فنتانیل یکی از قویترین داروهای مسکن از گروه اپیوئیدهاست که بهطور گسترده در پزشکی برای کنترل دردهای شدید، بهویژه پساز جراحیها یا در بیماران مبتلا به سرطان، استفاده میشود. این دارو بهدلیل قدرت اثر بسیار بالا (چندین برابر قویتر از مورفین) تنها تحت نظارت دقیق پزشکی تجویز میشود و مصرف آن خارج از چهارچوب درمان ممکن است خطرات جدی و حتی تهدیدکننده حیات به همراه داشته باشد. در سالهای اخیر، نام فنتانیل علاوهبر حوزه پزشکی، بهدلیل نقش آن در بحران مصرف مواد مخدر در برخی کشورها نیز بیشتر مطرح شده است. در این مقاله، بهطور کامل بررسی میکنیم فنتانیل چیست، چگونه عمل میکند و در چه شرایطی استفاده میشود.
داروی فنتانیل چیست و چطور عمل میکند؟
فنتانیل یک داروی اپیوئید ساخت انسان است که برای درمان دردهای شدید استفاده میشود. این دارو ۵۰ تا ۱۰۰ برابر قویتر از مورفین است.
فنتانیل با اثر گذاشتن بر گیرندههای بدن به کاهش احساس درد کمک میکند؛ به این صورت که نحوه درک و واکنش بدن نسبت به درد را تغییر میدهد. فنتانیل با گیرندههای موجود در مغز شما تعامل میکند و احساساتی مانند تسکین درد، آرامش، رضایت و لذت ایجاد میکند.
اگرچه مصرف فنتانیل تحتنظر پزشک در محیط درمانی ایمن است، برخی افراد آن را بهصورت غیرقانونی مصرف میکنند که میتواند منجر به اوردوز (مصرف بیش از حد) شود.
نرخ مرگومیر فنتانیل غیرقانونی در حال افزایش است، تاحدی به این دلیل که فنتانیل را اغلب با سایر مواد مخدر مخلوط میکنند یا بهجای آن میفروشند. بهدلیل قدرت بسیار بالای فنتانیل مقدار بسیار کمی از آن میتواند باعث مرگ شود.
فنتانیل چطور ساخته میشود؟
فنتانیل در دسته داروهایی به نام اپیوئیدها (داروهای مسکن مخدردار) قرار دارد. اپیوئیدها بهطور طبیعی از گیاه خشخاش به دست میآیند. درحالیکه برخی از اپیوئیدها بهطور مستقیم از این گیاه استخراج میشوند، فنتانیل در آزمایشگاه و توسط دانشمندان با استفاده از ساختار شیمیایی مشابه ساخته میشود.
افراد فنتانیل غیرقانونی را بهشکل پودر، محلول ریختهشده روی کاغذهای جاذب، قطره چشمی یا اسپری بینی یا بهصورت قرصهایی که شبیه داروهای اپیوئیدی تجویزی هستند، به فروش میرسانند.
فنتانیل همچنین ممکن است بهشکل انحرافی مصرف شود، یعنی دارو توسط پزشک تجویز شده، اما طبق دستور مصرف نمیشود یا به فرد دیگری فروخته یا داده میشود.
موارد مصرف فنتانیل در پزشکی
اگر بهدلیل سرطان، آسیب عصبی، جراحت شدید یا جراحی بزرگ دچار دردهای شدید و ناگهانی باشید، پزشک ممکن است برای شما فنتانیل تجویز کند.
این دارو برای افراد ۱۸ سال به بالایی (یا حداقل ۱۶ سال در صورت استفاده از قرصهای مکیدنی) تجویز میشود که بهطور منظم از داروهای مسکن مخدر دیگر استفاده میکنند، و نسبت به اثرات آن تحمل دارویی پیدا کردهاند.
