خیلیهایمان دستکم یک بار برگۀ سیاه و سفید سی تی اسکن را از پوشهاش بیرون کشیدهایم و خیره به دایرههای خاکستری و سایهروشنهای مرموز روی آن گفتهایم «خب، معنای اینها چیست؟!» تصویربرداری سی تی اسکن مثل این است که مغز را به لایههای خیلی نازک، درست مثل ورقههای کالباس، برش بزنیم و زیر ذرهبین بگذاریم. پزشک با زیروروکردن همین برگۀ سیاهسفید پی به تومورهای پنهان میبرد و دلیل خونریزیهای ناگهانی را کشف میکند. برای آنکه شما هم از آن سر در بیاورید، در این راهنمای پزشکی و سلامت دکتردکتر نحوه خواندن و تفسیر سی تی اسکن مغز را یادتان میدهیم.
سی تی اسکن مغز چگونه انجام میشود؟
ما اکثرا با شنیدن اسم سیتی اسکن نگران میشویم و نمیدانیم که این دستگاه دوربیندار بزرگ و دایرهای اصلا قرار نیست تماسی با بدنمان پیدا کند. این فرایند کاملا غیرتهاجمی و بیدرد طی میشود و هیچ زحمتی جز درازکشیدن برای ما ندارد.
مراحل انجام سی تی اسکن مغز- روی یک تخت متحرک دراز میکشید و آرام وارد بخش اسکن میشوید؛
- تکنسین از اتاق مجاور با شما صحبت میکند. شاید از شما بخواهد چند ثانیه نفستان را حبس کنید یا بیحرکت بمانید؛
- دستگاه دور سرتان میچرخد و از زوایای مختلف عکس میگیرد؛
- بعداز چند دقیقه، تخت از دستگاه بیرون میآید و کار تمام است.
مدتزمان سی تی اسکن مغز
برخلاف فرایند حوصلهسربر MRI، کل فرایند تصویربرداری سیتی اسکن معمولا بین ۵ تا ۱۰ دقیقه طول میکشد. حتی در برخی دستگاههای پیشرفته، اسکن کامل مغز در کمتر از ۶۰ ثانیه انجام میشود. اگر هم میپرسید جواب سی تی اسکن سر چقدر طول میکشد، باید بگوییم برگه جوابیه نهایتا ظرف ۴۸ ساعت در دست شماست. در موارد اورژانسی جواب سی تی اسکن مغز همان لحظه در اختیار تیم پزشکی قرار میگیرد.
آمادگی قبل از سی تی اسکن سر
- لباس راحت و ترجیحا نخی بپوشید؛
- فلزات همراه مثل عینک، گوشواره، گیره سر و پیرسینگ را درآورید تا روی عکس پارازیت نیندازند؛
- اگر اسکن با تزریق دارید، از ۳ تا ۴ ساعت قبل اسکن چیزی نخورید تا دچار تهوع نشوید؛
- اگر به داروی خاصی حساسیت دارید یا مشکوک به بارداری هستید، حتما به اپراتور بگویید.
در ادامه عکس سی تی اسکن مغز را مشاهده میکنید.
سی تی اسکن مغز برای چه بیماریهایی انجام میشود؟
یک سؤال مهم دربارۀ این تست این است که سی تی اسکن مغز چه چیزی را نشان می دهد؟!
پزشک وقتی سیتیاسکن را تجویز میکند که به یک پاسخ سریع و قاطع نیاز داشته باشد. این ابزار تشخیصی سریع و تقریبا همیشه دردسترس، تصویر مقطعی و دقیق استخوان جمجمه، بافت مغز و عروق خونی را بیفوتوقت در اختیار پزشک میگذارد.
تشخیص سکته مغزی با CT اسکن
اگر میپرسید سی تی اسکن مغز برای چیست، یکی از جوابها تشخیص سکته مغزی است. ازآنجاکه در بیماران سکته مغزی زمان حکم طلا را پیدا میکند، سیتیاسکن برای تشخیص سکته ایسکمیک (انسداد رگ توسط لخته) یا هموراژیک (پارگی رگ و خونریزی) تجویز میشود.
