرف دُز بالای داروهای کورتیکواستروئیدی در طولانی‌مدت.

علائم سندرم کوشینگ

اولین علائم سندرم کوشینگ در کودکان و بزرگسالان معمولاً شامل تغییرات ظاهری است، اما هم‌زمان اتفاقات دیگری در اندام‌های داخلی رخ می‌دهد که به‌مرور علائم آن بروز می‌کنند. علائم این سندرم بسته به سطح کورتیزول اضافی، مدت‌زمان افزایش این هورمون و علت زمینه‌ای، متفاوت و به شرح زیر است:

علائم ظاهری و تغییرات بدن در سندرم کوشینگ

اولین تغییراتی که افراد مبتلا به این بیماری مشاهده می‌کنند، تغییراتی اساسی و عمده در ظاهر و فرم اندام‌ها است، در سندرم کوشینگ علائم ظاهری و تغییرات بدن به شرح زیر هستند:

افزایش وزن قسمت میانی بدن از علائم ظاهری سندرم کوشینگ

یکی از شایع‌ترین علائم این سندرم، بزرگ‌شدن قسمت میانی بدن است. به‌ این‌ مفهوم که فقط از ناحیه گردن به پایین تا زیر شکم چاق می‌شود، این در حالی است که بازوها و پاها لاغر می‌مانند.

چاقی صورت یکی از علائم ظاهری سندرم کوشینگ

چاقی و قرمزی صورت ازجمله علائم رایج کوشینگ در تمامی افراد است. در برخی منابع به این نوع از چاق‌شدن صورت، «صورت ماه» می‌گویند.

توده چربی بین شانه‌ها یکی از تغییرات بدن در سندرم کوشینگ

افراد مبتلا به سندرم کوشینگ، ۱ نشانه مشترک دارند که تشکیل توده چربی بین شانه‌ها است. این توده که به آن «قوز بوفالو» نیز می‌گویند چیزی فراتر از تورم بین شانه‌ها در گردن افتاده است. حجم چربی‌ای که در این سندرم تشکیل می‌شود به‌راحتی قابل‌تشخیص است.

پوست نازک و شکننده از علائم تغییرات بدن در سندرم کوشینگ

پوست افراد مبتلا به این سندرم بسیار نازک‌تر از حالت طبیعی است و به همین دلیل نیز زودتر ترک می‌خورد، کوچک‌ترین آسیبی باعث کبودی می‌شود و زخم‌ها نیز به‌سختی بهبود می‌یابند؛ علاوه‌بر این به‌دلیل افزایش چربی پوست، بیشتر افراد مبتلا به این سندرم دچار آکنه به‌ویژه روی صورت، سینه و پشت می‌شوند.

ترک‌های پوستی و علائم ظاهری سندرم کوشینگ

ترک‌های پوستی یکی از نشانه‌های تغییر وزن ناگهانی است، اما ترک‌های پوست در سندرم کوشینگ رنگی متفاوت دارند و حتی در صورت بیماران نیز ایجاد خواهند شد؛ ترک‌ها در این بیماری اغلب به‌ رنگ صورتی و بنفش هستند و در اندام‌های زیر ایجاد می‌شوند:

• شکم؛
• باسن؛
• ران؛
• سینه؛
• بازوها؛
• دست‌ها؛
• زیربغل؛
• صورت؛
• گردن.

رشد بیش از حد موهای بدن یکی از علائم تغییرات ظاهری بدن در سندرم کوشینگ

رشد بیش از حد موهای زائد به‌ویژه در نواحی که اغلب موهای کمی دارند از علائم شایع این سندرم است. زنان بیشتر از مردان متوجه چنین تغییراتی خواهند شد، چون رشد موهای اندام‌های زیر بیشتر می‌شود:

• صورت؛
• گردن؛
• قفسه سینه؛
• شکم؛
• سینه‌ها؛
• ران‌ها؛
• بازوها؛
• پشت و کمر.

