دوران نقاهت و مراقبت های بعد از عمل قلب باز در منزل؛ هر آنچه باید بدانید

پایان موفقیت‌آمیز جراحی قلب باز بی‌شک یک پیروزی بزرگ است؛ اما سلامت بیمار تا حد زیادی به مراقبت‌های بعداز ترخیص بستگی دارد. دوره نخست بازتوانی قلب معمولا ۶ تا ۸ هفته به طول می‌انجامد؛ زمانی که بدن برای ترمیم استخوان سینه، تنظیم مجدد کارکرد قلب و بازیابی توان ذهنی به مراقبت‌های دقیق و هوشمندانه نیاز دارد. تجربه احساساتی مانند بی‌حوصلگی، نوسانات خلقی، کاهش تمرکز یا کم‌اشتهایی در این روزها کاملا طبیعی است و به‌مرور برطرف می‌شود. رعایت توصیه‌های مراقبتی در منزل و پیگیری جلسات ویزیت پزشکی، بازگشت به زندگی پرنشاط پیشین را تضمین می‌کند. در این راهنمای مجلۀ سلامت و پزشکی دکتردکتر دربارۀ مراقبت های بعد از عمل قلب باز در منزل مفصل صحبت می‌کنیم.

مراقبت های بعد از عمل قلب در منزل

اولین نکته مهم در مراقبت های لازم بعد از عمل جراحی قلب، وضعیت شخص در خانه بعد از عمل جراحی است. پس از ترخیص از بیمارستان، به مدت 8 تا 10 هفته بنا به دستور پزشک استراحت مطلق در منزل ضروری است. استراحت به هیچ وجه به معنای بستری بودن نبوده و فقط از محل کار و اضطراب های محیطی که برای قلب ایجاد خطر می کنند، دوری می کنید. در این مدت باید تمرین های تنفسی را اجرا کنید تا تنفس شما به حالت عادی برگردد.

دوران بعد از عمل قلب باز نیازمند مراقبت دقیق و پیگیری منظم است؛ برای بررسی روند بهبودی و دریافت توصیه‌ های تخصصی به دکتر امید آمالی مراجعه کنید.

۱. مراقبت از جناغ سینه

بیماران پس از جراحی قلب دچار درد های پراکنده و گاهی شدید در قفسه سینه، جناغ و ناحیه ستون فقرات، شانه و گردن می شوند. این درد ها بعد از عمل جراحی به طور طبیعی احساس می شود و به مرور زمان از شدت آن کاسته می شود.

جناغ سینه بعد از همل جراحی به شدت حساس و ناپایدار است، بنابراین اقدامات لازم بعد از عمل جراحی قلب برای جلوگیری از صدمه و درد بیشتر را در این مورد رعایت کنید:

• از بلند کردن وزن های سنگین اجتناب کنید.
• هنگام دراز کشیدن و بلند شدن این کار را به آهستگی انجام دهید.
• هر گونه تورم و قرمزی التهاب یا درد شدید در جناغ سینه را با پزشک خود در میان بگذارید.
• در صورت بروز درد ناگهانی و شدید حتما به بیمارستان مراجعه کنید.

۲. مراقبت از زخم بعد از عمل جراحی

رعایت مراقبت های لازم بعد از عمل های قلب برای بهبود سلامتی و وضعیت بیمار اهمیت ویژه ای دارد. بعد از عمل جراحی، ناحیه برش یافته بعد از دو روز به پانسمان نياز ندارد مگر اينکه خونريزی وجود داشته باشد خارش، سوزش و بی حسی در مسير زخم طبيعی است.

دوش مختصر از روز سوم مجاز است و با استفاده از صابون ضد باکتری يا شامپو بچه به آرامی و با دست محل زخم را تميز کنيد تا دلمه ها از بين برود. استفاده از روغنها، کرم، پماد و پودر و يا دود مواد مخدر بر روی زخم اصلاً توصيه نمی شود.

