پوکی استخوان بیماری خاموشی است، چون کاهش تراکم استخوانها ممکن است هیچ علامتی تا زمان شکستگی نداشته باشد. درحالیکه ناخنهای شکننده، مشکلات دندان و حتی قدرت کم در گرفتن اشیا از برخی نشانههای این بیماری است، اما شاخصهای قابلاعتمادی برای تشخیص نیستند. باتوجهبه اهمیت تشخیص زودهنگام و درمان اصولی برای جلوگیری از پیشرفت بیماری تا مرز شکستگی استخوانها، در این مقاله از مجله سلامت دکتردکتر علاوهبر معرفی انواع پوکی استخوانها، علت، علائم، عوامل خطر و عوارض، روشهای تشخیص و درمان ارائه میشود؛ درنهایت نیز به شما میگوییم چطور از این بیماری خاموش و خطرناک پیشگیری کنید.
پوکی استخوان چیست؟
پوکی استخوان (Osteoporosis) بهمعنای استخوان متخلخل (Porous Bone) است. بیماری خاموشی که باعث کاهش تراکم استخوانها و ضعیفشدن تدریجی آنها میشود و خطر شکستگی را افزایش میدهد. تمامی استخوانها ممکن است دچار کاهش تراکم جدی و شکستگی نشوند و استخوانهای زیر بیشتر در معرض خطر هستند:
- ستون فقرات؛
- لگن؛
- مچ دست.
استخوانهای سالم بهاندازه کافی متراکم و قوی هستند تا وزن شما را تحمل و انواع ضربهها را جذب کنند، اما با افزایش سن، استخوانها بهطور طبیعی مقداری از تراکم و همچنین توانایی خود برای رشد مجدد را از دست خواهند داد؛ با کاهش تراکم، استخوانها نمیتوانند وزن بدن را مدیریت کنند و میزان فشار روی آنها افزایش مییابد.
افراد مسن بیشتر از دیگران در معرض خطر شکستگی لگن قرار دارند و حتی زمینخوردن ساده نیز ممکن است به آنها آسیب جدی بزند. در این شرایط محدودیت حرکت مشکلات جدیتری ایجاد میکند. بیحرکتماندن به مدت طولانی در طول فرایند بهبودی میتواند باعث تشکیل لخته خون یا حتی ذاتالریه شود.
اکثر افراد تا زمانی که کاهش تراکم استخوانها باعث شکستگی نشود، متوجه ابتلا به پوکی استخوان نمیشوند، چون علائم مشخص و واضحی در مراحل اولیه و تا قبل از پوکی استخوانها ندارند. با ابتلا به این بیماری خاموش، استخوانها آنقدر ضعیف، نازک و شکننده شدهاند که گاهی با ضربهای کوچک میشکنند.
-
دکتر اکبر سلطانیمتخصص غدد و متابولیسم4,5 (1,147)تهراندریافت نوبت آنلاین -
دکتر عبدالرضا پورمتعبدمتخصص غدد و متابولیسم4,3 (844)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
دکتر علی طالعمتخصص غدد و متابولیسم4,5 (421)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
دکتر مهرزاد غلامپور دهکیمتخصص غدد و متابولیسم4,5 (1,101)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
دکتر مینا مویدنیامتخصص غدد و متابولیسم4,1 (38)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
دکتر شیرین حسنی رنجبرمتخصص غدد و متابولیسم4,3 (255)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
دکتر فرید فتاحیمتخصص غدد و متابولیسم3,3 (121)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
دکتر مهرناز ایمانیمتخصص غدد و متابولیسم4,1 (111)تهراندریافت نوبت آنلاین
تفاوت پوکی استخوان و کاهش تراکم استخوان
کاهش تراکم استخوان با نام علمی استئوپنی (Osteopenia) و پوکی استخوان هر ۲ به کاهش تراکم معدنی استخوانها مربوط هستند، اما ازنظر شدت کاهش تراکم، خطر شکستگی، عوارض و روشهای درمان تفاوتهایی به شرح زیر دارند:
| شاخصها | استئوپنی | پوکی استخوان |
| مرحله کاهش تراکم استخوان | مرحله خفیفتر | مرحله پیشرفتهتر |
| شدت کاهش تراکم استخوان | تراکم استخوان کمتر از حد طبیعی |
|
| خطر شکستگی | کمتر | بیشتر |
| عوارض | افزایش خطر شکستگی | خطر شکستگی حتی با ضربههای خفیف یا زمینخوردن ساده |
| روشهای درمان |
|
تمامی روشهای درمان استئوپنی بهاضافه درمان دارویی شامل مصرف داروها و تزریق آمپول |
طبق آخرین تحقیق در مورد پوکی استخوان، حدود ۱ نفر از هر ۳ بزرگسال بالای ۵۰ سال که این بیماری را ندارند، به استئوپنی (کاهش تراکم استخوان) مبتلا هستند.