علائم متابولیک و هورمونی سندرم کوشینگ

سندرم کوشینگ به‌دلیل افزایش مزمن هورمون کورتیزول، عملکرد طبیعی متابولیسم را مختل می‌کند. این اختلالات نه‌تنها بر سطح قند و فشار خون تأثیر می‌گذارند، بلکه باعث مشکلاتی در متابولیسم پروتئین‌ها و چربی و تعادل الکترولیت‌ها خواهند شد؛ در این شرایط بدن دیگر قادر به برقراری تعادل بین عملکردهای مختلف متابولیکی و هورمونی نیست و علائم زیر بروز می‌کنند.

کورتیزول یکی از هورمون‌هایی است که اختلال ترشح آن باعث تغییرات سطح قند خون می‌شود و حتی ممکن است مقاومت به انسولین ایجاد کند؛ در این شرایط، خطر ابتلا به دیابت افزایش می‌یابد.

علائم سندرم کوشینگ در کودکان و نوجوانان

کودکان با احتمال کمتری در مقایسه با بزرگسالان به این سندرم مبتلا می‌شوند و تقریباً علائم مشابهی با بزرگسالان دارند، اما به‌دلیل بازبودن صفحات رشد، برخی علائم این سندرم مختص سن آن‌ها و به شرح زیر است:

• رشد کمتر در مقایسه با همسالان؛
• چاقی تنه و گِردشدن صورت؛
• افزایش وزن سریع نسبت به سن و جنسیت؛
• تأخیر در بلوغ.

علائم سندرم کوشینگ در مردان

برخی از علائم این سندرم مانند کاهش میل جنسی در مردان با زنان مشابه است، اما به‌دلیل ساختار بدن، مردان علائم دیگری به شرح زیر دارند:

• کاهش یا ازدست‌دادن میل جنسی؛
• اختلال نعوظ؛
• کاهش قدرت باروری؛
• کاهش توده عضلانی؛
• کاهش رشد موهای صورت یا بدن در برخی افراد.

علائم سندرم کوشینگ در زنان

زنان حدود ۳ برابر بیشتر از مردان به سندرم کوشینگ مبتلا می‌شوند. علائم این بیماری در زنان تفاوت‌های زیادی با مردان دارد و به شرح زیر است:

• کاهش یا ازدست‌دادن میل جنسی؛
• پریودهای نامنظم یا قطع پریود؛
• رشد بیش از حد موهای زائد؛
• مشکلات بارداری درصورت عدم درمان به‌موقع.

زنان برخلاف مردان در نواحی مشخصی از بدن موهای زائد ندارد، اما وقتی به کوشینگ مبتلا شوند، یکی از علائم شایع در آن‌ها رشد موهای زائد در اندام‌های زیر است:

• صورت؛
• گردن؛
• سینه‌ها؛
• شکم؛
• پشت و کمر.

عوارض سندرم کوشینگ

درصورت عدم درمان اصولی و به‌موقع، سندرم هیپرکورتیزولیسم (کوشینگ) باعث بروز عوارض زیر می‌شود:

• عفونت‌های مکرر؛
• لخته‌شدن خون به‌ویژه در ریه‌ها و پاها؛
• کاهش تراکم استخوان، افزایش خطر پوکی استخوان و شکستگی‌ها؛
• کلسترول بالا؛
• افزایش وزن غیرطبیعی؛
• پیش‌دیابت و دیابت نوع ۲،
• فشار خون بالا؛
• بیماری‌های قلبی-عروقی مانند حمله قلبی؛
• سکته مغزی؛
• نوسانات خلقی؛
• افسردگی و اختلالات اضطرابی؛
• آتروفی و تحلیل‌ عضلات؛
• مشکلات حافظه و کاهش تمرکز؛
• بزرگ‌شدن تومورها.

باتوجه‌به عوارض جدی و گاهی تهدیدکننده زندگی، پیشنهاد می‌شود از خدمات ویزیت حضوری دکتردکتر برای دریافت مشاوره از فوق‌تخصص غدد استفاده کنید تا درمان سریع‌تر شروع شود.