۳. رژیم غذایی بعد از عمل قلب باز

از نکات مهم مراقبت های لازم بعد از عمل جراحی قلب، رعایت رژیم غذایی مناسب و کافی است. بعد از عمل جراحی مصرف چربی را در رژيم غذايی محدود کنيد و بهتر است کل چربی که در پخت و پز روزانه استفاده می کنيد حداکثر ۶ قاشق چايخوری باشد و بهتر است از روغن های کاندلا، کنجد، زيتون و هسته انگور استفاده کنيد و تا حد امکان از مصرف روغن حيوانی، روغن نباتی و کره پرهيز نماييد. بهتر است مواد غذايی را آب پز يا کباب کنيد و از سرخ کردن آنها اجتناب کنيد. روزانه مقادير زيادی سبزيجات و ميوه های تازه مصرف کنيد. سبزيجاتی مانند کلم بروکلی، اسفناج، کاهو، هويج، کدوحلوايی مناسبترند. مصرف نان غلات کامل، حبوبات، برنج قهوه ای و جو و مغزها مثل گردو، فندق، پسته. البته به صورت خام مفيد است و مصرف نان سفيد، برنج سفيد، شيرينی را کاهش دهيد.

از آنجايی که اکثر بيماران بعد از عمل بی اشتها هستند و نيز مشکلات گوارشی  از جمله یبوست دارند بهتر است بجای مصرف ٣ وعده غذايی، غذاها را به حجم های کمتر تقسيم کرده و ۵ تا ۶ وعده مصرف کنيد. مصرف نمک را به حداکثر روزانه يک قاشق چايخوری محدود کنيد. مصرف کافئين را به دو فنجان در روز محدود کنید.

۴. ورزش بعد از عمل قلب باز

بعد از اینکه مراقبت های لازم بعد از عمل جراحی قلب را انجام دادید، باید کم کم شروع به ورزش کردن کنید تا شادابی را به بدن خود هدیه دهید. پیاده روی بهترین ورزش برای بیماران قلبی می‌باشد. شروع پیاده‌روی بعد از عمل بدين شکل است.

• هفته اول: راه رفتن به صورت مداوم ٣ تا ۴ بار در روز و هر بار ٣ تا ۵ دقيقه هفته دوم: ٣ بار در روز هر بار به مدت ١٠ دقيقه هفته سوم: ٢ بار در روز هر بار به مدت ١۵ دقيقه بعد از آن هر روز حداقل ٢ بار در روز ٢٠ دقيقه پياده روی کرده و به تدريج حتی تا يک ساعت آن را افزايش دهيد.
• پياده‌روی نبايد در هوای خیلی سرد يا گرم انجام شود.
• سرعت پياده‌روی بايد به شکلی باشد که فرد قادر به صحبت کردن باشد نه به شکلی که شما را به نفس نفس بيندازد.
• اگر هنگام پیاده‌روی هر يک از اين علايم پيدا شد فوراً پياده روی را قطع و استراحت كنيد: تنگ نفس، ضعف شديد، عرق شديد، حالت تهوع و سرگيجه. اگر با استراحت برطرف نشد فوراً به پزشک مراجعه کنيد.
• از تردميل و ساير وسايل ورزشی بدون هماهنگی پزشک استفاده نکنيد.

۵. مسافرت بعد از عمل قلب باز

دو هفته بعد از عمل با اجازه پزشک خود می‌توانید مسافرت با هواپيما و قطار يا اتومبيل داشته باشيد. در مسافرت های طولانی با اتومبيل يا قطار برای جلوگیری از تشکیل لخته خون در پاها بهتر است هر ٢ ساعت چند دقيقه توقف کرده و راه برويد. 

۶. استحمام بعد از عمل قلب باز

طبق عادت همیشگی خود حمام کنيد، پوست اطراف زخم ممکن است پوسته پوسته شود و يا قطعات کوچکی از بخيه پيدا شود و بیفتد که کاملا طبيعی است. مطمئن باشيد که بخيه های عمقی در قلب و قفسه سينه شما محکم هستند و تغييراتی که در سطح پوست خود احساس می‌کنید اثری بر روی آنها ندارد. استفاده از دوش بجای وان راحت تر است و با استفاده از يک چهارپايه زير دوش بنشينيد. حين استفاده درب حمام را از داخل قفل نکنيد و حتماً يک نفر از اعضای خانواده شما را همراهی کند. 