قبلاز تجویز فنتانیل پزشک باید مطمئن شود که شما به این دارو یا سایر داروهای مسکن مخدر حساسیت ندارید. اگر هرکدام از موارد زیر را داشتهاید، به پزشک اطلاع دهید:
- آپنه خواب؛
- مشکلات تنفسی؛
- تومور مغزی؛
- آسیب سر؛
- سکته مغزی؛
- تشنج؛
- بیماری کبد یا کلیه؛
- ضربان قلب کند یا سایر مشکلات قلبی؛
- فشار خون پایین؛
- بیماریهای روانی مانند افسردگی یا اسکیزوفرنی؛
- توهم.
همچنین اگر موارد زیر درباره شما صدق میکند، پزشک را مطلع کنید:
- در ۱۴ روز گذشته از داروهای ضدافسردگی به نام مهارکنندههای MAO استفاده کردهاید؛
- باردار هستید، قصد بارداری دارید یا در دوران شیردهی هستید.
فنتانیل در چه اشکال دارویی عرضه میشود؟
فنتانیل در چند شکل و با قدرت اثر متفاوت موجود است، ازجمله:
- پچهای پوستی (چسبهایی که روی پوست قرار میگیرند)؛
- قرصهای مکیدنی (Actiq)؛
- قرصهای دهانی کنار گونه (Fentora) که داخل دهان حل میشوند؛
- قرصهای زیرزبانی (Abstral)؛
همچنین، فنتانیل ممکن است بهصورت اسپری بینی یا فنتانیل تزریقی (داخل عضله یا ورید) برای درد شدید و حاد یا قبلاز جراحی نیز استفاده شود.
نحوه مصرف و دوز فنتانیل
مهم است هنگام مصرف فنتانیل دقیقاً طبق دستور پزشک یا داروساز عمل کنید.
هرگز داروی اپیوئیدی را که برای فرد دیگری تجویز شده مصرف نکنید و همچنین، داروی خود را به شخص دیگری ندهید. پزشک بهترین فرد برای تعیین این است که آیا فنتانیل برای شما مناسب است یا نه، چه مقدار نیاز دارید و تا چه مدت باید مصرف کنید.
همیشه مطمئن شوید که شکل دارویی و دوز صحیح فنتانیل را مصرف میکنید. قرصهای مکیدنی و دیگر قرصهای فنتانیل قابلجایگزینیِ با هم نیستند، بنابراین باید دقیقاً همان برندی را که پزشک تجویز کرده استفاده کنید.
اشکال مختلف فنتانیل به روشهای متفاوتی مصرف میشوند:
روش مصرف پچهای پوستی (Transdermal patches)
پچها روی پوست خشک، بدون التهاب و بدون مو در قسمت بالای بدن قرار داده میشوند.
- قبلاز استفاده، تاریخ و ساعت را با ماژیک روی پچ بنویسید.
- پچ را نبرید و اگر آسیبدیده است استفاده نکنید.
- هر پچ را پساز ۷ روز تعویض کنید و روی ناحیهای متفاوت از پوست قرار دهید.
- حداقل تا ۳ هفته از استفاده مجدد روی یک ناحیه خودداری کنید.
- در فاصله تعویض پچ، بررسی کنید که هنوز به پوست چسبیده باشد.
- هنگام استفاده، پچ را در معرض گرمای مستقیم (مثل پتو برقی، کیسه آب گرم، سونا یا حمام داغ) قرار ندهید.
- بعداز برداشتن پچ، آن ناحیه پوست را تا ۲ روز در معرض نور مستقیم خورشید قرار ندهید، چون حساستر است.
- وقتی میخواهید پچ مصرفشده را دور بیندازید، آن را تا کنید تا دو طرف چسبناک روی هم قرار بگیرند.
نحوه مصرف قرصهای مکیدنی (Lozenges – Actiq)
این قرصها داخل دهان، کنار گونه قرار میگیرند و با یک نگهدارنده جابهجا میشوند.
- اجازه دهید طی حدود ۱۵ دقیقه حل شود، بدون جویدن.
- بهداشت دهان را رعایت کنید چون این قرصها حاوی قند هستند.
- قرصهای نیمهمصرفشده باید به داروخانه بازگردانده شوند.
قرصهای زیرزبانی (Sublingual tablets – Abstral)
این قرصها زیر زبان قرار میگیرند و باید تا زمان حل شدن در همانجا باقی بمانند.