این تست در همان دقایق اول خونریزی مغزی را تأیید یا رد میکند.
CT برای تشخیص ضربه به سر
بعداز تصادف، سقوط یا هر اتفاقی که ضربه شدید به جمجمه وارد کند، سیتی اسکن برای شناسایی شکستگیها و بررسی آسیبهای بافتی تجویز میشود. این تصویر، شکستگیهای استخوان جمجمه و آسیبهای صورت را بهوضوح نشان میدهد و کوفتگی بافت مغز یا تورم شدید را به نمایش میگذارد.
اسکن سیتی برای خونریزی مغزی
خون در تصاویر سیتی اسکن به رنگ سفید روشن دیده میشود و کاملا قابلمشاهده است. از اینرو این تست برای تشخیص خونریزی خودبهخودی مثل پارگی آنوریسم یا هماتوم و تجمع خون در لایههای اطراف مغز نیز کاربرد دارد.
سیتی اسکن مغز برای تومورهای مغزی
پزشک متخصص برای یافتن تودههای بزرگ یا تومورهایی که ساختار مغز را تغییر دادهاند، سی تی اسکن مغز تجویز میکند. این تصویر همچنین اطلاعات خوبی دربارۀ میزان درگیری استخوانهای جمجمه توسط تومور به پزشک میدهد.
تشخیص تشنج و سردردهای شدید با CT
هر سردردی نیاز به CT اسکن ندارد، اما در موارد زیر تصویربرداری از مغز حیاتی است:
- سردرد صاعقهای: علت سردرد ناگهانی و فوقالعاده شدید که احتمالا نشانۀ خونریزی زیر عنکبوتیه است؛
- تشنجهای جدید: تجربۀ تشنج برای اولین بار در سن بزرگسالی که زنگ خطر تومور، عفونت و یا آسیب ساختاری است؛
- علائم پرخطر: همراهی سردرد با تب، سفتی گردن یا ضعف یک سمت بدن که احتمالا بیانگر عفونت یا فشار مغزی است.
فرق سی تی اسکن مغز با تزریق و بدون تزریق
هدف سیتی اسکن بدون تزریق بررسی سریع استخوانها، بافت مغز و شناسایی خونریزیهای تازه است و معمولا در لحظات بحرانی برای نجات سریع جان بیمار تجویز میشود. اما سی تی اسکن مغز با تزریق جزئیات بیشتری دارد. در این روش، یک ماده حاجب وارد خون میشود و مسیر رگها، تومورهای کوچک، عفونتها و التهابها را نورانی میکند تا پزشک بافت سالم و تودههای مشکوک را با حداکثر دقت از هم تشخیص دهد.
عوارض سی تی اسکن مغز کداماند؟
نگرانی در مورد سی تی اسکن مغز سالم طبیعی است. این تست ملاحظاتی دارد که اگر از وجودشان آگاه باشید، با خیال آسودهتری روی تخت اسکن دراز میکشید.
میزان اشعه دریافتی در سیتی اسکن مغز
برخلاف رادیولوژی معمولی، مقدار اشعه ایکس مورد استفاده در تصویربرداری سیتی اسکن قابلتوجه است، چون دستگاه باید تصاویر ۳۶۰ درجه و دقیقی ثبت کند! این خطر زمانی جدی است که فرد بهشکل مداوم و بیشازحد در معرض این اشعه باشد. آنوقت است که در معرض خطر سرطان قرار میگیرد. بههمینخاطر پزشک فقط زمانی سیتی اسکن مغز را تجویز میکند که سود آن بیشتر از ضرر احتمالی اشعه برای بدن باشد.
عوارض ماده حاجب در سیتی با تزریق
مادۀ حاجب در تصویربرداری با تزریق معمولا یددار است و مراجع را در معرض این خطرات قرار میدهد:
- واکنش آلرژیک مثل خارش، قرمزی پوست یا تنگی نفس؛
- نارسایی کلیوی؛
- گرمای ناگهانی بدن؛
- طعم فلزی در دهان.