۷. رانندگی بعد از عمل قلب باز

از وسایل پرخطر مثل دوچرخه، موتور‌سيکلت، بهتر است حداقل ٣ ماه استفاده نکنيد. چرا که در صورت عدم تعادل شما قادر به کنترل آن نخواهيد بود و ممکن است فشار زیادی به محل برش قفسه سينه وارد نمايد. بعد از يک ماه شما مجاز هستيد که برای مسیرهای کوتاه با ماشین رانندگی کنيد 

۸. بازگشت به کار بعد از عمل قلب باز

اکثر بیماران می توانند بعد از ٢ تا ٣ ماه به کار خود برگردند. ولی اين به نوع کار شما نيز بستگی دارد. می توانيد از کارفرمای خود بخواهيد که کارهای سبک تری را به شما واگذار کند. 

۹. مصرف دارو بعد از عمل قلب باز

در صورت مصرف آسپرين حتماً آن را وسط غذا ميل كنيد، اگر هنگام مصرف داروها دچار سردرد، سرگيجه، تاری ديد شديد می‌شوید به پزشک خود اطلاع دهيد. از مصرف خودسرانه دارو حتی داروهای گیاهی خودداری کنيد. هنگام استفاده از قرص نيتروگليسيرين زير زبانی در وضعيت نشسته و يا خوابيده قرار گيريد و بعد از چند دقيقه آهسته آهسته بلند شويد. 

۱۰. استراحت کافی بعد از عمل قلب باز

اکثر بیماران بعد از عمل دچار کاهش خواب می شوند و گاهی از کابوس های شبانه رنج می برند که معمولاً ناشی از استرس عمل جراحی و دردهای محل عمل می باشد. برای رفع آن بهتر است در اواخر بعد از ظهر و عصر نخوابيد و با نظر پزشک از آرامبخش های ملایم و در صورت نياز قرص خواب استفاده کنيد. با استفاده از بالش اضافی می توانيد بهتر تنفس کرده و راحت تر بخوابید. در يک ماه اول بهتر است به حالت طاق باز بخوابيد. 

۱۱. مدت بستن کمربند بعد از عمل قلب باز

کمربند یا شکم‌بند مخصوص سینه (سرسینه)، مانند یک آتل محکم جلوی تکان خوردن و جا‌به‌جایی استخوان برش‌خورده جناغ را می‌گیرد. پزشکان توصیه می‌کنند این ابزار مراقبتی را حدود ۶ تا ۸ هفته به‌شکل مداوم (به‌ویژه هنگام راه رفتن، سرفه، عطسه و جابه‌جایی در تخت) ببندید. این کار تا حد زیادی جلوی درد بعد از عمل قلب باز را خواهد گرفت. بستن صحیح کمربند با ایجاد فشار یکنواخت، درد ناگهانی سینه را آرام و سرعت جوش خوردن استخوان را بیشتر می‌کند. 

دقت کنید کمربند باید محکم باشد اما نباید مانع تنفس عمیق شود. میزان دقیق استفاده و زمان باز کردن کمربند به نظر جراح در جلسات معاینه مراقبت بعد از عمل قلب باز بستگی دارد.

۱۲. به پهلو خوابیدن بعد از عمل قلب باز

یکی از مهم‌ترین مراقبت های بعد از عمل قلب باز اجتناب از خوابیدن به پهلو است. طی ۶ تا ۸ هفته اول پس‌از جراحی، استخوان جناغ سینه در حال ترمیم است و خوابیدن به پهلو به‌دلیل سنگینی وزن بدن می‌تواند فشار نامتوازنی به این ناحیه وارد کند و باعث باز شدن یا ناهماهنگی استخوان‌ها شود.

طی این دوره، امن‌ترین حالت خوابیدن به پشت با قرار دادن دو بالش زیر سر و زانوهاست. پس‌از گذشت این مدت و با تأیید پزشک معالج، می‌توانید به‌آرامی به پهلو بخوابید. هنگام تغییر وضعیت، حتما یک بالش کمکی بین زانوها و یک بالش کوچک جلوی سینه بگیرید تا فشار روی قفسه سینه به حداقل برسد و خواب راحتی داشته باشید.