انواع پوکی استخوان
بیماری پوکی استخوانها ازنظر علت ایجاد به ۲ نوع اصلی زیر تقسیم میشود:
پوکی استخوان اولیه
پوکی اولیه استخوانها یکی از شایعترین انواع این بیماری است و معمولاً بهدلیل بالارفتن سن و تغییرات هورمونی رخ میدهد. انواع پوکی استخوان اولیه به شرح زیر هستند:
- پوکی استخوان بعد از یائسگی؛
- پوکی استخوان وابسته به افزایش سن.
در بیماریهای بالا نمیتوان از پیشرفت بیماری جلوگیری کرد، چون با افزایش سن تراکم استخوانی کاهش مییابد و نمیتوان سن را معکوس کرد؛ ازطرفی کاهش سطح استروژن بهدلیل یائسگی بهطور قطعی قابلدرمان نیست.
پوکی استخوان ثانویه
در این نوع از پوکی استخوانها، کاهش تراکم استخوانی بهدلیل ابتلا به بیماری زمینهای، اختلالات هورمونی و مصرف داروهای خاص رخ میدهد، پوکی استخوانی ثانویه در مردان شایعتر است و با درمان بیماری زمینهای یا اختلالات هورمونی و مدیریت مصرف داروها میتوان از پیشرفت آن جلوگیری کرد.
علت پوکی استخوان چیست؟
یکی از اصلیترین دلایل ابتلا به این بیماری، کاهش سرعت ساخت سلولهای استخوانی در مقایسه با تجزیه آنها با افزایش سن است. البته عوامل دیگری نیز ممکن است باعث پوکی استخوان در سنین کمتر شوند. در ادامه دلایل مختلف بررسی خواهند شد:
افزایش سن یکی از دلایل پوکی استخوان
استخوانها مانند هر قسمت دیگری از بدن، بافت زنده هستند و بهصورت مداوم تجدید میشوند، استخوان جدید ساخته میشود و استخوان قدیمی تجزیه میشود؛ در دوران جوانی، بدن استخوان جدید را سریعتر از تجزیه استخوان قدیمی میسازد و توده استخوانی افزایش مییابد، بنابراین خطر کاهش تراکم استخوانها کمتر است.
بعد از اوایل دهه ۲ زندگی، این روند کُند میشود و اکثر افراد تا سن ۳۰ سالگی بهاوج توده استخوانی خود میرسند. با افزایش سن، توده استخوانی سریعتر از ایجاد آن از بین میرود و تراکم استخوانها کاهش مییابد. زمانی که استخوان با سرعت بیشتری تجزیه شوند، بدن نمیتواند با همان سرعت سلولها و بافتهای جدید را جایگزین کند و چنین شرایطی باعث ازدستدادن تدریجی توده استخوانی میشود.
اگر عوامل دیگری سرعت تجزیه استخوانها را افزایش دهند، در سنین پایینتری به پوکی استخوان مبتلا میشوید، چون احتمال ابتلا به پوکی استخوانها تاحدودی به میزان توده استخوانی که در جوانی ذخیره کردهاید نیز بستگی دارد؛ افزایش سن در زنان و ورود به دوره یائسگی خطر ابتلا و سرعت آسیب را بیشتر میکند.
تغییرات هورمونی یکی از علت های پوکی استخوان
تغییرات یا اختلالات هورمونی علت درد استخوان و ابتلا به پوکی استخوانها هستند. ابتلا به این بیماری خاموش در افرادی که سطح هورمونهای زیر در بدن آنها خیلی زیاد یا خیلی کم است، شایعتر است:
هورمونهای جنسی و پوکی استخوان
کاهش سطح هورمونهای جنسی باعث تضعیف استخوانها میشود. کاهش سطح استروژن در دوران یائسگی یکی از اصلیترین دلایل ابتلا به پوکی استخوان در زنان است؛ سایر عوامل کاهش سطوح هورمونهای جنسی زنان و مردان در ادامه بررسی خواهد شد:
| هورمونهای جنسی | علت کاهش هورمونها |
| کاهش سطح استروژن در زنان |
|
| کاهش سطح تستوسترون در مردان | درمانهای سرطان پروستات. |
درمانهای سرطان پروستات اصلیترین دلیل تغییرات هورمونی در مردان هستند، اما زنان علاوهبر درمانهای سرطان سینه، اغلب بهدلیل ورود به دوره یائسگی تراکم استخوان بیشتری از دست میدهند. کاهش هورمون استروژن در زنان و تستوسترون در مردان باعث افزایش سرعت تجزیه استخوانها خواهد شد.
هورمون تیروئید و پوکی استخوان
پُرکاری تیروئید یا هورمون تیروئید بیش از حد میتواند باعث تجزیه سریعتر استخوانها و از دستدادن آنها شود، کاهش تراکم استخوانها و احتمال ابتلا به پوکی استخوان در شرایط زیر افزایش مییابد:
- تولید بیش از حد هورمون تیروئید؛
- مصرف زیاد داروهای هورمونی برای درمان اختلالات تیروئید.
