غده فوق کلیه و هورمون‌های مهمی که توسط آن ترشح می‌شود

  • 1397-09-01
  • 2

غده فوق کلیه یکی از غدد درون‌ریز بدن محسوب میشود که نقش مهمی در تنظیم هموستاز بدن و وضعیت کلی آن دارد.

غدد فوق کلیوی که در اصطلاح پزشکی با نام غدد آدرنال (Adrenal) شناخته می‌شوند، یک جفت غده درون‌ریز هستند که هر کدام روی یک کلیه‌ قرار گرفته‌اند و وزن هر کدام از غده‌ها تقریبا ۵ گرم است. هر غده از دو بخش قشر (cortex) و مغز یا مدولا (medulla) تشکیل شده‌است. جالب است بدانید که هرکدام از این دو بخش هورمون‌های جداگانه و متفاوتی ترشح می‌کند.

هورمون‌های غده فوق کلیه

اهمیت قشر غده آدرنال از مدولای آن بسیار بیشتر است، به‌طوری‌ که برداشتن این بخش، موجب مرگ فرد می‌شود در حالی که تخریب یا برداشتن بخش مدولا فقط اختلالاتی را در فرد ایجاد می‌نماید.

قشر غده آدرنال دسته‌ای از هورمون‌ها را تولید می‌کنند که با نام کلی کورتیکواستروییدها شناخته می‌شوند. قشر آدرنال از سه لایه تشکیل شده است که این لایه‌ها به ترتیب از خارج به داخل شامل گلومرولا، فاسیکولا، رتیکولا هستند.

بخش گلومرولا خارجی‌ترین لایه است که مینرالوکورتیکوییدها مانند آلدسترون را تولید و ترشح می‌کند که این هورمون در تنظیم میزان برخی الکترولیت‌های مهم بدن از جمله سدیم و پتاسیم نقش دارد و موجب احتباس سدیم و پتاسیم در بدن می‌شود.

لایه میانی فاسیکولا بوده که گلوکوکورتیکوییدها مانند کورتیزول و کورتیکوسترون را ساخته و به داخل خون ترشح می‌کند. این هورمون‌ها در مواقع استرس و فشارهای روحی بالا رفته و بدن را اصطلاحا برای حالت ستیز و گریز آماده می‌کنند. به گونه‌ای همچون سیستم سمپاتیک عمل می‌کنند و فشارخون را بالا برده و موجب افزایش ضربان قلب می‌شوند. نقش مهم این هورمون‌ها در متابولیسم مواد قندی نیز هست؛ به این معنی که در شرایط استرس‌زا موجب افزایش قند خون می‌شوند که این کار را با افزایش متابولیسم قندها، چربی‌ها و پروتیین‌ها انجام می‌دهد.

داخلی‌ترین لایه رتیکولا بوده که وظیفه آن تولید آندروژن‌ها و ترشح آنها به داخل خون است. عمل این هورمون‌ها مشابه هورمون‌های جنسی بوده و نقش مهمی در فعالیت‌های جنسی فرد دارند و در تنظیم فعالیت‌های دستگاه‌های جنسی فرد نقش مهمی را ایفا می‌کنند.

معرفی تخصص و بهترین دکتر غدد

گلوکوکورتیکوییدها چه نقشی را در بدن ایفا می‌کنند

گیرنده‌های هورمون کورتیزول در نقاط مختلف بدن همه افراد وجود دارند. بنابراین این هورمون آثار فیزیولوژیک وسیعی را در  بدن ایجاد می‌کند. کورتیزول یکی از هورمون‌های ستیز و گریز است. در واقع مهم‌ترین اثر کورتیزول، افزایش مقاومت بدن در مواقع استرس است. در ادامه به شرح دقیق اعمال و اثرات این هورمون غده فوق کلیه در بدن می‌پردازیم.

یکی از اثرات مهم این هورمون تاثیری است که در سوخت و ساز مواد قندی دارد. هنگامی که گلوکز مورد احتیاج نباشد؛ کلوگز به گلیکوژن تبدیل شده و در کبد ذخیره می‌شود. ولی در زمانی که فرد تحت استرس قرار می‌گیرد مثلا مدت طولانی مواد مغذی مناسب و کافی به فرد نمی‌رسد، کورتیزول سبب می‌شود که این گلیکوژن ذخیره‌ای مجددا به گلوکز تبدیل شده و مورد استفاده سلول‌های بدن مخصوصا سلول‌های اعضای حیاتی‌تر مانند مغز و قلب قرار بگیرد.