۱۳. از پله بالا رفتن بعد از عمل قلب باز

بالارفتن از پله پس‌از ترخیص مانعی ندارد، اما باید کنترل‌شده و با تکنیک صحیح انجام شود. گام‌های خود را آرام بردارید و بین هر چند پله چند ثانیه مکث کنید. در روزهای اول، رفت و آمد خود را به حداکثر یک یا دو بار در روز محدود نمایید. 

مهم‌ترین نکته این است که برای بالارفتن از پله‌ها نباید وزنتان را روی نرده‌ها بیندازید؛ این کار فشار مستقیمی به سینه‌ وارد می‌کند. فقط می‌توانید برای حفظ توازن از آن استفاده کنید.

درصورت احساس تنگی نفس، سرگیجه، خستگی مفرط یا درد در ناحیه سینه، روی پله بنشینید و استراحت کنید. پزشک با تخصص قلب و عروق اطلاعات بیشتری دراین‌باره در اختیارتان می‌گذارد.

۱۴. بلند نکردن اجسام سنگین بعد از عمل قلب باز

طی ۲ تا ۳ ماه اول پس‌از عمل جراحی، کشیدن، فشردن یا بلند کردن هرگونه جسم سنگین‌تر از ۲٫۵ تا ۳ کیلوگرم (حتی خرید روزانه، کتری پر از آب یا کودکان) ممنوع است. فعالیت‌های سنگین و جابه‌جایی بار، عضلات قفسه سینه را درگیر کرده و فشار ناشی از آن می‌تواند باعث جدا شدن استخوان جناغ سینه و باز شدن بخیه‌های داخلی شود. همیشه برای جابه‌جایی وسایل از اطرافیان کمک بگیرید و اجسام سبک را نزدیک به بدن نگه دارید.

رعایت این نکته ساده جلوی درد قفسه سینه بعد از عمل قلب باز و آسیب‌های جدی به سینه و نیاز به جراحی مجدد را می‌گیرد.

۱۵. افسردگی بعد از عمل قبل باز

احساس غم، بی‌حوصلگی، اضطراب یا نوسانات خلقی پس‌از جراحی سنگین قلب کاملا شایع است و تحت عنوان «افسردگی پس از جراحی» شناخته می‌شود. حال با این افسردگی بعد از عمل قلب باز چه باید کرد؟!

این وضعیت ناشی از استرس عمل، تغییرات هورمونی، عوارض داروها و محدودیت‌های حرکتی موقت است. برای عبور از این مرحله، پیاده‌روی منظم روزانه، صحبت با اعضای خانواده و حفظ ارتباطات اجتماعی نقش مؤثری دارد. 

خانواده بیمار نیز باید صبور باشند و شرایط روحی او را درک کنند. اگر این احساسات ناخوشایند، بی‌خوابی یا گریه‌های بی‌دلیل بیش از دو هفته ادامه یافت، موضوع را با پزشک در میان بگذارید.

۱۶. رابطه جنسی بعد عمل قلب باز

یکی از مراقبت های بعد از عمل قلب باز در منزل مربوط به بازگشت به رابطه جنسی است. معمولا ۴ تا ۶ هفته پس از جراحی و بعد از اطمینان از جوش خوردن نسبی استخوان سینه، برقراری رابطه امکان‌پذیر است.

یک فرمول تجربی و ساده برای ارزیابی توان بدنی این است که اگر بیمار بتواند بدون تنگی نفس یا درد سینه، دو طبقه پله را به راحتی بالا برود، آمادگی لازم برای رابطه را دارد، البته در موقعیت‌هایی که وزن یا فشاری به قفسه سینه وارد نکنند و فعالیت جنسی آرام باشد.

درصورت بروز هرگونه تنگی نفس، تپش قلب شدید، سرگیجه یا درد در سینه، فعالیت را متوقف کرده و استراحت نمایید.

۱۷. فیزیوتراپی بعد از عمل قلب باز

فیزیوتراپی تنفسی و بازتوانی قلبی، بخش جدا‌نشدنی و حیاتی دوران نقاهت عمل قلب باز است. انجام منظم تمرینات تنفسی با ابزارهای تخصصی کمک می‌کند ترشحات از ریه خارج شده و از بروز عفونت‌های ریوی و ذات‌الریه جلوگیری شود. فیزیوتراپی حركتی و انجام حرکات اصلاحی سبک زیر نظر متخصص، بدون فشار آوردن به جناغ سینه، توان عضلانی شانه، کمر و قفسه سینه را بازمی‌گرداند.