آیا سندرم کوشینگ خطرناک یا کشنده است؟

درصورت تأخیر در تشخیص و شروع درمان، این سندرم ممکن است خطرناک یا حتی کشنده باشد. پیامدهای عدم درمان سندرم کوشینگ و میزان خطر به عوامل متعدد زیر بستگی دارد؛ این در حالی‌ است که علائم با شروع سریع درمان به‌مرور بهبود می‌یابند:

• علت ابتلا به سندرم؛
• شدت افزایش کورتیزول؛
• مدت‌زمان ابتلا؛
• زمان شروع درمان و روش درمانی.

تشخیص سندرم کوشینگ چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص سندرم کوشینگ ممکن است دشوار باشد، چون بسیاری از علائم مانند افزایش وزن یا خستگی معمولاً به‌دلایل دیگری نیز رخ می‌دهند. ابتلا به کوشینگ علل مختلفی دارد که هرکدام به روش ویژه‌ای تشخیص داده می‌شوند، به همین دلیل نیز پزشک بعد معاینه، آزمایش‌های زیر را تجویز می‌کند:

معاینه و ارزیابی بالینی برای تشخیص سندرم کوشینگ

معاینه و ارزیابی بالینی اولین مرحله از تشخیص کوشینگ است، پزشک نشانه‌های زیر را بادقت بررسی می‌کند تا این سندرم را تشخیص دهد:

• برآمدگی بین‌ شانه‌ها؛
• ترک‌های پوستی صورتی یا بنفش در اندام‌های مختلف؛
• کبودی قسمت‌های مختلف بدن؛
• رشد بیش از حد موهای زائد.

علاوه‌بر این، پزشک سؤالات زیر را می‌پرسد تا برای تجویز آزمایش‌های مناسب تصمیم بگیرد:

• نوع و شدت علائم؛
• زمان شروع علائم؛
• سابقه پزشکی و خانوادگی؛
• نوع داروها (تزریقی، استنشاقی و موضعی)، دُز و مدت‌مصرف؛
• توانایی کنترل احساسات و سطح استرس و اضطراب؛
• افزایش وزن در ماه‌های اخیر؛
• تغییرات عملکرد جنسی؛
• اختلالات چرخه قاعدگی.

آزمایش کورتیزول ادرار ۲۴ ساعته و تشخیص سندرم کوشینگ

آزمایش کورتیزول آزاد ۲۴ ساعته یکی از رایج‌ترین روش‌های تشخیص انواع سندرم کوشینگ است. در این روش باید نمونه‌ ادرار خود را به‌مدت ۲۴ ساعت جمع‌آوری کنید تا سطح کورتیزول آن در آزمایشگاه اندازه‌گیری شود. علاوه‌بر کورتیزول، سطح ACTH و سایر هورمون‌ها نیز در نمونه‌ ادرار اندازه‌گیری خواهد شد.

تست سرکوب دگزامتازون برای بررسی سندرم کوشینگ

در این آزمایش باید ساعت ۱۱ شب ۱ عدد قرص استروئید با دُز پایین مصرف کنید این قرص را پزشک فوق‌تخصص غدد تجویز می‌کند و نباید خودسرانه هیچ دارویی بخورید. صبح روز بعد در آزمایشگاه نمونه‌ خون می‌گیرند تا میزان تولید و ترشح هورمون کورتیزول اندازه‌گیری شود.

آزمایش کورتیزول بزاق شبانه برای شناسایی سندرم کوشینگ

سطح کورتیزول معمولاً در طول روز تغییر می‌کند و عدد ثابتی ندارد. کورتیزول افراد سالم عصرها کاهش می‌یابد، اما در بیماران مبتلا به کوشینگ چنین اتفاقی رخ نمی‌دهد. پزشک متخصص از آزمایش بزاق شبانه برای اندازه‌گیری سطح هورمون کورتیزول استفاده می‌کند. سطح بالای کورتیزول در این آزمایش ممکن است نشان‌دهنده ابتلا به کوشینگ باشد.

