بیماری کبد چرب که با تجمع چربی در کبد مشخص میشود، یکی از شایعترین بیماریهای کبدی است. این بیماری در مراحل اولیه علائمی ایجاد نمیکند. به همین دلیل، ممکن است بهشکل اتفاقی در چکاپها و سونوگرافیهای مربوط به شکم خود متوجه شوید که کبد چرب دارید. بااینحال، اگر پزشکان با مشاهده علائم خاصی در شما به وجود این بیماری مشکوک شوند، برای تشخیص دقیق آن، آزمایش کبد چرب را تجویز میکنند. در این مقاله میخواهیم درباره این آزمایش و مشکلاتی که نشان میدهد صحبت کنیم.
آزمایش کبد چرب چیست؟
آزمایش کبد چرب، یک آزمایش خون است که در آن آنزیمها و پروتئینهای اصلی خون اندازهگیری میشوند. سطح بالای آنزیمها ممکن است نشاندهنده التهاب و آسیب به کبد باشد. همه آزمایشهایی که برای ارزیابی عملکرد کبد تجویز میشوند، بخشی از یک آزمایش خون کلی با عنوان آزمایش عملکرد کبد هستند.
چه فاکتورهایی در آزمایش کبد چرب بررسی میشوند؟
فاکتورهایی که برای تشخیص کبد چرب غیرالکلی یا کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD) بررسی میشوند عبارتاند از:
آزمایش آلانین ترانس آمیناز (ALT) و آزمایش آسپارتات آمینوترانسفراز (AST)
این دو آنزیم کبدی معمولا در سلولهای کبدی یافت میشوند و مسئول تبدیل پروتئینها به انرژی موردنیاز این سلولها هستند. اگر سلولهای کبدی آسیب ببینند، آنزیمها از آن به خون نشت میکنند. بنابراین سطح آنها در خون افزایش مییابد که به پزشک برای تشخیص بیماریهای مرتبط با کبد کمک میکند.
آزمایش نسبت نرمالشده بینالمللی (INR)
این آزمایش که آن را آزمایش زمان پروترومبین (PT) هم مینامند، سلامت کبد را با اندازهگیری زمان لختهشدن خون ارزیابی میکند. مقادیر PT معمولا برحسب ثانیه بیان میشوند. زمانی PT افزایش مییابد که کبد آسیب دیده باشد و دیگر نتواند فاکتورهای انعقاد خون، یعنی پروتئینهایی را که کبد سالم بهشکل طبیعی تولید میکند، بسازد. بنابراین، نتیجه INR بالا ممکن است نشانه عملکرد ضعیف کبد باشد. البته لزوما بهمعنای آن نیست که خطر خونریزی در شما بالاست.
آزمایش آلبومین
آلبومین یکی از پروتئینهای بسیار مهم بدن است که کبد آن را تولید میکند. آزمایش سرم آلبومین میزان این پروتئین را در خون شما اندازه میگیرد. هرچند سطح آلبومین به دلایل زیادی ممکن است تحتتأثیر قرار گیرد، اغلب بیماریهای کبد باعث کاهش تولید آلبومین میشوند. بنابراین، سطح پایین آلبومین ممکن است نشاندهنده بیماری جدی و طولانیمدت کبد باشد. البته گاهی ممکن است بهخاطر تغذیه نامناسب سطح آن کاهش یافته باشد.
شمارش کامل خون (CBC)
آزمایش CBC یکی دیگر از نشانگرهای سلامت کبد است. تعداد کم پلاکتها ممکن است نشاندهنده سیروز کبدی باشد.
آزمایش فیبروشور (FibroSURE)
این آزمایش شش نشانگر عملکرد کبد را اندازه میگیرد و مقدار موردنظر برای نشاندادن میزان عملکرد کبد شما را تعیین میکند.
برای انجام آزمایش کبد چرب، علاوه بر مراجعه به آزمایشگاه، میتوانید از خدمات آزمایش در منزل استفاده کنید. این روش برای افرادی مناسب است که به دلایل مختلف وقت کافی یا شرایط حضور در آزمایشگاهها را ندارند. برای انجام آزمایش در منزل در سایت دکتردکتر درخواست خود را ثبت کنید و تاریخ و روز مدنظرتان را تنظیم کنید. در زمان مقرر، نیروهای نمونهگیر ما به منزلتان اعزام میشوند و نمونه خون شما را در شرایط کاملا استریل جمعآوری و به آزمایشگاه ارسال میکنند.