انجام فیزیوتراپی بعد از عمل قلب باز و پایبندی به برنامه بازتوانی قلب هم روند بهبودی را سرعت می‌بخشد، هم ظرفیت تنفسی را بالا می‌برد و هم اعتمادبه‌نفس برای بازگشت به زندگی عادی را مهیا می‌کند.

۱۸. عمل به دستورات پزشک بعد از عمل قلب باز

برای یک دورۀ نقاهت موفقیت‌آمیز، اجرای دقیق و بی‌چون‌وچرای تمامی دستورات جراح و تیم درمانی لازم است. این مراقبت‌ها عبارت است از:

• مصرف منظم داروها سر ساعت مشخص؛
• مراقبت روزانه از زخم بخیه‌ها برای جلوگیری از عفونت؛
• رعایت رژیم غذایی کم‌نمک و کم‌چرب؛
• انجام چک‌اپ‌های دوره‌ای.

هرگز دوز داروهای خود را خودسرانه تغییر ندهید یا مصرف آن‌ها را قطع نکنید. درصورت بروز هرگونه علامت غیرعادی یا مبهم، به جای خوددرمانی با مطب پزشک تماس بگیرید یا یک جلسه گفت‌و‌گوی آنلاین با پزشک متخصص در سامانه دکتردکتر را امتحان کنید.

دوران نقاهت عمل قلب باز

دوران نقاهت پس از عمل قلب باز، یک بازه زمانی حساس و حیاتی است که معمولا بین ۶ تا ۱۲ هفته طول می‌کشد و نیازمند مراقبت‌های دقیق و صبورانه در منزل است. در این دوران، ترمیم کامل استخوان جناغ سینه به ۶ تا ۸ هفته زمان نیاز دارد؛ به‌همین‌دلیل اقداماتی مانند بستن کمربند مخصوص سینه، خوابیدن به پشت (طاق‌باز) و پرهیز جدی از بلند کردن اجسام سنگین‌تر از ۲٫۵ کیلوگرم الزامی است. 

علاوه‌بر اینها، انجام منظم فیزیوتراپی تنفسی برای پاکسازی ریه‌ها، پیاده‌روی‌های سبک و روزانه، مصرف منظم داروهای قلبی، مراقبت از زخم بخیه‌ها و مدیریت روحیه در برابر افسردگی پس از جراحی، از مهم‌ترین ارکان بهبودی به شمار می‌روند. در نهایت، روند بازگشت به فعالیت‌های عادی مثل رانندگی، رابطه جنسی و کار باید تدریجی و تحت نظارت مستقیم جراح قلب انجام شود تا این مسیر با حداکثر ایمنی سپری گردد. این موارد از مهم‌ترین مراقبت های بعد از عمل تعویض دریچه قلب به‌شمار می‌روند.

بیمار بعد از عمل قلب باز چند روز بستری می‌شود؟

بیمار بعد از عمل قلب باز معمولا بین ۵ تا ۷ روز در بیمارستان بستری می‌شود. البته این زمان متغیر است و به وضعیت عمومی بیمار، سن، نوع جراحی و سرعت بهبودی او بستگی دارد.

روند بستری دو مرحله دارد:

• بستری در بخش مراقبت‌های ویژه (ICU): بیمار پس از اتمام جراحی، مستقیم به ICU منتقل می‌شود و ۱ تا ۲ روز را در این بخش می‌گذراند. در این مدت، علائم حیاتی، وضعیت تنفس و عملکرد قلب به‌صورت ۲۴ ساعته و دقیق کنترل می‌شود.
• بستری در بخش جراحی: پس‌از پایداری وضعیت و جداشدن دستگاه‌های تنفسی، بیمار به بخش عمومی منتقل شده و ۳ تا ۵ روز پایانی را آنجا سپری می‌کند. در این مرحله، راه افتادن، فیزیوتراپی تنفسی، مراقبت از زخم‌ها و تنظیم داروهای خوراکی شروع می‌شود.