هورمونهای سایر غدد و پوکی استخوان
تولید و ترشح بیش از حد هورمونها در غدد زیر یکی دیگر از دلایل ابتلا به پوکی استخوانها است:
- غدد پاراتیروئید؛
- غدد فوقکلیوی.
زمینه ژنتیکی یکی از دلایل پوکی استخوان
یکی از عوامل غیرقابلتغییر در کاهش تراکم استخوان و افزایش خطر پوکی استخوانها، زمینه ژنتیکی است. کسانی که والدین آنها به این بیماری مبتلا هستند یا سابقه شکستگی لگن دارند، بیشتر در معرض خطر خواهند بود. عوامل ژنتیکی با مکانیسمهای متفاوت زیر باعث ابتلا به این بیماری میشوند:
- کاهش سن اوج توده استخوانی؛
- ساخت استخوانهای کمتراکمتر در دوران کودکی و نوجوانی؛
- افزایش سرعت تحلیل استخوانها؛
- کاهش استخوانسازی؛
- اختلال متابولیسم کلسیم و ویتامین D؛
- تأثیر بر ساختار میکروسکوپی و استحکام استخوانها.
بیماریهای زمینهای و پوکی استخوان
خطر ابتلا به پوکی استخوان در افرادی که شرایط پزشکی خاص دارند یا به بیماریهای زمینهای مبتلا هستند بیشتر است، اما برخی از بیماریها خود به علت اصلی کاهش تراکم و پوکی استخوانها تبدیل میشوند. بیماریهای زمینهای زیر یکی از دلایل مشکلات جدی استخوانی هستند و مدیریت و درمان آنها نقش مهمی در جلوگیری از کاهش توده استخوانی دارد:
| گروه بیماریهای زمینهای | نام بیماریها | علت خطر پوکی استخوانها |
| بیماریهای گوارشی |
|
|
| بیماریهای غدد درونریز |
|
|
| بیماری کلیوی |
|
|
| بیماریهای خودایمنی |
|
|
| بیماریهای خونی |
|
افزایش فعالیت استخوان و تغییر ساختار آن |
| سرطانها | انواع سرطان بهویژه سرطان سینه در زنان و سرطان پروستات در مردان | انتشار سلولهای سرطانی به مغز استخوان و اختلال در عملکرد آن |
| بیماریهای عصبی |
|
کاهش تحرک |
| سایر بیماریها |
|
|
باتوجهبه اینکه تراکم استخوانی اغلب با بالارفتن سن کاهش مییابد، بنابراین بیماری زمینهای علت پوکی استخوان در جوانی است؛ البته مصرف برخی داروها یا جراحی نیز ممکن است در جوانی باعث ابتلا به مشکلات استخوانی مانند پوکی شود.
مصرف داروهای خاص و برخی جراحیها و تأثیر آنها بر پوکی استخوان
روشهای درمانی مانند مصرف دارو و جراحی ممکن است خطر ابتلا به بیماریهای دیگر را افزایش دهند، اما تمامی آنها منجر به پوکی استخوان نمیشوند؛ داروهای خاص و جراحیهایی که با افزایش سرعت تجزیه استخوانها باعث ابتلا به این بیماری میشوند به شرح زیر هستند:
مصرف داروهای خاص و پوکی استخوان
اگر یکی از داروهای زیر را مصرف میکنید، کاهش تراکم استخوان و پوکی استخوانها بهعنوان نوعی عارضه جانبی رخ میدهد:
- دیورتیکها؛
- کورتیکواستروئیدها؛
- برخی داروهای مدیریت و درمان تشنج و صرع؛
- داروهای رفلاکس معده؛
- داروهای درمان سرطان؛
- داروهای رقیقکننده خون؛
- داروهای ضدروانپریشی خاص؛
- برخی داروهای ضدافسردگی و ضداضطراب؛
- مهارکنندههای آروماتاز؛
- مهارکنندههای پمپ پروتون؛
- درمان محرومیت از هورمون؛
- داروهای خاص برای درمان دیابت؛
- داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی؛
- داروهای جلوگیری از رد پیوند اعضا.
جراحیها و ابتلا به پوکی استخوان
جراحیهای دستگاه گوارش یکی از اصلیترین دلایل کاهش تراکم استخوانی و ابتلا به پوکی استخوانها هستند. این جراحیها ممکن است با اهداف مختلف زیر انجام شوند، اما عوارض آنها مشابه است:
- جراحی لاغری با کاهش اندازه معده مانند اسلیو معده یا بایپس معده؛
- عمل برداشتن بخشی از روده؛
- جراحی درمان بیماریهای گوارشی.
این جراحیها بهویژه بایپس معده میزان جذب کلسیم، ویتامین D و سایر مواد مغذی را کاهش میدهد. بهدلیل عدم دریافت ریزمغذیها و درشتمغذیهای ضروری، توده استخوانی کاهش مییابد؛ در این شرایط بدن نمیتواند سرعت ساخت سلولهای استخوانی را مطابق با سرعت تجزیه استخوانها تطبیق دهد و تراکم استخوانها کاهش مییابد.