- نباید جویده، بلعیده یا خرد شوند.
- ممکن است باعث خشکی دهان شوند؛ در این صورت، قبلاز مصرف با کمی آب، دهان خود را مرطوب کنید.
قرصهای گونهای (Buccal tablets – Fentora)
این قرصها بین لثه و گونه، نزدیک دندانهای عقب قرار میگیرند. گاهی هم زیر زبان استفاده میشوند.
- قرص را تا زمان مصرف از بسته خارج نکنید.
- اجازه دهید کاملاً حل شود، بدون جویدن یا مکیدن.
- اگر دهان خشک است، قبلاز مصرف کمی آب بنوشید یا دهان را مرطوب کنید.
- هنگام حل شدن قرص غذا یا نوشیدنی مصرف نکنید.
- اگر بعداز ۳۰ دقیقه باقیماندهای از قرص ماند، میتوان آن را با آب بلعید.
اسپری بینی (Intranasal fentanyl)
این نوع اسپری داخل بینی استفاده میشود و معمولاً برای تسکین درد کودکان در محیط بیمارستان به کار میرود و توسط کادر درمانی تجویز و کنترل میشود.
تزریق فنتانیل (Fentanyl injections)
تزریق فنتانیل فقط توسط متخصصان و در مراکز درمانی انجام میشود.
دوز فنتانیل را دقیقاً مطابق دستور پزشک مصرف کنید. بهدلیل قدرت بسیار بالای فنتانیل، دوزهای اولیه آن بسیار کم هستند؛ مثلاً یک دوز تزریقی وریدی برای بزرگسالان ممکن است بین ۵۰ تا ۱۰۰ میکروگرم باشد. بااینحال، در بیماران تحت درمان طولانیمدت مانند بیماران مبتلا به سرطان، دوزها میتوانند بهطور قابلتوجهی بیشتر باشند.
بهطور تقریبی، دوز ۱۰۰ میکروگرم فنتانیل معادل حدود ۱۰ میلیگرم مورفین است.
عوارض فنتانیل
تمام داروهای اپیوئیدی، ازجمله فنتانیل، ممکن است عوارض جانبی داشته باشند؛ ازجمله مشکلات تنفسی که ممکن است تهدیدکننده حیات باشند. احتمال بروز عوارض در شرایط زیر بیشتر است:
- در شروع مصرف فنتانیل؛
- پساز افزایش دوز؛
- در افراد سالمند؛
- در افرادی که از قبل مشکلات ریوی دارند.
عوارض فنتانیل مشابه سایر اپیوئیدها هستند و شامل موارد زیر میشوند:
- راش یا واکنش پوستی در محل چسب فنتانیل؛
- یبوست؛
- سردرد یا سرگیجه؛
- خستگی یا خوابآلودگی (بهویژه بلافاصله بعداز مصرف دوز)؛
- کاهش اشتها، تهوع و استفراغ.
اپیوئیدها داروهای قوی ضددرد هستند که میتوانند باعث مشکلات تنفسی خطرناک یا حتی مرگ شوند.
فنتانیل ممکن است توانایی شما را برای رانندگی یا کار با ماشینآلات سنگین کاهش دهد. اگر بهتازگی مصرف یک داروی اپیوئیدی را شروع کردهاید یا دوز آن را تغییر دادهاید، احتمال بروز حادثه در شما بیشتر است. از پزشک خود بپرسید که آیا در زمان مصرف فنتانیل رانندگی برای شما قانونی و مجاز هست یا خیر.
اثر فنتانیل در افراد مختلف متفاوت است. اگر هنگام مصرف این دارو هریک از این عوارض را تجربه کردید یا هر علامتی مشاهده کردید که باعث احساس ناخوشی میشود، باید با پزشک یا داروساز خود مشورت کنید.
تحمل دارویی و وابستگی به اپیوئیدها
اگر از داروهای اپیوئیدی استفاده کنید، ممکن است دچار «تحمل دارویی» شوید. این یعنی برای رسیدن به همان اثر قبلی، نیاز به مقدار بیشتری از دارو دارید. در این حالت، احتمال بروز عوارض جانبی نیز با افزایش دوز بیشتر میشود.
