اسکن هستهای استخوان یکی از روشهای تصویربرداری پیشرفته در پزشکی هستهای است که با بررسی فعالیت متابولیک استخوانها، امکان شناسایی زودهنگام بسیاری از بیماریها و اختلالات اسکلتی را فراهم میکند. برخلاف روشهایی مانند رادیوگرافی ساده یا سیتیاسکن که بیشتر تغییرات ساختاری استخوان را نشان میدهند، اسکن هستهای قادر است تغییرات عملکردی و بیولوژیک استخوان را حتی پیش از بروز علائم بالینی یا تخریب قابل مشاهده آشکار کند. به همین دلیل، این روش نقش مهمی در تشخیص و پیگیری بیماریهایی مانند متاستازهای استخوان، عفونتها، شکستگیهای پنهان و برخی بیماریهای التهابی دارد. در این مقاله بررسی میکنیم اسکن هستهای استخوان چیست، چگونه انجام میشود و در چه شرایطی پزشک انجام آن را ضروری میداند.
اسکن هستهای استخوان چیست؟
اسکن هستهای استخوان (Bone Nuclear Scan) یک روش تخصصی تصویربرداری رادیولوژیک است که برای بررسی استخوانهای مختلف اسکلت بدن به کار میرود. این روش با هدف شناسایی نواحی دارای تغییرات فیزیکی و شیمیایی در استخوان انجام میشود و همچنین میتواند برای پیگیری روند درمان برخی بیماریها مورد استفاده قرار گیرد.
اسکن استخوان نوعی روش تصویربرداری در پزشکی هستهای محسوب میشود. به این معنا که در طول انجام آن مقدار بسیار کمی ماده رادیواکتیو به کار میرود تا بررسی استخوانها امکانپذیر شود. این ماده رادیواکتیو که «رادیونوکلئید» یا «ردیاب» نام دارد، در بخشهایی از بافت استخوان که دچار تغییرات غیرطبیعی فیزیکی و شیمیایی شدهاند تجمع مییابد.
رادیونوکلئید نوعی تابش به نام پرتو گاما ساطع میکند. این پرتو توسط دستگاه اسکنر دریافت شده و اطلاعات حاصل از آن به تصویری از استخوانها تبدیل میشود.
اگر میخواهید بدانید اسکن هستهای استخوان برای چیست، باید گفت نواحیای که رادیونوکلئید در آنها تجمع پیدا میکند «نقاط داغ» (Hot Spots) نامیده میشوند و میتوانند نشاندهنده وجود بیماریهایی مانند آرتریت، تومورهای بدخیم (سرطانی) استخوان، سرطان متاستاتیک استخوان (سرطانی که از اندامهای دیگر مانند ریهها به استخوان گسترش یافته است)، عفونتهای استخوانی، آسیبهای استخوانی که در رادیوگرافیهای معمول دیده نمیشوند و سایر اختلالات استخوانی باشند.
چه زمانی اسکن هستهای استخوان تجویز میشود؟
اسکن استخوان ممکن است در صورتی درخواست شود که دچار درد استخوان با علت نامشخص باشید یا علائم و نشانههایی از یک بیماری استخوانی در شما وجود داشته باشد. از جمله دلایلی که پزشک ممکن است انجام اسکن استخوان را توصیه کند عبارتاند از:
- ارزیابی آسیبهای استخوانی که در رادیوگرافی ساده (اشعه ایکس) قابل تشخیص نیستند.
- تعیین محل دقیق شکستگیهایی که یافتن آنها دشوار است.
- بررسی شکستگیهای استخوانی با علت غیرمعمول یا بدون ضربه مشخص (شکستگی پاتولوژیک).
- تعیین زمان یا قدمت یک شکستگی.
- بررسی درد مداوم در اندامها، دندهها یا ستون فقرات.
- ارزیابی عفونت استخوانی که با آزمایشهای دیگر شناسایی شده است.
- بررسی میزان آسیب ناشی از آرتریت و سایر اختلالات استخوانی.
- مشخص کردن انسداد یا کاهش جریان خون به استخوان.
- تشخیص وجود سرطان اولیه یا ثانویه استخوان.
- تعیین مرحله سرطان استخوان.
- پایش پاسخ بدن به درمان بیماریهای استخوانی.