تشخیص سندرم کوشینگ با آزمایش تحریک هورمون آزادکننده کورتیکوتروپین (CRH)

این روش تشخیص سندرم کوشینگ برای تمایز بین آدنوم‌های غده هیپوفیز و تومورهای غیرهیپوفیزی انجام می‌شود. در آزمایش تحریک هورمون آزادکننده کورتیکوتروپین، CRH تزریق می‌شود. این هورمون باعث آزادشدن ACTH از هیپوفیز خواهد شد؛ درنهایت با اندازه‌گیری سطح ACTH بین تومور هیپوفیز و غیرهیپوفیزی تمایز ایجاد می‌شود و پزشک علت سندرم کوشینگ را تشخیص می‌دهد.

تصویربرداری از غده هیپوفیز و غدد فوق‌کلیه و تشخیص سندرم کوشینگ

باتوجه‌به اینکه یکی از دلایل اصلی ابتلا به سندرم کوشینگ، آدنوم‌های هیپوفیز و آدرنال هستند، بنابراین پزشک متخصص سی‌تی‌اسکن یا MRI تجویز می‌کند؛ تصاویر این روش‌های تشخیصی بسیار واضح و با جزئیات دقیق هستند، بنابراین ابزاری مناسب برای تشخیص تومورها و سایر اختلالات غده هیپوفیز و غدد فوق‌کلیوی خواهند بود.

نمونه‌برداری از سینوس پتروزال تحتانی برای بررسی سندرم کوشینگ

از نمونه‌برداری سینوس پتروزال تحتانی برای تعیین علت افزایش تولید هورمون ACTH استفاده می‌کنند. همان‌طور که اشاره شد، علاوه‌بر آدنوم‌های هیپوفیز، تومورهای غیرهیپوفیزی نیز می‌توانند تولید این هورمون را افزایش دهند؛ در این روش تشخیصی، پزشک متخصص از رگ‌های تخلیه‌کننده یا خروجی غده هیپوفیز که به آن‌ها «سینوس‌های پتروزال تحتانی» می‌گویند چند نمونه خون می‌گیرد.

مرحله اول نمونه‌برداری از سینوس پتروزال تحتانی

قبل از آزمایش، داروی آرام‌بخش ازطریق ورید تزریق می‌شود تا حین نمونه‌گیری حرکت نکنید. بعد از تزریق آرام‌بخش، پزشک لوله‌ای نازک را از ناحیه کشاله‌ران یا گردن به سینوس‌ها متصل و نمونه خون می‌گیرد؛ نمونه خون دیگری از ساعد دست گرفته می‌شود.

مرحله دوم نمونه‌برداری از سینوس پتروزال تحتانی

در این مرحله، دارویی به شما داده می‌شود که باعث افزایش تولید و ترشح هورمون ACTH توسط تومورها خواهد شد. پزشک دوباره از همان نواحی قبلی نمونه خون می‌گیرد؛ درنهایت سطح ACTH بین ۲ ناحیه نمونه‌های خون اندازه‌گیری و مقایسه می‌شود.

اگر سطح هورمون ACTH در نمونه سینوس بالاتر باشد، علت ابتلا به سندرم کوشینگ، آدنوم‌ها و اختلالات غده هیپوفیز است؛ زمانی‌ که سطح این هورمون بین نمونه سینوس‌ها و ساعد مشابه باشد، علت ابتلا به کوشینگ، اختلالات خارج از غده هیپوفیز هستند.

تمامی آزمایش‌های بالا برای تشخیص کوشینگ ضروری هستند، اما از آن‌ها برای رد سایر بیماری‌های زمینه‌ای زیر که ممکن است علائمی مشابه با این سندرم داشته باشند نیز استفاده می‌کنند:

• برخی بیماری‌های هورمونی مانند سندرم تخمدان پلی‌کیستیک؛
• افسردگی؛
• اختلالات خوردن؛
• اعتیاد به الکل.