سبک زندگی ناسالم و دلایل ایجاد پوکی استخوان
سبک زندگی شامل مجموعهای از رژیمغذایی و فعالیتهای بدنی است. اگر تعادل درستی بین این ۲ برقرار نکنید، یکی از عواقب آن افت عملکرد اندامهای مختلف بدن مانند استخوانها است که اهمیت بسیار زیادی در دوران پیری دارند؛ مثلاً رژیم غذایی سرشار از مواد مغذی و سالم مانند کلسیم و ویتامین D نقش مهمی در سلامت استخوانها دارند و کمبود آنها بهویژه در دوران کودکی و نوجوانی باعث ابتلا به پوکی استخوان در بزرگسالی میشود.
- مصرف غذاهای فاقد ارزش غذایی مانند غذاهای فراوریشده، سرخشده و فستفودها؛
- رژیمهای لاغری سخت و محدودیت مصرف مواد غذایی مفید و مغذی؛
- کمتحرکی و نداشتن فعالیت بدنی در طول روز؛
- رژیم غذایی نامتعادل و خوردن غذاهای شیرین و شور؛
- سیگارکشیدن؛
- اعتیاد به نوشیدنیهای الکلی؛
- مصرف بیش از حد نوشیدنیهای کافئیندار.
مصرف بیش از حد نمک و کافئین در طول روز باعث دفع کلسیم ازطریق ادرار میشود و حتی اگر رژیم غذایی سالمی داشته باشید نیز خطر کاهش تراکم استخوانها وجود دارد.
چه کسانی ممکن است به پوکی استخوان مبتلا شوند؟
افراد زیر با احتمال بیشتری به پوکی استخوان مبتلا میشوند:
- سن بالای ۵۰ سال؛
- زنان بهویژه در دوران یائسگی؛
- سابقه خانوادگی پوکی استخوان و شکستگی لگن مادر یا پدر؛
- سابقه شکستگی ناشی از تصادف، زمینخوردن یا ضربه جزئی بعد از ۴۰ سالگی؛
- سیگارکشیدن یا مصرف سایر دخانیات؛
- دریافت ناکافی ویتامین D و کلسیم؛
- یائسگی زودرس؛
- تخلیه تخمدانها بهویژه قبل از ۴۰ سالگی؛
- بیتحرکی طولانیمدت بهدلیل فلجشدن یا ابتلا به بیماری؛
- اعتیاد به نوشیدنیهای الکلی؛
- جثه کوچک و کاهش استخراج توده استخوانی با افزایش سن؛
- اختلالات غدد درونریز؛
- بیماریهای گوارشی مانند سلیاک و بیماری التهابی روده؛
- بیماریهای خودایمنی مانند آرتریت روماتوئید یا اسپوندیلیت آنکیلوزان؛
- اختلالات خونی یا سرطانهای خون مانند میلوما چندگانه؛
- اختلالات هورمونی؛
- مصرف برخی داروها؛
- برخی جراحیها مانند عمل لاغری؛
- ابتلا به دیابت؛
- هیپرپاراتیروئیدیسم (پُرکاری تیروئید)؛
- هیپرتیروئیدیسم (پُرکاری تیروئید وضعیتی)؛
- نارسایی مزمن کلیه؛
- سوءجذب مواد مغذی؛
- بیاشتهایی؛
- سندرم کوشینگ؛
- سابقه سرطان سینه و پروستات.
علائم پوکی استخوان چیست؟
پوکی استخوان مانند فشار خون بالا نوعی بیماری خاموش است. به این مفهوم که در مراحل اولیه اغلب علائم و نشانه خاصی ندارد. اکثر افراد تنها زمانی متوجه مبتلا به این بیماری میشود که استخوانهای آنها بهطور غیرمنتظرهای میشکند؛ باوجوداین، میتوان با مشاهده برخی علائم برای تشخیص زودهنگام و جلوگیری از پیشرفت بیماری اقدام کرد.
علائم اولیه و خاموش پوکی استخوان
علائم اولیه پوکی استخوان اغلب چندان واضح نیست و ممکن است بهدلیل بیماری دیگری نیز آنها را تجربه کنید، اما همین نشانهها میتوانند زنگ خطری برای شروع کاهش تراکم استخوانها باشند. درصورت مشاهده هرکدام از علائم مخفی پوکی استخوان به شرح زیر، برای انجام آزمایش اقدام کنید تا احتمال مشکلات استخوانی بررسی شود:
- ناخنهای شکننده و ضعیف؛
- کاهش قدرت دستها در گرفتن اشیا؛
- افت سلامت دهان و دندانهای ضعیف؛
- درد خفیف استخوانها بهویژه انگشتان و مچدستها.