کاربردهای اصلی اسکن هستهای استخوان در تشخیص بیماریها
با استفاده از اسکن استخوان، تکنولوژیست پزشکی هستهای میتواند به کمک دستگاهی تخصصی به نام «گاما کمرا» بهسرعت نواحی آسیبدیده را شناسایی کند. گاما کمرا برای ثبت الگوهای تابش داخلی بدن طراحی شده و این اطلاعات را به تصویری دوبعدی تبدیل میکند.
اسکن استخوان آزمایشی بسیار حساس است و قادر است حتی ناهنجاریهای خفیف در متابولیسم استخوان را تشخیص دهد. این روش نقش کلیدی در بررسی انواع سرطان استخوان، بهویژه سرطانهای ثانویه یا متاستاتیک، ایفا میکند.
از جمله بیماریها و شرایطی که اسکن استخوان میتواند در تشخیص، پایش یا بررسی آنها کمککننده باشد عبارتاند از:
- آرتریت (التهاب مفاصل)؛
- نکروز آواسکولار، مرگ بافت استخوان به دلیل کاهش یا قطع جریان خون؛
- تومورهای خوشخیم استخوان؛
- شکستگیهای استخوانی؛
- دیسپلازی فیبروزی، یک اختلال ژنتیکی که رشد طبیعی بافت استخوان را تحت تأثیر قرار میدهد؛
- استئومالاسی، نرمشدگی غیرطبیعی استخوانها؛
- استئومیلیت، نوعی عفونت استخوانی؛
- استئوپتروز، افزایش غیرطبیعی تراکم استخوان همراه با شکنندگی؛
- بیماری پاژه، اختلالی در روند طبیعی بازسازی استخوان؛
- سرطانهای اولیه استخوان مانند استئوسارکوم؛
- سرطانهای ثانویه استخوان که از یک تومور اولیه به استخوان گسترش یافتهاند.
اسکن هستهای استخوان همچنین پس از تشخیص برخی از سرطانها بهطور روتین انجام میشود تا بهصورت پیشگیرانه وجود متاستاز استخوانی بررسی شود.
مراحل انجام اسکن استخوان؛ از تزریق رادیودارو تا تصویربرداری
اما اسکن هستهای استخوان چگونه انجام میشود؟ این کار در چند مرحله انجام میشود:
- تزریق رادیودارو: اولین مرحله از انجام اسکن، تزریق ماده ردیاب یا رادیودارو است. این کار توسط تکنسین از طریق یکی از وریدهای بازو یا دست انجام میشود. ممکن است هنگام وارد شدن سوزن یا تزریق سرم، احساس سوزش خفیفی داشته باشید.
- جذب رادیودارو در استخوانها: پس از تزریق، باید منتظر بمانید تا ماده ردیاب در بدن شما گردش کرده و به استخوانها متصل شود. این فرایند معمولاً بین ۲ تا ۴ ساعت زمان میبرد.
- در برخی موارد، بهویژه زمانی که احتمال عفونت استخوانی مطرح باشد، پزشک ممکن است انجام یک اسکن اولیه را قبل از جذب کامل ماده ردیاب توسط بدن درخواست کند تا امکان مقایسه فراهم شود. در صورت انجام دو اسکن، اسکن اول بلافاصله پس از تزریق انجام خواهد شد.
- در مدتزمانی که بدن شما در حال جذب ماده هستهای است، لازم است ۴ تا ۶ لیوان آب بنوشید تا مقدار اضافی ردیاب از بدن دفع شود. پیش از شروع اسکن نیز از شما خواسته میشود به سرویس بهداشتی بروید تا تجمع ماده در ادرار باعث ایجاد تصویر گمراهکننده نشود.
- انجام اسکن: روی تخت دستگاه دراز میکشید و دوربینی مخصوص از بدن شما تصویربرداری میکند. در برخی مراحل لازم است کاملاً بیحرکت بمانید و ممکن است چند بار وضعیت بدن خود را تغییر دهید. فرایند تصویربرداری ممکن است تا ۱ ساعت طول بکشد. این آزمایش دردناک نیست، اما دراز کشیدن طولانیمدت روی تخت میتواند تا حدی ناراحتکننده باشد.