همچنین، ممکن است حتی اگر فنتانیل را دقیقاً طبق دستور پزشک و بهمدت کوتاهی مصرف کنید، به آن وابسته شوید. پزشک شما نحوه مصرف فنتانیل را تحتنظر میگیرد تا خطر آسیب، سوءمصرف و اعتیاد کاهش یابد.
مصرف بیش از حد (اوردوز) فنتانیل
اگر مقدار زیادی فنتانیل مصرف کنید (اوردوز)، باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید. مصرف بیش از حد داروهای اپیوئیدی ممکن است باعث توقف تنفس شود.
علائم اوردوز فنتانیل عبارتاند از:
- خوابآلودگی شدید؛
- مشکل در تنفس؛
- از دست دادن هوشیاری؛
- تنگ شدن شدید مردمک چشم (خیلی کوچک شدن مردمکها).
موارد منع مصرف فنتانیل
فنتانیل برای برخی افراد مناسب نیست ازجمله کسانی که:
- الکل مصرف میکنند؛
- داروهای دیگری که باعث خوابآلودگی میشوند مصرف میکنند (مانند بنزودیازپینها)؛
- عملکرد ریه یا کبد آنها دچار اختلال است.
تداخل دارویی فنتانیل با داروهای دیگر
در طول درمان با فنتانیل، از مصرف الکل یا داروهایی که حاوی الکل هستند خودداری کنید. این کار میتواند عوارض مربوط به سیستم عصبی مانند خوابآلودگی، سرگیجه، سبکی سر، دشواری در تمرکز و اختلال در تفکر و قضاوت را افزایش دهد. در موارد شدید، ممکن است فشار خون پایین، مشکلات تنفسی، غش، کما یا حتی مرگ رخ دهد.
همچنین، باید از مصرف گریپفروت و آب گریپفروت پرهیز کنید، زیرا ممکن است سطح دارو در خون و اثرات آن را افزایش دهد.
ممکن است فنتانیل با برخی داروها و مواد تداخلهای شدید و حتی مرگبار داشته باشد؛ بهویژه مصرف همزمان آن با داروهای تضعیفکننده سیستم عصبی مرکزی (CNS depressants) مانند الکل، بنزودیازپینها و سایر اپیوئیدها ممکن است باعث خوابآلودگی شدید، کاهش تنفس، کما یا مرگ شود.
همچنین، فنتانیل با مهارکنندههای آنزیم CYP3A4 (مثل برخی داروهای ضدقارچ آزولی، کلاریترومایسین، ریتوناویر، کتوکونازول و ایتراکونازول) تداخل دارد. این داروها میتوانند سطح فنتانیل را در خون افزایش دهند و خطر بروز سرکوب تنفسی شدید و مرگبار را بالا ببرند.
ازسویدیگر، داروهای سروتونرژیک مانند SSRIها، SNRIها و MAOIها (اگر در ۱۴ روز اخیر مصرف شده باشند) در ترکیب با فنتانیل ممکن است باعث سندرم سروتونین شوند؛ یک وضعیت خطرناک که علائمی مانند بیقراری، لرزش، تب بالا و اختلال هوشیاری دارد.
سایر داروها نیز ممکن است اثرات آرامبخش فنتانیل را تشدید کنند ازجمله:
- برخی داروهای پارکینسون؛
- داروهای ضدافسردگی؛
- آنتیهیستامینها.
به همین دلیل، مطلع کردن پزشک بهطور کامل از تمام داروها، مکملها و حتی داروهای گیاهی مصرفی، برای جلوگیری از تداخلهای خطرناک ضروری است.
شرایط نگهداری فنتانیل
این دارو را در بستهبندی اصلی خود، کاملاً دربسته و دور از دسترس کودکان نگهداری کنید. همچنین، آن را در محلی قرار دهید که برای دیگران، ازجمله مهمانان، بهراحتی قابلدسترسی نباشد. فنتانیل را در جای امنی نگه دارید تا هیچکس نتواند بهطور تصادفی یا عمدی از آن استفاده کند. برای دور نگه داشتن کودکان از قرصهای مکیدنی، از قفلهای ایمنی مخصوص کودکان و سایر تجهیزات ارائهشده توسط سازنده استفاده کنید. مقدار داروی باقیمانده را مرتب بررسی کنید تا اگر چیزی کم شده است، سریع متوجه شوید.