سی تی اسکن مغز در بارداری
در دوران بارداری پزشکان روشهای تشخیصی فاقد اشعه مثل MRI را به CT Scan ترجیح میدهد. اما اگر شرایط مادر باردار اورژانسی و جانش در خطر باشد، سی تی اسکن مغز با رعایت احتیاط کامل و پوشاندن شکم با پیشبند سربی قابلانجام است.
تفسیر سی تی اسکن مغز چگونه است؟
تفسیر سی تی اسکن مغز از آنجهت مهم است که کوچکترین سایه یا تغییر رنگ در بافت مغز، یک سردرد ساده و یک عارضه جدی، مثل خونریزی مغزی را از هم متمایز میکند. بنابراین آشنایی با نحوۀ خواندن جواب سی تی اسکن مغز برای اطلاعات عمومی و درک کلی از وضعیت خود بد نیست. ولی هرگز نمیتواند جایگزین تشخیص بالینی شود.
در این بخش جزئیات خواندن سی تی اسکن مغز و نتایج طبیعی و غیرطبیعی را مرور میکنیم.
نتیجه طبیعی سی تی اسکن
عبارتهای «Normal» یا «Unremarkable» در گزارش سیتی به این معناست که ساختار مغز در حالت استاندارد قرار گرفته و تصویر سی تی اسکن مغز سالم است. ویژگیهای گزارش نرمال عبارتاند از:
- نیمکره چپ و راست مغز روی تصویر آینهایشکل و کاملا متقارن هستند؛
- ساختار استخوانی جمجمه باید بدون شکستگی، تَرَک یا ضایعات استخوانی هستند؛
- سیستم بطنی و فضاهای حاوی مایع مغزی نخاعی اندازه و شکل طبیعی دارند؛
- تمایز بین ماده خاکستری و سفید مغز باید بهخوبی حفظ شده و تودهای در مسیر دیده نمیشود.
علائم غیرطبیعی در گزارش
در گزارشهای غیرطبیعی، رادیولوژیست از کلمات تخصصی برای توصیف ناهنجاریها استفاده میکند. این علائم معمولا براساس تغییر چگالی (تیرگی یا روشنبودن) بافتها شناسایی میشوند.
برخی از علائم و نتایج غیرطبیعی در گزارش سیتی اسکن مغز عبارتاند از:
- Hemorrhage (خونریزی): لکههای کاملا سفید و درخشان در بافت خاکستری مغز؛
- Lesion (تومور یا ضایعه): تودههای عامل ورم در بافت اطراف مغز؛
- Atrophy (آتروفی): کوچک شدن بافت مغز در سنین بالا یا بر اثر آلزایمر؛
- Mass Effect (اثر فشاری): جابهجایی ساختارهای نرمال مغز از مرکز بهدلیل رشد توده؛
- Hypodensity (نقاط تیره): نشانه اِدم (ورم)، سکته مغزی قدیمی یا تجمع چربی؛
- Hyperdensity (نقاط بسیار روشن یا سفید): نشانه خونریزی حاد یا رسوبات کلسیم؛
- Midline Shift (انحراف خط میانی): فشار زیاد در یک سمت مغز و راندهشدن بافت مغز بهسمت مقابل.
نقش پزشک در تفسیر نهایی
نقش پزشک در تفسیر نهایی سیتی اسکن مغز و تأیید یا رد بیماریهای مغزی چنان پررنگ است که اگر صد صفحه راهنما هم بنویسیم، قابلجایگزینی نیست. گزارش رادیولوژی تنها نیمی از پازل و نیم دیگر آن تحلیل علمی و تجربی پزشک متخصص است.
بسیاری از عوارض در تصویر سیتی اسکن مشابه به نظر میرسند. یک لکۀ تیره هم میتواند ناشی از التهاب باشد و هم نشانۀ سکته! فقط پزشک با دانش تخصصی خود قادر به تفکیک آنهاست. ازطرفی شاید یک لکه در تصویر سیتی با علائم بیمار همخوانی نداشته باشد! در این صورت نیز بررسی پزشکی و تطبیق نتیجه تست با معاینات فیزیکی بر عهدۀ پزشک متخصص است.