اگر بیمار دچار عوارضی مثل نوسانات فشار خون، تنگی نفس، آریتمی (تپش قلب نامنظم)، عفونت یا مشکلات کلیوی شود یا سن بالایی داشته باشد، ممکن است نیاز باشد ۷ تا ۱۰ روز یا بیشتر در بیمارستان بماند تا به وضعیت پایدار و ایمن برسد.

چه زمانی به دکتر قلب مراجعه کنیم؟

در زمان مراقبت بعد از عمل جراحی قلب آن هم در منزل، ممکن است مشکلاتی به‌جود بیاید، باید در سریع‌ترین زمان ممکن، برای گرفتن مشاوره پزشکی تخصص در این رابطه، اقدام کنید.

علائم خطرناکی که نشان‌دهنده نیاز به مراجعه فوری به متخصص یا اورژانس هستند عبارتند از:

• درد، فشار یا سوزش شدید در سینه: هرگونه حس ناگهانی فشار یا دردی که به فک، گردن، شانه یا دست چپ تیر می‌کشد.
• تنگی نفس ناگهانی یا غیرعادی: اگر هنگام استراحت یا با کوچک‌ترین فعالیت دچار تنگی نفس می‌شوید.
• عفونت یا تغییرات در محل زخم: مشاهده قرمزی شدید، تورم، ترشحات چرکی، بوی بد یا باز شدن خط بخیه.
• تب بالا یا لرز: تب بالای ۳۸ درجه که می‌تواند نشانه‌ای از عفونت در بدن یا اطراف قلب باشد.
• تپش قلب شدید یا نامنظم: احساس کوبش، جا افتادن ضربان یا تپش قلب در حالت استراحت.
• تورم ناگهانی و شدید در پاها: ورم یک‌باره در مچ یا ساق پا که می‌تواند نشانه احتباس شدید مایعات یا لختگی خون باشد.
• سرگیجه شدید، تعریق سرد یا اغما: افت ناگهانی فشار خون که باعث احساس سیاهی رفتن چشم‌ها یا حالت تهوع می‌شود.
• افزایش وزن ناگهانی: اضافه شدن بیش از ۱٫۵ تا ۲ کیلوگرم وزن در طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت که نشانه احتباس خطرناک آب در بدن است.

خوشبختانه برای این کار، راه‌های مختلف و سریعی وجود دارد؛ مثلا از سامانه آنلاین ثبت نوبت پزشک دکتردکتر، کمک بگیرید و نوبت ویزیت حضوری یا غیرحضوری خود را ثبت کنید. خبر خوب این است که در تمامی شهرهای ایران، متخصصان قلب بسیاری فعالیت می‌کنند. مثلا اگر ساکن شهر تهران هستید، بیش از 267 دکتر قلب تهران هستند که می‌توانید با آن‌ها، مشاوره تخصصی و پزشکی داشته باشید.

کلام آخر دکتردکتر

بعداز عمل سنگین قلب باز، سپری کردن موفقیت‌آمیز دوران نقاهت نیازمند صبوری، انضباط در اجرای دستور پزشک و همراهی آگاهانه اطرافیان است. فراموش نکنید که هر مرحله از این مراقبت‌ها، از مصرف داروها تا انجام تمرینات سبک تنفسی و حفظ آرامش روانی، قطعه‌ای از پازل بهبودی است. علائم طبیعی این دوره شامل خستگی یا نوسانات خلقی موقتی هستند، اما هوشیاری در برابر علائم هشداردهنده و حضور منظم در جلسات پیگیری پزشک، ایمنی این مسیر را تضمین می‌کند. با مراقبت روزانه و اصولی از جسم و روح خود، به زودی شاهد بازگشت انرژی، تندرستی و کیفیت بالای زندگی به روزهایتان خواهید بود. 

اگر برای آشنایی دقیق‌تر با مراقبت های بعد از عمل قلب باز به کمک احتیاج دارید، در خانه بمانید و آنلاین با پزشکان دکتردکتر گفت‌و‌گو کنید.

منابع

clevelandclinic

mayoclinic

hopkinsmedicine

سؤالات متداول