تفسیر آنزیمهای کبدی (ALT و AST) در تشخیص کبد چرب
در این بخش به شما خواندن آزمایش کبد چرب را توضیح میدهیم. به یاد داشته باشید که تفسیر آزمایش نیاز به تجربه و بررسی دقیق دارد و برای تشخیص بیماری یا سلامت کبد عوامل زیادی باید در نظر گرفته شود. درنتیجه، با دیدن جواب آزمایش بلافاصله نگران نشوید و حتما تفسیر آن را برعهده پزشک بگذارید.
- سطح معمول آنزیم ALT: بین ۰ تا ۴۵ واحد بینالمللی در لیتر (IU/L)؛
- سطح نرمال آنزیم AST: بین ۰ تا ۳۵ واحد بینالمللی در لیتر؛
- آلبومین: ۴۰ تا ۶۰ گرم در لیتر؛
- زمان پروترومبین: ۱۰٫۹ تا ۱۲٫۵ ثانیه (ممکن است بسته به آزمایش این اعداد تاحدودی متفاوت باشند).
سطح بالای آنزیمهای ALT و AST ممکن است نشاندهنده آسیب کبدی باشد. اگر هردو به یک اندازه بالا باشند، احتمالا نشانه آسیب غیرالکلی شامل عفونت یا مسمومیت است. اگر AST دوبرابر ALT بالا باشد، نشانه آسیب ناشی از الکل است. این یکی از تفاوتهای کبد چرب الکلی و غیرالکلی در نتایج آزمایشگاهی است.
علاوه بر آن، پزشک ممکن است از نتایج ALT و AST درمقایسهبا سن و تعداد پلاکتهای شما، برای محاسبه شاخص فیبروز- ۴ (FIB-4) استفاده کند. عدد این شاخص نشان میدهد که فیبروز کبد تا چه میزان پیشرفت کرده است. اگر این شاخص بالای ۲٫۶۷ باشد، تا ۸۰درصد مواقع به پزشک در پیشبینی فیبروز پیشرفته در افراد مبتلا به کبد چرب کمک میکند.
نکته: نتیجه خارج از این محدوده، بهمعنای آن نیست که به کبد چرب مبتلا هستید؛ اما نشان میدهد که آیا به سونوگرافی کبد، سیتیاسکن یا MRI نیاز دارید یا نه.
نقش سونوگرافی در تشخیص گرید ۱، ۲ و ۳ کبد چرب
اگر پزشک به بیماری یا آسیب کبدی مشکوک شود، معمولا اولین روشی که تجویز میکند، سونوگرافی کبد است. سونوگرافی با امواج فراصوت برای ثبت تصاویر دقیقی از اندامهای داخلی بدن کار میکند. این روش بدون درد، بدون اشعه و غیرتهاجمی است.
کبد چرب براساس میزان تجمع چربی در سلولهای کبدی به سه گرید خفیف، متوسط و شدید تقسیم میشود. سونوگرافی میتواند وجود چربی در کبد و شدت تقریبی آن را نشان دهد اما میزان دقیق التهاب یا فیبروز را مشخص نمیکند.
معیارهای سونوگرافی برای تشخیص کبد چرب
تشخیص کبد چرب در سونوگرافی معمولا براساس یافتههای زیر انجام میشود:
- افزایش اکوژنیسیته (روشنترشدن) پارانشیم کبد؛
- افزایش کنتراست کبد نسبت به قشر کلیه راست (کبد روشنتر از کلیه دیده میشود)؛
- تضعیف پرتو در عمق، به این دلیل که چربی بیشتر امواج را جذب میکند؛
- کاهش وضوح عروق داخل کبدی و دیافراگم؛
- افزایش وضوح یا برجستهشدن دیوارههای رگ و گاهی دیواره کیسه صفرا.
پزشک با کمک سونوگرافی علاوه بر بررسی بافت، اندازه و شکل کبد، وضعیت عروق کبدی، قطر و ساختار مجاری صفراوی را نیز ارزیابی میکند. همچنین بررسی اندازه طحال و وجود مایع غیرطبیعی در شکم هم با سونوگرافی امکانپذیر است.
گرید ۱
در گرید ۱ افزایش خفیف اکوژنیسیته کبد دیده میشود اما همچنان دیافراگم و عروق داخل کبدی بهخوبی قابلمشاهدهاند. بیمار معمولا علائم بیماری کبد چرب را ندارد.
گرید ۲
در گرید ۲ افزایش اکوژنیسیته واضحتر است و دید عروق داخل کبدی و دیافراگم تا حدی کاهش مییابد. این نشاندهنده تجمع بیشتر چربی در سلولهای کبدی است.