این روال تا زمانی که ذخیره گلیکوژن در بدن موجود باشد انجام می‌شود اما زمانی که این ذخایر تمام شوند؛ کورتیزول مواد دیگر از جمله چربی‌ها و پروتیین‌ها را برای تامین سوخت مورد نیاز سلول‌ها می‌سوزاند که این موضوع اصلا شرایط خوبی برای بدن نیست. اما کورتیزول به اجبار این عمل را برای حفظ بقای فرد انجام می‌دهد زیرا بعضی سلول‌های بدن مثلا سلول‌های مغزی به شرایط هایپوگلایسمی (کمبود گلوکز) به شدت حساس هستند و در صورتی که گلوکز به اندازه کافی در اختیار آنها قرار نگیرد حیات فرد به خطر میفتد.

علاوه بر موضوعی که پیش از این ذکر کردیم، این هورمون غده فوق کلیه بر سیستم عصبی فرد نیز تاثیرات گسترده‌ای دار.د به طوری که تغییرات میزان کورتیزول سبب تغییراتی در آستانه حس‌ها، حافظه، هوش و تمرکز مغزی می‌شود. همچنین موجب بروز اختلالاتی در حواس شنوایی، چشایی و بویایی فرد می‌شود. محققین احتمال می‌دهند این موضوع به علت تغییرات خون‌رسانی در بخش‌های مختلف مغز است.

یکی از اثرات مهم کورتیزول اثرات ضدالتهابی این هورمون است. داروسازان از این موضوع برای ساخت دسته‌ مهمی از داروهای ضدالتهابی یعنی کورتیکواستروییدها بهره گرفته‌اند. به همین دلیل در شرایطی که فرد به هر دلیلی دچار التهاب شده است به عنوان دارو از این دسته استفاده می‌شود.

مینرالوکورتیکوییدها چه تاثیراتی در بدن دارند

مهم‌ترین مینرالوکورتیکوییدها در بدن آلدسترون است که نقش بسیار مهمی در بدن ایفا می‌کند. کاهش دفع سدیم از ادرار، افزایش دفع پتاسیم و یون هیدروژن در ادرار و افزایش جذب آب در کلیه و جلوگیری از هدر رفتن آب بدن اصلی‌ترین تاثیرات این هورمون در بدن هستند که نقش به سزایی در هموستاز بدن و حفظ تعادل مایعات و الکترولیت‌ها در بدن دارند.

اثرات هورمون اندروژنی در بدن

در قشر غده فوق کلیه چند هورمون جنسی نر (آندروژن) و به مقدار کمتری هورمون‌های جنسی ماده (استروژن و پروژسترون) ساخته می‌شوند. آندروژن‌های قشر آدرنال در جنس نر موجب رشد اندام‌های جنسی در دوران کودکی می‌شوند. آندروژن‌های قشر آدرنال اثرات خفیفی در زنان نه تنها قبل از بلوغ بلکه در سراسر زندگی دارند. مثلا قسمت زیادی از رشد موهای زیر بغل و زهار در زنان که نشانه بلوغ است، ناشی از عمل این هورمون ها است.

در زنان اگر ترشح آندروژن‌های قشر غده فوق کلیه از حد طبیعی بیشتر شود، نشانه‌هایی از صفات ثانویه جنسی مردانه مانند بم شدن صدا، پرمویی (هیرسوتیسم)، کاهش رشد پستان‌ها و بزرگ شدن کلیتوریس  بروز پیدا می‌کند که این اختلال، سندروم ادرنوژنیتال نامیده می‌شود.

 اختلالات غده فوق کلیه

  1. تولید اضافى هورمون‌ غده فوق کلیه که شامل هايپر آلدوسترونيسم اوليه و سندرم كوشينگ است.
  2. تولید کم هورمون‌ غده فوق کلیه که شامل بيماري آديسون، كريز آدرنال یا بحران آدرنال، هايپرپلازي مادرزادي آدرنال است.
  3. ایجاد تومور در غده فوق کلیه که شامل فئوكروموسيتوما و سرطان غده فوق كليه است.