درمان سندرم کوشینگ

درمان سندرم کوشینگ با هدف کاهش میزان کورتیزول در بدن طراحی شده است. نوع درمان به علت سندرم بستگی دارد و اغلب به شرح زیر است:

درمان دارویی سندرم کوشینگ

داروها برای کنترل سطح کورتیزول تجویز می‌شوند، اما نوع داروها و زمان مصرف آن‌ها در افراد مبتلا به سندرم کوشینگ متفاوت و به شرح زیر است:

• قبل از جراحی: پزشک متخصص قبل از جراحی افراد مبتلا به انواع کوشینگ شدید، اغلب داروها را برای کاهش علائم تجویز می‌کند تا خطرات جراحی کاهش یابد.
• بعد از جراحی: داروهایی که بعد از جراحی تجویز می‌شوند، به علت کوشینگ و محل جراحی بستگی دارند؛ اگر غدد فوق‌کلیوی برداشته شود، باید داروهای جایگزین کورتیزول مصرف کنید.

داروهایی که برای بهبودی علائم این سندرم تجویز می‌شوند به شرح زیر هستند:

داروهای معرفی‌شده روش درمان قطعی سندرم کوشینگ نیستند و ممکن است علائم کورتیزول بیش از حد به‌طور کامل بهبود نیابد.

عوارض مصرف داروهای درمانی سندرم کوشینگ

مصرف داروهای کاهنده یا جایگزین کورتیزول معمولاً عوارض جانبی شایع و گاهی نادر به شرح زیر دارند:

درمان علت زمینه‌ای بیماری سندرم کوشینگ

تشخیص علت زمینه‌ای ابتلا به این سندرم اهمیت ویژه‌ای در انتخاب بهترین روش درمانی دارد. باتوجه‌به اینکه مصرف داروهای کورتیگواستروئیدی، آدنوم‌های غده هیپوفیزی و غیرهیپوفیزی، و همچنین، آدنوم آدرنال ازجمله علل اصلی ابتلا به کوشینگ هستند، پزشک متخصص روش‌های درمانی زیر را توصیه می‌کند:

درمان سندرم کوشینگ ناشی از دارو

در افزایش بیش از حد هورمون کورتیزول به‌دلیل مصرف دارو، سندرم کوشینگ درمان متفاوتی با آدنوم‌های تحریک‌کننده تولید کورتیزول دارد. مصرف طولانی‌مدت داروهای گلوکوکورتیکوئید با دُز بالا شایع‌ترین علت این سندرم است و به همین دلیل پزشک متخصص اغلب با کاهش میزان مصرف و دُز داروها، علائم را کنترل خواهد کرد؛ این کار باید به‌مرور و با دقت بسیار بالا در انتخاب نوع دارو و دُز مصرف انجام شود.

لازم است بدانید که این گروه دارویی اغلب برای درمان اختلالات التهابی تجویز می‌شوند، کاهش خودسرانه دُز یا قطع مصرف داروها علاوه‌بر عود التهاب‌ها، باعث کاهش شدید هورمون کورتیزول در بدن می‌شود؛ این در حالی‌ است که کاهش تدریجی دارو به بدن کمک می‌کند تا مقدار مناسبی از کورتیزول تولید کند.

جراحی سندرم کوشینگ

اگر علت ابتلا به سندرم کوشینگ، آدنوم‌های هیپوفیز یا تومورهای غدد فوق‌کلیوی باشند، پزشک فوق‌تخصص غدد معمولاً جراحی برداشتن تومور را توصیه می‌کند؛ روش‌ جراحی به محل تشکیل تومورها بستگی دارد و به شرح زیر است:

• تومورهای غده هیپوفیز: برداشتن تومور ازطریق مجرای بینی برای جلوگیری از بازکردن جمجمه و کاهش دوره نقاهت؛
• تومورهای تولیدکننده ACTH در سایر نقاط بدن: جراحی منظم یا استفاده از رویکردهای کمتر تهاجمی با برش‌های کوچک‌تر در اندام‌ها.
• برداشتن غدد فوق‌کلیوی: برداشتن کامل غدد آدرنال با برشی از قسمت میانی یا پشت بدن در موارد خاص یا رویکردی غیرتهاجمی برای تومورهای غیرسرطانی.