گرید ۳
در گرید ۳ کبد بهطور قابلتوجهی روشنتر از حد طبیعی دیده میشود و ساختار عروق داخل کبدی بهسختی قابل تشخیص است. این مرحله نشاندهنده تجمع زیاد چربی است و درصورت بیتوجهی به درمان، خطر پیشرفت به التهاب کبدی ناشی از چربی و در مراحل بعدی، فیبروز افزایش مییابد.
محدودیتهای سونوگرافی در کبد چرب
سونوگرافی معمولی (US) بهدلیل دسترسی گسترده، تحملپذیری خوب و هزینه مناسب، رایجترین روش تصویربرداری برای تشخیص کبد چرب است. بااینحال، ممکن است نتواند میزان دقیق التهاب یا فیبروز کبد را مشخص کند. به همین دلیل، در موارد پیشرفته یا مشکوک، پزشک ممکن است آزمایشهای تکمیلی مانند بررسی آنزیمهای کبدی در آزمایش خون، فیبرو اسکن یا در موارد خاص بیوپسی کبد را توصیه کند.
آزمایش فیبرواسکن، دقیقترین روش برای سنجش آسیب و اسکار کبد
فیبرواسکن که الاستوگرافی گذرای کنترلشده با لرزش (VCTE) هم نامیده میشود، یک فناوری کاملا بدون درد است که از امواج اولتراسوند برای اندازهگیری میزان سفتی کبد استفاده میکند. روش کار آن شبیه سونوگرافی است. تکنیسین مربوطه ابتدا یک پروب روی پوست بین دندهها در سمت راست قفسه سینه قرار میدهد و سپس با فشار یک دکمه، ارتعاشات را به کبد منتقل میکند. این اسکن حدود ۱۵ دقیقه زمان میبرد و مدتزمانی را که برای رسیدن ارتعاش به عمق خاصی از کبد نیاز است محاسبه میکند. هرچه کبد سفتتر باشد، مدتزمان بیشتری طول میکشد تا ارتعاش به عمق کبد برسد. نتایج آن به این صورت است:
- بین ۵ تا ۷٫۴: احتمالا فیبروز خفیف دارید؛
- بین ۵ تا ۹٫۴: ممکن است فیبروز شما شدت متوسطی دارد؛
- از ۹٫۵ به بالا: ممکن است بهمعنای فیبروز یا سیروز شدید باشد.
گاهی فیبرواسکن میزان چربی موجود در کبد را هم با عدد خاصی مشخص میکند. این مقدار پارامتر تضعیف کنترلشده (CAP) نامیده میشود و مقدار تجمع چربی در کبد را نشان میدهد. به همین دلیل، فیبرواسکن درحالحاضر دقیقترین روش تشخیص کبد چرب است.
تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (MRI)
روش MRI از یک میدان مغناطیسی قوی، امواج رادیویی و یک رایانه برای تصویربرداری از داخل بدن استفاده میکند. این روش برای بررسی دقیق اندامهای داخلی ازجمله کبد استفاده میشود و ممکن است میزان آسیب کبدی را نشان دهد.
علائم هشداردهنده کبد چرب
کبد چرب بهویژه در مراحل اولیه، معمولا علامت واضحی ایجاد نمیکند. به همین دلیل، بسیاری از افراد در طول معاینات پزشکی معمول، سونوگرافی یا آزمایشهای دیگری که انجام میدهند، بهشکل اتفاقی متوجه آن میشوند. بااینحال، علائمی وجود دارند که میتوان آنها را هشداری برای کبد چرب دانست. در این صورت، باید چکاپ آنزیمهای کبدی یا آزمایشهای تصویربرداری مربوط به این بیماری را انجام دهید. برخی از این علائم شامل خستگی، دردهای شکمی، کاهش وزن غیرقابلتوضیح و بزرگشدن کبد باشد.
در مراحل پیشرفتهتر این بیماری، ممکن است علائم قابلتوجهتر و شدیدتری مانند موارد زیر بروز کند:
درد مداوم و شدید شکم
با آسیب بیشتر کبد، ناراحتی یا درد شکم ممکن است وخامت بیشتری پیدا کند. این دردها بهویژه در سمت راست بالای شکم احساس میشوند.
آسیت
آسیت به تجمع مایع در حفره شکمی میگویند که باعث تورم و ناراحتی شکم میشود. این یک عارضه شایع از بیماری پیشرفته کبد است.
کبودی و خونریزی آسان
کبد پروتئینهای موردنیاز برای انعقاد خون را تولید میکند. اگر آسیب کبدی به مراحل پیشرفتهتر برسد، فرد معمولا بهخاطر یک آسیب جزئی دچار کبودی و خونریزی طولانیمدت میشود.