در برخی شرایط، پزشک ممکن است نوع پیشرفتهتری از این بررسی را با نام توموگرافی کامپیوتری با نشر تکفوتون (SPECT) درخواست کند. در این روش، دوربین به دور بدن میچرخد تا تصاویر دقیقتر و با جزئیات بیشتری از استخوانها تهیه شود.
آمادگیهای لازم قبل از انجام اسکن هستهای استخوان
پیش از انجام اسکن میتوانید مانند همیشه غذا بخورید و مایعات بنوشید و معمولاً نیاز به آمادگی خاصی وجود ندارد. با این حال، برخی موارد میتوانند در عملکرد ماده ردیاب اختلال ایجاد کنند؛ بنابراین حتماً در صورت وجود موارد زیر پزشک خود را مطلع کنید:
- مصرف داروهای بدون نسخه حاوی بیسموت (مانند پپتوـبیسمول)؛
- انجام آزمایش یا تصویربرداری حاوی ماده باریم در زمان اخیر.
پیش از شروع اسکن لازم است زیورآلات و سایر اشیای فلزی را از بدن خود خارج کنید. همچنین ممکن است از شما خواسته شود لباس بیمارستانی بپوشید.
نتایج اسکن هستهای استخوان و تفسیر آن
تصاویر بهدستآمده از اسکن شما ابتدا برای بررسی به دکتر رادیولوژی ارسال میشوند. ۱ تا ۲ روز پس از انجام آزمایش، پزشک یا ارائهدهنده خدمات درمانی نتایج را با شما مرور میکند. گزارش تصویربرداری پزشکی هستهای شامل نسخههایی از اسکنها بههمراه توضیحی دقیق از یافتهها خواهد بود.
هدف این بررسی، شناسایی نواحی دارای متابولیسم غیرطبیعی استخوان است. اسکن هستهای استخوان تمام بدن که تصویر کل اسکلت بدن را نشان میدهد، ممکن است شامل نواحی تیرهتر موسوم به «نقاط داغ» باشد؛ جاهایی که مولکولهای ردیاب در آنها تجمع یافتهاند. این وضعیت نشاندهنده یک ناهنجاری است که بسته به اندازه و محل آن میتواند سرنخهایی درباره مشکل موجود به پزشک بدهد. در مقابل، نواحی روشنتر یا «نقاط سرد» ممکن است بیانگر کاهش جریان خون یا برخی انواع سرطان باشند.
با اینکه اسکن استخوان میتواند یک ناهنجاری را مشخص کند، اما خود تصویر بهتنهایی تشخیصی نیست (یعنی نمیتواند دقیقاً مشخص کند مشکل چیست). برای رسیدن به تشخیص قطعی، معمولاً به قضاوت بالینی پزشک و انجام آزمایشها و تصویربرداریهای تکمیلی نیاز است. پس برای تعیین دقیق مشکلتان باید به پزشک مراجعه کنید. میتوانید در دکتردکتر نوبت ویزیت آنلاین را حضوری را از پزشکتان بگیرید.
عوارض اسکن هستهای استخوان چیست؟
اسکن هستهای استخوان شامل استفاده از یک ردیاب رادیواکتیو است که شایعترین آن مادهای به نام تکنسیمـام۹۹ (technetium-99m) است و به جریان خون تزریق میشود.
اگرچه این موضوع ممکن است نگرانکننده به نظر برسد، اما میزان پرتوهای ساطعشده بسیار کم است و بهمراتب کمتر از میزان پرتودهی در سیتیاسکن است. همچنین این ماده نیمهعمر دارویی نسبتاً کوتاهی دارد (حدود ۶ ساعت)، به این معنا که طی ۱ تا ۲ روز از بدن دفع میشود.
خود دستگاه گامااسکنر هیچگونه پرتویی ساطع نمیکند. تنها عوارض جانبی مرتبط با این روش (بهجز ناراحتی ناشی از بیحرکت دراز کشیدن برای مدت طولانی) به ردیاب رادیواکتیو مربوط میشود.
اگر دچار بیماری قلبی هستید یا داروهای قلبی مصرف میکنید، باید این موضوع را به پزشک یا ارائهدهنده خدمات درمانی خود اطلاع دهید. این موضوع مانع انجام آزمایش نمیشود، اما به این معناست که وضعیت شما باید در طول انجام اسکن تحت نظر باشد.