نکته مهم اینکه، برداشتن غدد فوق‌کلیوی تنها در مواردی انجام می‌شود که جراح نتواند تومورهای تولیدکننده ACTH را پیدا کند یا به‌صورت کامل آن‌ها را بردارد. بعد از برداشتن غدد فوق‌کلیوی، بیمار باید داروهای جایگزین هورمون کورتیزول و هورمون آدرنال دیگری به‌نام آلدوسترون مصرف کند. در بیشتر موارد، بدن دوباره کورتیزول تولید می‌کند؛ در این شرایط، پزشک متخصص بعد از بررسی نتایج آزمایش خون و کورتیزول، دُز دارو و میزان مصرف آن را به‌مرور زمان کاهش می‌دهد.

فرایند کاهش تدریجی داروهای هورمونی جایگزین کورتیزول اغلب ۶ ماه تا ۱ سال زمان می‌برد، اما برخی افراد مبتلا به سندرم کوشینگ باید داروهای جایگزین را تا پایان عمر مصرف کنند.

 پرتودرمانی سندرم کوشینگ

در برخی موارد، داروها و جراحی، درمان قطعی کوشینگ نیست و ممکن است پزشک متخصص برای حذف باقی‌مانده سلول‌های سرطانی، پرتودرمانی را تجویز کند. این روش اغلب برای کسانی انجام می‌شود که نمی‌توانند جراحی کنند؛ البته ممکن است سایر افراد بعد از جراحی به پرتودرمانی برای تکمیل درمان نیاز داشته باشند.

پرتودرمانی سندرم کوشینگ با دُزهای کوچک تابش در مدت ۶ هفته و سپس با ۱ دُز بالا انجام می‌شود؛ در هر ۲ مورد، پزشک می‌تواند روش پرتودرمانی را به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی کند که سایر بافت‌ها کمتر در معرض تابش دستگاه قرار بگیرند.

اکنون که می‌دانید روش درمان بیماری کوشینگ چیست، بهتر است اطلاعاتی درباره احتمال بهبودی و عود علائم نیز کسب کنید.

احتمال بهبودی در انواع مختلف بیماری سندرم کوشینگ

احتمال بهبودی انواع مختلف این سندرم به عوامل متعددی به شرح زیر بستگی دارد:

• علت ابتلا به سندرم؛
• شدت علائم؛
• مدت ابتلا؛
• زمان شروع درمان؛
• روش درمان.

از میان این عوامل، علت ابتلا و روش درمان بیشترین تأثیر را در افزایش احتمال بهبودی بیمار دارند. جدول زیر دید بهتری به شما می‌دهد:

احتمال عود سندرم کوشینگ

در مقابل احتمال بهبودی، احتمال عود علائم نیز وجود دارد، به‌ویژه اگر علت بیماری به‌خوبی درمان نشده باشد؛ احتمال عود این سندرم معمولاً براساس علت و روش درمان به شرح زیر است:

رژیم غذایی افراد مبتلا به سندرم کوشینگ

رژیم غذایی سالم و متعادل بخشی مهمی از زندگی با سندرم کوشینگ است. مواد غذایی مغذی می‌توانند تعدادی از علائم را تسکین دهند و از بروز برخی دیگر جلوگیری کنند؛ انتخاب وعده‌های غذایی اهمیت ویژه‌ای در سلامت کلی دارد، بنابراین توصیه‌های زیر را جدی بگیرید:

مواد غذایی مفید برای سندرم کوشینگ

مواد غذایی مفیدی که در طول دوره درمان باید بخورید به شرح زیر هستند:

• لبنیات کم‌چرب غنی‌شده با ویتامین D؛
• شیرهای گیاهی غنی‌شده با ویتامین D؛
• آب‌پرتقال غنی‌شده یا کلسیم؛
• توفو تهیه‌شده یا سولفات کلسیم؛
• ماهی‌های چرب مانند سالمون، شمشیرماهی، ماهی تن و ساردین؛
• سبزیجات برگ‌دار؛
• گوشت بدون چربی؛
• جگر گاو؛
• انواع حبوبات؛
• میوه‌ها؛
• غلات غنی‌شده؛
• زرده تخم‌مرغ.