آلدسترون وظيفه كنترل فشار خون را با واسطه  تنظيم آب و الكتروليت‌هايي مثل سديم و پتاسيم خون بر عهده دارد. در هايپرآلدسترونيسم اوليه،  غده فوق کلیه بيش از حد آلدسترون تولید می‌کند و همين موضوع منجر به افزايش سطح سديم خون و كاهش سطح پتاسيم خون مي شود.

هايپرپلازی دو طرفه غده آدرنال و تومور غده آدرنال از دو علت شايع هايپرآلدوسترونيسم اوليه محسوب می‌شوند. عللی که كمتر شايع هستند شامل كارسينوما آدنوكورتيكال يك طرفه یا  هاپيرپلاز يک طرفه آدرنال و هايپر آلدوسترونيسم خانوادگی است.

این مشکل خود را با علایمی همچون افزايش فشار  خون، افت پتاسيم خون، ضخيم شدن عضله قلب و ضعف عضلانی نشان می‌دهد.

درمان هايپر آلدوسترونيسم اوليه قطعا با توجه به علت بوجود آورنده اين بيماري متفاوت است. در صورتی که توده‌اي به وجود آمده كه باعث افزايش سطح آلدوسترون در فرد شده است، درمان انتخابی قطعا جراحي است در غير اين صورت درمان با داروهاي مهاركننده آلدوسترون يا ساير داروهای ضدفشار خون صورت می‌گیرد.

سندروم کوشینگ چیست و چه علایمی دارد؟

این سندرم زمانی بروز پیدا می‌کند كه يك فرد مقدار زيادي از هورمون كورتيزول را در بدن داشته باشد.

 کوشینگ ممکن است به علل مختلفی بروز پیدا کند مثلا مصرف داروهاي استروئيدي كه شبيه كورتيزول هستند. بعضي از افراد از اين داروها جهت درمان بيماري‌هايی مانند آسم و آرتريت روماتوئيد استفاده مي‌کنند. همچنین گاهی به دلیل وجود بافت غيرطبيعي در غده هيپوفيز يا قسمتي از بدن كه دستور توليد مقادير زياد كورتيزول را صادر مي‌كند؛ فرد مبتلا به کوشینگ می‌شود. بعضی اوقات مشكلی در غده فوق کلیه وجود دارد كه منجر به توليد مقدار زيادی از هورمون كورتيزول می‌شود.

افزايش وزن، چاقي مركزی، نازك شدن پوست، كبود شدن آسان پوست، وجود خطوط ارغواني در شكم و اندام ها، اختلال قاعدگي در زنان، افزايش مو در صورت در زنان، آكنه و پوست چرب، ضعف عضلانی، پوكی استخوان و شكستن آسان استخوان‌ها، افزايش قند خون، افزايش فشار خون، تغيير در خلق فرد مانند افسردگی، عصبانی بودن، نگران بودن، مبتلا شدن آسان به عفونت، لخته شدن خون در سياه‌رگ‌ها در پاها از جمله نشانه‌های بروز این سندرم در افراد هستند.

منابع:

 wikipedia

 yourhormones 

 medlineplus

سوالات پزشکی و مشاوره رایگان

با امتیازدهیِ این صفحه به بهتر شدن محتوای ما کمک کنید

  • این نوشته را با دوستان خود به اشتراک بگذارید
  • linkedin
  • linkedin
  • linkedin

پرسش و پاسخ درباره «غده فوق کلیه و هورمون‌های مهمی که توسط آن ترشح می‌شود»

پرسش‌های پزشکی و دیدگاهتان درباره این مقاله را بنویسید؛ پزشکان و کارشناسان مجله پاسخ‌گوی شما عزیزان هستند.

2 دیدگاه در حال حاضر

  1. سلام وقت بخیر . خواهرم تومور خوش خیم در یکی از غده فوق کلیه داره ولی فشارشون بالا نیست فقط قند خونشون بالاست اگر جراحی کنن با خارج کردن تومور قند خون تنظیم میشه ؟

    • سلام
      اگر میزان کورتیزول ایشان نرمال است بله ممکن است تاثیر داشته باشد
      جهت بررسی دقیق وضعیت آزمایشات با فوق تخصص غدد مشورت کنید

آخرین آموزش‌های ویروس کرونا

جدید‌ترین پرسش‌ها و نظرهای پزشکی شما

کتابچه‌ها

پربازدیدترین‌های ماه

عضویت در خبرنامه دکتردکتر