بهطور کلی، پزشکی هستهای به هر شکلی در زنان باردار انجام نمیشود. اگر وزن شما بالا باشد، ممکن است پزشک ناچار شود روشهای تشخیصی دیگری را بررسی کند.
زنانی که در دوران شیردهی هستند، باید درست قبل از انجام آزمایش به نوزاد خود شیر بدهند و سپس به مدت ۲۴ ساعت شیردهی را متوقف کنند و در این مدت شیر خود را بدوشند و دور بریزند. اگر در حال شیردهی هستید، بهتر است برای ۲۴ ساعت پس از آزمایش، شیر ذخیرهشده در اختیار داشته باشید. بغل کردن و نزدیک بودن به نوزاد پس از انجام اسکن هیچ خطری برای او ندارد.
عوارض جانبی تزریق رادیودارو
۶ عارضه جانبی شایع مرتبط با تکنسیمـام۹۹ (که در بیش از ۱٪ بیماران رخ میدهد) عبارتاند از:
- درد یا تورم در محل تزریق؛
- تغییر در حس چشایی؛
- درد یا ناراحتی قفسه سینه؛
- تند شدن ضربان قلب؛
- تغییر در حس بویایی؛
- نامنظم شدن ضربان قلب.
سایر عوارض کماحتمالتر شامل تاری دید، سرگیجه، خستگی، خارش، سبکی سر هنگام برخاستن (افت فشار خون وضعیتی)، تهوع، استفراغ و ضعف است. بر اساس اطلاعات تجویزی سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)، واکنشهای آلرژیک به تکنسیمـام۹۹ بسیار نادر هستند.
باید بدانید با وجود اینکه مادهای رادیواکتیو به بدن شما تزریق شده است، برای افرادی که شما را لمس میکنند، میبوسند یا نزدیک شما میایستند هیچ خطری ایجاد نمیشود. برقراری رابطه جنسی نیز کاملاً بیخطر است.
هزینه اسکن هستهای استخوان
مهم است که از قبل از کل هزینهها مطلع باشید؛ در زمستان ۱۴۰۴ این آزمایش ممکن است بین ۳ تا ۶ میلیون تومان هزینه داشته باشد. بهتر است بدانید بیمه درمانی شما چه میزان از هزینه را پوشش میدهد و در صورت داشتن بیمه، سهم پرداختی شما (فرانشیز) و هزینههایی که باید شخصاً از جیب پرداخت کنید چقدر خواهد بود. ممکن است در برخی شرکتهای بیمهگر برای پوشش هزینه تأیید قبلی بیمه الزامی باشد. دراینباره از شرکت بیمهگر خود بپرسید.
هزینه نهایی بسته به مرکز خدماتدهنده، دولتی یا خصوصی بودن و سقف پوشش بیمهای شما متفاوت خواهد بود. بهتر است از پیش از مرکز اسکن هستهای درباره هزینهها بپرسید و از شرکت بیمه کسب اطلاع کنید.
کلام آخر دکتردکتر
اسکن هستهای استخوان روشی دقیق و حساس در تشخیص اختلالات استخوانی است که با تمرکز بر فعالیت متابولیک استخوانها، اطلاعاتی فراتر از تصویربرداریهای معمول ارائه میدهد. این روش بهویژه در شناسایی زودهنگام بیماریها، تعیین گستره درگیری استخوانها و ارزیابی روند پیشرفت یا پاسخ به درمان اهمیت بالایی دارد. با وجود قرار گرفتن در معرض مقدار کمی ماده رادیواکتیو، مزایای تشخیصی این اسکن در بسیاری از موارد بر محدودیتهای آن برتری دارد و انجام آن تحت نظر پزشک ایمن محسوب میشود. تصمیمگیری درباره انجام اسکن هستهای استخوان باید بر اساس علائم بالینی، سابقه پزشکی بیمار و نظر متخصص صورت گیرد تا تشخیص دقیقتر و انتخاب بهترین مسیر درمانی امکانپذیر شود. برای اطمینان از اینکه به اسکن استخوان نیاز دارید یا نه، میتوانید با گرفتن نوبت ویزیت آنلاین از پزشکان دکتردکتر مشاوره بگیرید.