غذاهای حاوی کلسیم و ویتامین D از استخوان‌ها محافظت می‌کنند و مصرف منظم آن‌ها تأثیر زیادی در کاهش خطر پوکی استخوان دارد.

غذاهای دارای محدودیت یا ممنوع برای سندرم کوشینگ

برای بهبودی سریع‌تر علائم و جلوگیری از افزایش وزن بیشتر، باید مصرف مواد غذایی زیر را محدود یا به‌صورت‌کلی حذف کنید:

• نوشیدنی‌های الکلی؛
• نمک؛
• غذایی و نوشیدنی‌های شیرین؛
• غذاهای فراوری‌شده، سرخ‌شده و فست‌فودها.

زندگی با سندرم کوشینگ

بهبودی این سندرم فرایندی آهسته و تدریجی است. در بسیاری از موارد، ممکن است مدتی زمان ببرد تا احساس بهتری داشته باشید؛ رعایت نکات زیر در مسیر درمان به شما کمک می‌کنند:

• افزایش آهسته سطح فعالیت‌های بدنی؛
• انجام تمرینات ورزشی کم‌فشار مانند ایروبیک در آب و تای‌چی؛
• رژیم غذایی سالم و متعادل سرشار از مواد مغذی؛
• مصرف مکمل‌ها و ویتامین‌ها مانند کلسیم و ویتامین‌ D طبق تجویز پزشک؛
• مدیریت استرس با انجام تمرینات ذهن‌آگاهی، مدیتیشن و یوگا؛
• حمام آب‌ گرم برای تسکین دردهای عضلانی و کوفتگی‌ها؛
• انجام منظم آزمایش‌های انداز‌ه‌گیری سطح کورتیزول؛
• مصرف داروها مطابق دستور پزشک؛
• مدیریت سطح قند خون و فشار خون؛
• حداقل ۷ ساعت خواب باکیفیت.

پیشگیری از سندرم کوشینگ

یکی از دلایل اصلی این سندرم، آدنوم‌های غده هیپوفیزی، تومورهای غیرهیپوفیزی و آدنوم‌ها یا تومورهای غدد فوق‌کلیوی است که نمی‌توان از آن‌ها پیشگیری کرد، اما مصرف داروهای کورتیکواستروئیدی که شایع‌ترین علت ابتلا به کوشینگ هستند را می‌توانید مدیریت کنید؛ در این شرایط بهترین روش پیشگیری، مصرف داروها زیر نظر پزشک، و همچنین، کاهش سطح استرس است.

کلام آخر دکتردکتر

سندرم کوشینگ به‌دلیل ترشح بیش از حد هورمون کورتیزول در بدن رخ می‌دهد. علل مختلفی باعث ابتلا می‌شوند که یکی از شایع‌ترین آن‌ها مصرف طولانی‌مدت داروهای کورتیکواستروئیدی با دُز بالا است؛ عوامل دیگر شامل آدنوم‌های غده هیپوفیز و غدد فوق‌کلیوی هستند. تشخیص درست علت و انتخاب روش درمانی براساس آن اهمیت ویژه‌ای در بهبودی علائم دارد، به همین دلیل پیشنهاد می‌شود از خدمات آزمایش در محل دکتردکتر استفاده کنید، و در نهایت، برای شروع درمان از فوق‌تخصص غدد وقت ویزیت حضوری بگیرید.

سوالات متداول

منابع

mayoclinic

healthline

webmd

my.clevelandclinic

niddk

nhs

medicalnewstoday