شکستگیهای پنهان یکی از علائم پوکی استخوان
شکستیهای لگن، ستون فقرات و مچ دست ازجمله علائم جدی پوکی استخوان هستند، اما گاهی شکستگی ظریف است یا آسیب جزئی باعث ترک استخوان میشود؛ این شرایط یکی از زنگهای خطر ابتلا به این بیماری است و اگر به علت درد انگشتان دست یا مچ دست که بهدلیل ترکهای استخوانی یا شکستگیهای پنهان رخ دادهاند به پزشک متخصص مراجعه نکنید، علائم بهمرور شدیدتر میشوند.
علائم دیررس پوکی استخوان
علائم پوکی استخوان تا زمانی که بیماری کاملا پیشرفت نکند، آشکار نمیشوند. علائم دیررس به مفهوم پیشرفت کامل بیماری است و شاخصترین نشانه آن نیز شکستن استخوانها با کوچکترین ضربه است. در ادامه آن دسته از علائمی بررسی میشوند که بعد از ابتلا به این بیماری تجربه میکنید:
- تنگی نفس بهدلیل فشردهشدن دیسکهای ستون فقرات و کاهش ظرفیت ریه؛
- کمردرد ناشی از شکستگی یا فروریختن استخوان ستون فقرات؛
- کاهش قد بهمرور زمان؛
- قوز پشت یا خمیدهشدن بدن؛
- گردشدن کمر؛
- شانههای روبهجلو؛
- انحنای ستون فقرات؛
- ناهنجاریهای ستون فقرات؛
- شکستگیهای ناگهانی استخوان حتی با فشار جزئی؛
- تحلیل لثهها و استخوان فک؛
- شکستگی بعد از زمینخوردن جزئی.
با پیشرفت خاموش بیماری، کاهش شدید تراکم استخوانی، اسکلت بدن را درگیر میکند و فشار ناشی از فعالیتهای سبک و حتی موارد بسیار سادهتری منجر به شکستگی استخوانها خواهد شد. در مراحل پیشرفته، حتی ممکن است بهدلیل کارهای ساده زیر نیز استخوانها بشکنند:
- سرفه و عطسه؛
- کشش بدن؛
- بلندکردن اجسام سبک.
علائم پوکی استخوان در زنان و مردان
زنان بسیار بیشتر از مردان در معرض خطر ابتلا به این بیماری قرار دارند. سرعت تجزیه یا ازدستدادن استخوانها در ۵ تا ۷ سال اول یائسگی افزایش پیدا میکند و دوباره کُند میشود؛ دانشمندان معتقدند این فرایند نوسانی بهدلیل کاهش شدید تولید هورمون استروژن رخ میدهد، چون این هورمون به حفظ کلسیم استخوانها کمک میکند و اثر محافظتی برای آنها دارد.
| شاخصها | زنان | مردان |
| زمان شروع بیماری |
|
در سنین بالا |
| علت | کاهش استروژن | افزایش سن |
| سرعت پیشرفت بیماری | کاهش سریع تراکم استخوانها در ۵ تا ۷ سال اول یائسگی | کاهش تدریجی تراکم استخوانها |
| علائم خاص |
|
|
لازم است بدانید که تفاوت اصلی این بیماری در زنان و مردان، علت زمینهای است و اکثر علائم پوکی استخوان در زنان مشابه علائم پوکی استخوان در مردان است.
علائم پوکی استخوان در کودکان
پوکی استخوان در سنین پایین نادر است و اغلب بهدلیل اختلالات ژنتیکی و ابتلا به بیماریهای مزمن رخ میدهد، کودکان و نوجوانان درصورت ابتلا به این بیماری ممکن است علاوهبر علائمی که در بخشهای قبلی بررسی شد، علائم اختلالات رشد نیز داشته باشند.
از کجا بفهمیم پوکی استخوان داریم؟
همانطور که اشاره شد، این بیماری علائم اولیه مشخص و واضحی ندارد، بنابراین تنها روش اطلاع از ابتلا به پوکی استخوان، انجام آزمایشهای دورهای است. پزشک متخصص برای افراد با سابقه خانوادگی، در سنین بالا، زنان در دوره پیشیائسگی و افراد مبتلا به بیماریهای زمینهای یا در معرض خطر، آزمایشهای زیر را تجویز میکند:
تست تراکم استخوان (DEXA) برای تشخیص پوکی استخوان
آزمایش تراکم استخوان (Dual-Energy X-ray Absorptiometry) روشی غیرتهاجمی و بسیار دقیق برای تشخیص پوکی استخوان است. در این روش، بازویی رباتیک از روی استخوانها عبور و آنها را با اشعه ایکس اسکن میکند، دستگاه غلظت یا تراکم مواد معدنی را در استخوانهای لگن، ستون فقرات و مچ دست اندازهگیری خواهد کرد؛ در برخی موارد ممکن است پزشک تمامی استخوانهای بدن را اسکن کند.
وقتی برای انجام این آزمایش مراجعه میکنید، تراکم استخوانهای شما با فردی دارای حداکثر جرم استخوانی با مشخصات زیر مقایسه میشود:
- جنسیت مشابه؛
- نژاد یکسان؛
- سن ۲۰ تا ۳۰ سالگی.