فنتانیل را در دمای اتاق و دور از گرما و رطوبت زیاد نگهداری کنید و از یخ زدن آن جلوگیری کنید.
داروهای تاریخگذشته یا بدون نیاز باید فوراً ازطریق برنامههای جمعآوری دارو دور ریخته شوند. اگر به چنین برنامهای دسترسی ندارید، فنتانیل را داخل توالت بریزید تا دیگران نتوانند از آن استفاده کنند.
فراموش نکنید فنتانیل دارویی خطرناک است، پساز خطر آن غافل نشوید. همیشه آن را دور از دید و دسترس کودکان نگه دارید، زیرا بسیاری از بستهبندیها کاملاً ایمن نیستند. درپوشهای ایمنی را حتماً ببندید و دارو را در محلی امن، دور از دید و دسترس کودکان قرار دهید.
خطر چشمگیر مصرف فنتانیل غیرمجاز
مانند هر داروی اپیوئیدی، فنتانیل نیز پتانسیل ایجاد اعتیاد و سوءمصرف را دارد. فنتانیل در مقایسه با سایر اپیوئیدها مانند مورفین بسیار قویتر است و زمانی که مواد مخدر خیابانی با فنتانیل مخلوط میشوند، احتمال اوردوز بهطور چشمگیری افزایش مییابد. علاوهبر این، اغلب آن را با هروئین ترکیب میکنند تا اثر «نشئگی» را بیشتر کند. این ترکیب باعث میشود خطر اوردوز افزایش یابد؛ بهویژه اگر فرد از وجود فنتانیل در ماده مصرفی خود آگاه نباشد و دوز معمول هروئین را مصرف کند.
یکی دیگر از نگرانیهای جدی، استفاده از انواع غیرقانونی فنتانیل در بازار سیاه است؛ بهویژه کارفنتانیل که بهراحتی با فنتانیل اشتباه گرفته میشود، اما بسیار قویتر است. برخی افراد از آن بهعنوان جایگزین هروئین استفاده میکنند. کارفنتانیل آنقدر قدرتمند است که وقتی مقامات کانادایی در سال ۲۰۱۶ محمولهای یک کیلوگرمی از آن را ضبط کردند، تخمین زده شد که این مقدار برای کشتن دهها میلیون نفر کافی است.
هشدار جدی: هرگز فنتانیل را خودسرانه و بدون تجویز پزشک مصرف نکنید.
کلام آخر دکتردکتر
فنتانیل داروی اپیوئیدیِ بسیار قوی و مصنوعی است که نقش مهمی در کنترل دردهای شدید، بهویژه در بیماران مبتلا به سرطان، پساز جراحیهای بزرگ و در بخشهای مراقبتهای ویژه دارد. این دارو با اثر بر سیستم عصبی مرکزی، نحوه درک بدن از درد را تغییر میدهد و به همین دلیل یکی از مؤثرترین مسکنهای موجود به شمار میرود.
بااینحال، قدرت بالای فنتانیل در کنار مزایای درمانی، آن را به دارویی حساس و پرخطر تبدیل کرده است. مصرف نادرست، تداخل با برخی داروها یا مواد مانند الکل، و افزایش دوز بدون نظارت پزشکی میتواند عوارض جدی ازجمله مشکلات تنفسی، وابستگی و حتی مرگ به همراه داشته باشد. بنابراین، استفاده از فنتانیل باید حتماً تحتنظر پزشک و با رعایت دقیق دستورالعملها انجام شود.
آگاهی از نحوه مصرف صحیح، عوارض احتمالی و تداخلات دارویی، نقش مهمی در افزایش ایمنی و بهرهمندی مؤثر از این دارو دارد. برای دریافت مشاوره میتوانید در دکتردکتر فوری و بیدردسر نوبت ویزیت آنلاین یا حضوری بگیرید.