زردی
یکی از علائم کبد چرب در چهره زردشدن پوست و سفیدی چشم است که یرقان نامیده میشود. این علامت زمانی رخ میدهد که عملکرد کبد بهدلیل بیماریهایی مانند سیروز با اختلال قابلتوجهی مواجه باشد.
گیجی و تغییرات ذهنی
انسفالوپاتی کبدی وضعیتی است که در مراحل پیشرفتهتر بیماری کبد رخ میدهد. این بیماری ممکن است به گیجی، مشکل در تمرکز، مشکلات حافظه و حتی تغییر هوشیاری منجر شود.
کاهش وزن ناخواسته
کاهش وزن قابلتوجهی که هیچ توضیحی برای آن ندارید، ممکن است نشانه بیماری پیشرفته کبد باشد.
خستگی و ضعف
هرچه کبد عملکرد ضعیفتری داشته باشد، خستگی و ضعف بدنی فرد بیمار بیشتر میشود.
خارش پوست
در بیماری پیشرفته کبد بهدلیل تجمع سموم در خون، ممکن است مدام در پوست نقاط مختلف بدنتان خارش داشته باشید.
رگهای عنکبوتی و تغییرات پوستی
آنژیومهای عنکبوتی و سایر تغییرات پوستی مانند قرمزی کف دست، ممکن است در افراد مبتلا به بیماری پیشرفته کبدی نسبت به افراد دیگر قابلمشاهدهتر باشند.
خونریزی دستگاه گوارش
سیروز کبد ممکن است به ایجاد واریس در دستگاه گوارش (که در آن رگهای خونی گشاد میشوند) منجر شود. در این صورت، دستگاه گوارش خونریزی میکند و ممکن است علائمی مانند مدفوع سیاه و قیری یا استفراغ خون ایجاد کند.
اگر چنین علائمی دارید، بلافاصله به یک دکتر گوارش مراجعه کنید. برای راحتی بیشتر، میتوانید از خدمات ویزیت آنلاین دکتردکتر بهرهمند شوید و در منزلتان با پزشک مشاوره کنید. درصورت تمایل به مراجعه حضوری، سامانه نوبتدهی آنلاین دکتردکتر هم فعال است و به شما در یافتن مطب پزشک مورد نظرتان کمک میکند.
آمادگیهای لازم قبل از انجام آزمایشهای کبد چرب
در این بخش، شرایط آزمایش کبد چرب را هنگام آزمایش خون و تصویربرداری توضیح میدهیم.
آمادگی برای آزمایش خون
قبل از انجام آزمایش خون برای کبد چرب، احتمالا باید ۱۰ تا ۱۲ ساعت ناشتا باشید (چیزی نخورید و ننوشید). برخی داروها ممکن است بر نتایج آزمایش شما تأثیر بگذارند؛ قبل از اینکه خودسرانه آنها را قطع کنید، به پزشک اطلاع دهید.
آمادگی برای سونوگرافی کبد
برای سونوگرافی کبد، آمادگی خاصی لازم نیست؛ بااینحال، ممکن است از شما بخواهند قبل از اسکن ناشتا باشید. در این صورت، احتمالا بهمدت ۶ تا ۱۲ ساعت قبل از اسکن نباید چیزی بخورید. اگر سیستم گوارش خالی نباشد، ممکن است غذا و نفخ حاصل از آن، با امواج اولتراسوند تداخل ایجاد کنند.
کلام آخر دکتردکتر
در این مقاله، درباره آزمایش کبد چرب صحبت کردیم. این بیماری در مراحل اولیه هیچ علامت خاصی ندارد و به همین دلیل، بسیار مهم است که چکاپهای دورهای یا معاینات معمول خود را انجام دهید. برای تشخیص کبد چرب، اولین گزینه آزمایش خون و بررسی آنزیمهای کبدی شامل ALT و AST است. بااینحال، این دو فاکتور تعیینکننده نیستند و به بررسی علائم بیمار، سونوگرافی کبد و در مراحل پیشرفتهتر به فیبرواسکن نیاز است.
درباره هزینه آزمایش کبد چرب، بهدلیل تغییرات سریع قیمت در کشور، نمیتوان عدد دقیقی را تعیین کرد. بااینحال، اگر از خدمات آزمایش در منزل دکتردکتر استفاده کنید، هم مقرونبهصرفهتر است و هم از هزینه رفتوآمدتان کاسته میشود. تفسیر آزمایش هم رایگان است.
سوالات متداول
منابع