نتیجه تست تراکم استخوان با ۳ نمره مختلف T و بهشرح زیر ارائه میشود:
| نمره T | نتیجه آزمایش |
| کمتر از -۲.۵ | تراکم استخوان خیلی پایین و ابتلا به پوکی استخوان |
| -۲.۵ تا -۱ | تراکم استخوان کمتر از حد معمول و ابتلا به استئوپنی (کاهش تراکم معدنی استخوانها) |
| -۱ تا +۱ | تراکم استخوان طبیعی |
تشخیص پوکی استخوان با تصویربرداری
تست تراکم استخوان با اشعه ایکس از استخوانها انجام میشود و تنها برای اندازهگیری تراکم توده استخوانی و مواد معدنی کاربرد دارد، اما تصویربرداری با سیتیاسکن و MRI نیز یکی از روشهای تشخیصی است.
روشهای تصویربرداری علاوهبر شناسایی شکستگیهای پنهان و ظریف تا شدید استخوانها برای تشخیص دلایل دیگر ابتلا به پوکی استخوان نیز کاربرد دارند. تومورهای خوشخیم و بدخیم یا سایر عوامل خطر کاهش تراکم استخوانها در این روش شناسایی میشوند تا درمان مطابق با علت بیماری انجام شود.
علائم بالینی قابلمشاهده و تشخیص پوکی استخوان
پوکی استخوان در مراحل اولیه علائم خاصی ندارد و اگر بیماری پیشرفت کند و توده استخوانی متخلخل شود، علائم تازه بروز میکنند. پزشک متخصص علاوهبر معاینه بالینی ممکن است موارد دیگری مانند سابقه خانوادگی را بررسی کند و سؤالاتی بپرسد.
- میزان کاهش قد؛
- تغییرات فرم بدن مانند خمیدگی کمر، افتادگی شانهها و قوز پشت؛
- کاهش انعطافپذیری بدن و محدودیت حرکت؛
- جلوآمدن سر و گردن؛
- کاهش فاصله بین دندهها و لگن؛
- برجستهشدن شکم بهدلیل تغییرشکل ستون فقرات؛
- مشکل در صاف ایستادن؛
- درد کمر، گردن و ستون فقرات؛
- شکستگی با ضربههای خفیف.
پزشک برای انتخاب بهترین روش تشخیصی، سؤالات زیر را میپرسد:
- سوابق پزشکی و سابقه خانوادگی یا ژنتیکی؛
- نوع، دُز و مدت مصرف داروها؛
- ابتلا بیماریهای زمینهای؛
- ابتلا به استئوپنی (کاهش تراکم استخوان)؛
- یائسگی زودرس، دوره پیشاز یائسگی یا یائسگی.
عوارض پوکی استخوان چیست؟
عوارض پوکی استخوان به شدت علائم، مدت ابتلا و همچنین علت آن بستگی دارد. عوارض زیر بین زنان و مردان مشترک هستند و در اکثر افراد رخ میدهند، بهویژه اگر بهموقع برای درمان اقدام نکنند:
- شکستگی استخوان بهویژه در لگن یا ستون فقرات؛
- افزایش خطر مرگ در سال اول بعد از شکستگی لگن؛
- فروپاشی خودبهخودی مهرههای ستون فقرات؛
- کاهش کیفیت زندگی؛
- ناتوانی حرکتی بهویژه در سالمندان؛
- دردهای کمر، ستون فقرات، گردن، پاها و مچ دست؛
- انحنای شدید ستون فقرات و قوز کمر؛
- کاهش قد نسبت به سن و جنسیت.
اکنون که میدانید عوارض پوکی استخوان چیست و درمان بهموقع چه اهمیتی دارد، پیشنهاد میشود از خدمات ویزیت آنلاین دکتردکتر برای بررسی علائم و شروع درمان استفاده کنید.
درمان پوکی استخوان
روشهای درمان پوکی استخوان شامل چندین بخش است، اهداف درمانی متفاوتی به شرح زیر در هر مرحله دنبال میشود:
- جلوگیری از تحلیل بیشتر استخوانها؛
- کاهش خطر شکستگی؛
- کاهش علائم.
لازم است بدانید روشهای مختلف درمانی نمیتوانند سلامت استخوانها را به حالت قبل برگردانند، بنابراین هرچقدر بیماری بیشتر پیشرفت کرده باشد، احتمال بهبود علائم کمتر است؛ به همین دلیل روشی برای درمان قطعی پوکی استخوان شدید وجود ندارد.