چه کسانی نباید سی تی اسکن مغز انجام دهند؟
سیتی اسکن مغز یکی از سریعترین و دقیقترین روشهای تشخیصی در پزشکی مدرن است، اما برای همه بیماران انتخاب اول محسوب نمیشود. در برخی شرایط، خطرات احتمالی ناشی از اشعه ایکس یا مواد شیمیایی مورد استفاده در این تست از فواید تشخیصی آن پیشی میگیرد. بنابراین، برای جلوگیری از عوارض کوتاهمدت و بلندمدت سیتی اسکن مغز، شناسایی گروههای حساس حیاتی است.
محدودیت سیتی اسکن مغز در زنان باردار
در دوران بارداری، بهویژه در سهماهه اول که اندامهای حیاتی جنین شکل میگیرند، احتیاط و دوری از اشعه یونیزان شرط عقل هر مادر بارداری است. گرچه این تست اشعه را مستقیما بهسمت سر هدایت میکند و با رحم فاصله دارد، انتقال مقدار کمی تابش به جنین اصلا بعید نیست، اتفاق ناگواری که ناهنجاریهای پرآسیب و جبرانناپذیر بهدنبال دارد!
بههمینخاطر ترجیح پزشکان استفاده از روشهای جایگزین مبتنی بر میدان مغناطیسی، مثل امآرآی (MRI) است.
افراد حساس به ماده حاجب
درصورت سابقۀ آلرژی شدید، آسم یا حساسیت به داروهای مختلف، شما در گروه پرخطر سیتی اسکن مغز با تزریق قرار میگیرید. ترکیبات یددار ماده حاجب احتمالا برای شما تهوعآور و گرمکننده است و احتمال دارد به شوک آنافیلاکسی و انسداد مجاری تنفسی ختم شود. حساسیت به غذاهای دریایی (به دلیل وجود ید) نیز نشانهای از احتمال واکنش به ماده حاجب است.
CT اسکن تزریقی در بیماران کلیوی
بیماران مبتلا به نارسایی کلیوی یا با سابقه بیماریهای مزمن کلیه باید در مورد سیتی اسکن مغز با تزریق محتاطانه عمل کنند. ماده حاجب پساز ورود به جریان خون باید توسط کلیهها تصفیه و ازطریق ادرار دفع شود. اگر کلیه در انجام این وظیفه کوتاهی کند، فرد دچار آسیب حاد کلیوی «نفروپاتی ناشی از کنتراست» میشود که ۱ تا ۳ روز ادامهدار است.
برای جلوگیری از این اتفاق، چککردن سطح کراتینین خون و شاخص GFR این افراد قبل از نوبت اسکن ضروری است.
کلام آخر دکتردکتر
سیتی اسکن مغز نقشهبرداری فوری از مغز است و ظرف کمتر از چند دقیقه، تکلیف مشکلات مغزی اورژانسی مثل خونریزی ناگهانی، تومور یا شکستگی جمجمه را روشن میکند. پزشک این آزمایش را مینویسد تا با دقت میلیمتری سلامت بافت مغز را چک کند و علت فشار و تورم در سر را پیدا کند. همهچیز در این تصویر رادیولوژی، از استخوانهای سفید تا بافت خاکستری مغز باید دقیقا سر جای خود قرار گرفته باشند.
این راهنما صرفا برای آشنایی شما با کلیات تصاویر سیتی مغز است، نه برای خودتشخیصی و خوددرمانی! تشخیص تومور یا خونریزی یک فرمول پیچیده و نیازمند همکاری رادیولوژیست و متخصص مغز و اعصاب است. پس اگر چنین برگهای در دست دارید، بدون نیاز به مراجعه حضوری و ازطریق همین سامانه دکتردکتر، جواب تفسیر آن را از زبان پزشک بشنوید.