درمان دارویی پوکی استخوان
داروهای پوکی استخوان با محدودکردن تجزیه استخوان و حفظ تراکم توده استخوانی، میزان خطر شکستگی ناشی از آسیبهای جزئی و خفیف را کاهش میدهند. مطالعات نشان دادند داروی مناسب نقش مهمی در کاهش خطر شکستگی لگن و کمر بهویژه در سالمندان دارد؛ پزشک متخصص داروها را با اهداف متفاوتی و به شرح زیر تجویز میکند:
| کاربرد دارو | نام داروها |
| درمان استاندارد پوکی استخوان | داروهای بیسفسفونات مانند:
|
| کمک به افزایش تراکم استخوان |
|
|
کلسیتونین |
| جلوگیری از تشکیل سلولهای تجزیهکننده استخوانها | دنوزوماب (نوعی آنتیبادی) |
| افزایش تراکم استخوان در زنان |
|
نکات مهم در مصرف داروهای پوکی استخوان
- بعد از ۵ سال مصرف داروهای بیسفسفونات باید داروی جایگزین استفاده کنید، چون مصرف طولانیمدت این دارو خطر شکستگی استخوان ران را کمی افزایش میدهد.
- درمان جایگزینی هورمون (HRT) مانند استروژن بهتنهایی یا ترکیبی از استروژن و پروژسترون ممکن است خطر ابتلا به سرطان سینه، بیماری قلبی و سکته مغزی را در برخی زنان افزایش دهد، به همین دلیل نیز در اکثر موارد توصیه نمیشوند.
درمان با آمپول پوکی استخوان
آمپول پرولیا با نام تجاری «دنوزوماب» از ضعیفشدن استخوانها بهدلیل سرطان جلوگیری میکند. این دارو پروتئینی که باعث تجزیه سریع استخوانها میشود را مسدود خواهد کرد. بعد از تزریق، آزادشدن کلسیم از استخوانها کُندتر و از کاهش سطح کلسیم در خون جلوگیری میشود علاوهبر این، استخوانها قویتر میشوند و احتمال شکستگی نیز کاهش مییابد. مانند هر داروی دیگری، آمپول پرولیا نیز عوارضی دارد که در ادامه بررسی خواهد شد:
عوارض تزریق آمپول پوکی استخوان
- سرفه؛
- خستگی؛
- اسهال؛
- سردرد؛
- حالتتهوع؛
- بثورات پوستی؛
- خارش؛
- کهیر؛
- تورم صورت و لبها، زبان و گلو؛
- درد یا گرفتگی عضلات؛
- گیجی و ضعف؛
- سوزنسوزنشدن یا بیحسی دستها و پاها؛
- درد، تورم یا قرمزی دهان؛
- بیحسی فک؛
- بهبودی ضعیف بعد از خدمات دندانپزشکی؛
- ترشحات غیرمعمول از دهان.
مکملها و ویتامینها برای درمان پوکی استخوان
مکملها و ویتامینهایی مانند کلسیم و ویتامین D نقش کمکی را در درمان پوکی استخوانها دارند. هرچند که میتوانید این مواد مغذی را ازطریق غذاها نیز دریافت کنید، گاهی لازم است پزشک متخصص مکملی با دُز مناسب برای شما تجویز کند.
فیزیوتراپی و ورزشدرمانی برای درمان پوکی استخوان
کمتحرکی یا عدمتحرک بزرگترین دشمن اندامهای بدن است. فعالیت بدنی منظم نهتنها باعث تقویت استخوانها میشود، بلکه تمامی بافتهای متصل به آنها شامل عضلات، تاندونها و رباطها را قویتر خواهد کرد. پزشک متخصص برای افزایش موفقیت روشهای درمانی مانند دارو و تزریق آمپول، ورزشهای تحمل وزن را برای تقویت عضلات و تمرین تعادل توصیه میکند.
ورزشهای تحمل وزن باعث میشوند بدن در برابر جاذبه زمین کار کند، بهاینترتیب بدون اعمال فشار زیاد به استخوانها، قدرت عضلات و توانایی تعادل هنگام ایستادن و راهرفتن افزایش مییابد؛ بهترین ورزشهای درمان این بیماری به شرح زیر هستند:
- پیادهروی منظم؛
- یوگا؛
- پیلاتس؛
- تایچی.
درمان پوکی استخوان در زنان
استروژن هورمون بسیار مهمی در جلوگیری از کاهش تراکم استخوانی است. باتوجهبه اینکه سطح این هورمون با افزایش سن و ورود به دوره پیشیائسگی و در سالهای اول یائسگی بهشدت کاهش مییابد، بهترین روش درمان پوکی استخوان در زنان یائسه، مصرف داروهای هورمونی مانند استروژن جایگزین است.
درمان پوکی استخوان در مردان
درمان پوکی استخوان در مردان معمولاً شامل داروها و آمپولهایی است که برای زنان تجویز میشوند، با این تفاوت که مردان بهجای درمانهای هورمونی جایگزین استروژن باید از جایگزینهای تستوسترون استفاده کنند.
تغذیه مناسب برای پوکی استخوان
تغذیه مناسب شامل مواد غذایی سرشار از ریزمغذیها و درشتمغذیها بهویژه کلسیم و ویتامین D یکی از روشهای کمک به درمان پوکی استخوان است. افراد مبتلا به این بیماری اغلب دچار کمبود این مواد مغذی هستند و همین موضوع کاهش تراکم استخوانی را سریعتر میکند. زنان و مردان روزانه به مقدار مشخصی از کلسیم و ویتامین D به شرح جدول زیر نیاز دارند:
| جنسیت و سن | میزان کلسیم موردنیاز در روز (میلیگرم) |
| زنان قبل از ۵۰ سالگی | ۱۰۰۰ |
| زنان بعد از ۵۰ سالگی | ۱۲۰۰ |
| مردان قبل از ۷۱ سالگی | ۱۰۰۰ |
| مردان بعد از ۷۱ سالگی | ۱۲۰۰ |
با این تفاسیر، باید رژیم غذایی خود را بهنحوی برنامهریزی کنید که شامل مواد مغذی مختلف باشد. در ادامه غذاهای مفید و مضر برای پوکی استخوانها معرفی میشوند تا انتخاب آگاهانهتری داشته باشید:
غذاهای مفید برای استخوان
غذاهای مفید برای استخوانها به شرح جدول زیر است:
| دستهبندی مواد غذایی | غذاهای مفید |
| غذاهای سرشار از کلسیم |
|
| غذاهای غنیشده با کلسیم |
|
| غذاهای حاوی ویتامین D |
|
غذاهای مضر برای پوکی استخوان
مصرف بیشازحد مواد غذایی زیر با کاهش میزان جذب کلسیم و افزایش دفع آن از بدن بر سلامت استخوانها تأثیر منفی میگذارد:
- غذاهای پُرنمک؛
- غذاهای فراوریشده مانند کنسروها؛
- گوشتهای فراوریشده مانند سوسیس و کالباس؛
- فستفودها؛
- انواع نوشابههای گازدار؛
- نوشیدنیهای کافئیندار مانند قهوه و نوشابههای انرژیزا؛
- مصرف زیاد نوشیدنیهای الکلی؛
- شیرینیها و کیکهای بستهبندیشده؛
- تنقلات شور و فوقفراوریشده؛
- قند و شکر افزوده.
سبک زندگی و ورزش در پوکی استخوان
سبک زندگی سالم شامل رژیم غذایی متعادل و فعالیت بدنی منظم است که نقش مهمی در جلوگیری از ابتلا به بیماریها دارد. در بخش قبل به اهمیت تغذیه مناسب پرداختیم و در ادامه بر ضرورت افزایش فعالیت بدنی و سبک زندگی سالم تأکید میکنیم؛ بهاینترتیب بهراحتی میتوانید تأثیر بسیاری از عوامل خطر پوکی استخوان را خنثی کنید.
بهترین ورزشها برای کاهش خطر پوکی استخوان به شرح زیر هستند:
- پیادهروی؛
- دویدن؛
- شنا؛
- پریدن؛
- رقصیدن؛
- وزنهزدن؛
- بالارفتن از پله؛
- تنیس؛
- ایروبیک؛
- تمرینات تعادلی مانند یوگا و تایچی؛
- تمرینات انعطافپذیری بدن مانند یوگا و کشش.
علاوهبر افزایش فعالیت بدنی باید عادات ناسالم زیر را ترک کنید:
- مصرف دخانیات؛
- مصرف بیش از حد الکل.
پیشگیری از پوکی استخوان
هیچ روش قطعی برای پیشگیری از تحلیلرفتن استخوانها وجود ندارد، چون یکی از دلایل اصلی آن افزایش سن است، اما میتوانید سایر عوامل قابلتغییر را مدیریت کنید تا دچار کاهش شدید توده استخوانی و عوارض آن مانند شکستگی استخوانها نشوید؛ اقدامات زیر بیشترین تأثیر را در پیشگیری از این بیماری دارند:
- رژیم غذایی سالم و متعادل و سرشار از مواد مغذی؛
- مصرف مکملهای ویتامین D و کلسیم درصورت نیاز؛
- فعالیت بدنی منظم و روزانه؛
- خودداری از مصرف غذاهای کاهنده تراکم استخوانی؛
- قرارگرفتن زیر نور خورشید با رعایت اصول اولیه؛
- محدودیت یا قطع مصرف نوشیدنیهای الکلی؛
- ترک دخانیات بهویژه سیگار؛
- پوشیدن کفش مناسب برای حفظ تعادل.
کلام آخر دکتردکتر
کاهش نسبی تراکم استخوانها با افزایش سن، طبیعی است، اما عواملی باعث افزایش سرعت تجزیه سلولهای استخوانی و پوکی استخوان میشوند؛ در این شرایط، خطرات زیادی مانند شکستگی لگن و ستون فقرات حتی براثر ضربهای کوچک افزایش مییابد. باتوجهبه اینکه این بیماری در مراحل اولیه علائم واضحی ندارد، پیشنهاد میشود از خدمات ویزیت حضوری دکتردکتر برای تجویز آزمایشهای ضروری توسط پزشک متخصص استفاده کنید. با تشخیص زودهنگام و شروع درمان اصولی نهتنها سرعت پیشرفت بیماری کاهش مییابد، بلکه از خطرات جدی مانند شکستگیهای بزرگ جلوگیری خواهد شد.
سوالات متداول
منابع
