زنان در دوران بارداری دچار ناراحتیهای مختلفی میشوند که یکی از آنها درد ناف است. درد ناف در بارداری میتواند دلایل مختلفی داشته باشد، دلایلی مانند بزرگشدن رحم و فشارآوردن آن به دیواره شکم. بیشتر علل درد در ناحیه ناف در بارداری بیضرر هستند و با تولد نوزاد برطرف میشوند ولی بعضی به رسیدگی پزشکی نیاز دارند. در ادامه بعضی از شایعترین دلایل درد ناف در بارداری و درمانهای خانگی برای تسکین آنها را شرح میدهیم. در پایان نیز به علائمی اشاره میکنیم که با مشاهده آنها باید به پزشک مراجعه کنید.
آیا درد ناف در بارداری طبیعی است؟
درد ناف از مشکلات رایج دوران بارداری است. بدن در دوران بارداری دچار تغییرات زیادی میشود مانند رشد رحم و کشیدهشدن عضلات شکم. این تغییرات میتوانند موجب ناراحتی یا درد در ناف و اطراف آن شوند. اگرچه ناف درد در بارداری معمولا جدی نیست، باید بررسی شود زیرا میتواند نشانه مشکلی جدی باشد.
بعضی از زنان در ناحیه ناف خود هیچ دردی احساس نمیکنند؛ بعضی دیگر ممکن است در یک بارداری درد داشته باشند ولی در بارداری بعدی دردی احساس نکنند. اگر احساس ناراحتی میکنید، نگران نباشید. این درد به احتمال زیاد به بزرگتر شدن شکم، بهویژه در سهماهه دوم و سوم، مرتبط است.
علت درد ناف در بارداری
بدن مادر برای جادادن جنین درحالرشد تغییرات زیادی میکند که ممکن است منجر به درد ناف شوند. در بیشتر موارد این درد خطرناک نیست و با گذشت زمان یا پس از زایمان از بین میرود ولی گاهی درد ناف در زمان بارداری میتواند نشانه بیماریهای جدیتری باشد. در ادامه بعضی از دلایل رایج درد ناف در بارداری را بیان میکنیم.
کشیدگی عضلات و پوست شکم
در دوران بارداری افزایش وزن و جابجایی اندامها، پوست و عضلات اطراف شکم را کشیده میکند. این کشش گاهی موجب «دیاستازیس رکتی» میشود. دیاستازیس رکتی شرایطی است که در آن عضلات راست شکمی به دو نیمه چپ و راست تقسیم میشوند. عضلات راست شکمی یک جفت عضله بزرگ هستند که از زیر استخوان سینه شروع و به لگن ختم میشوند. دیاستازیس رکتی مستقیما موجب درد ناف نمیشود ولی میزان بافت میان رحم و ناف را کاهش میدهد. این میتواند حساسیت به فشار در این ناحیه را افزایش دهد.
پوست اطراف ناف با بزرگشدن شکم بهشدت کشیده میشود. کشش پوست میتواند موجب درد و خارش موضعی در ناف و اطراف آن شود. با گذر از مراحل رشد سریع ممکن است دچار ترکهای پوستی، خارش و درد شوید. ناف در طول تمام این حرکتها و جابجاییها در مرکز قرار دارد و بنابراین ممکن است که در فرایند این تغییرات تحریک شود. مرطوب نگهداشتن پوست به جلوگیری از ترکهای پوستی و خارش کمک میکند.
در دوران بارداری درد رباط گرد نزدیک ناف شایع است. این درد دراثر کشش رباطهای حمایتی رحم ایجاد میشود. درد رباط گرد معمولا در طرفین احساس میشود ولی میتواند به ناف برسد و موجب ناراحتی بیشتر شود.
بزرگشدن رحم
رحم در دوران بارداری رشد میکند و از محل معمول خود خارج میشود. رشد رحم به شکم، ازجمله ناحیه اطراف ناف، فشار وارد میکند. درنتیجه پوست و عضلات کشیده میشوند که منجر به ناراحتی یا درد میشود. ناحیه اطراف ناف به رشد رحم و فشاری که وارد میکند بسیار حساس است زیرا پوست این ناحیه نازک است و بهراحتی کشیده میشود.
در سهماهه اول رحم نسبتا کوچک است و خیلی از استخوان شرمگاهی فراتر نمیرود. بنابراین درد دور ناف در سه ماه اول بارداری چندان رایج نیست. در طول سهماهه دوم رحم دیگر در لگن قرار ندارد و پایینتر از ناف است. در سهماهه سوم رحم از ناحیه شرمگاهی تا پایین دندهها امتداد مییابد. وزن مایع آمنیوتیک و جنین موجب فشارآوردن رحم به جلو میشود. رشد رحم و موقعیت جنین در آن میتواند به ناف فشار وارد کند. با گذشت زمان، افزایش فشار روی ناف موجب درد، خارش و ناراحتی میشود.
فشار جنین بر ناف
فشار جنین در دوران بارداری، عمدتا ازطریق کشش مکانیکی پوست و عضلات هنگام بزرگشدن رحم، بهویژه در سهماهه دوم و سوم، موجب درد ناف میشود. رحم درحالرشد به دیواره شکم فشار میآورد و موجب «کشیدگی» یا احساس درد میشود، زیرا ناف بیرون میزند یا عضلات اطراف آن از هم جدا میشوند (مانند آنچه در دیاستازیس رکتی رخ میدهد).
تغییرات هورمونی
تغییرات هورمونی نیز میتوانند در بروز درد ناف در بارداری نقش داشته باشند. افزایش سطح هورمون ریلکسین (relaxin) موجب کشش رباطها میشود که میتواند منجر به درد یا حساسیت در ناحیه ناف شود. اگرچه این درد معمولا بیضرر است، درصورت احساس ناراحتی شدید یا ناگهانی باید با پزشک مشورت کنید.
فتق ناف
در فتق ناف روده دراثر فشار به داخل حفره ناف رانده میشود. ممکن است که روده در ناف گیر کند و ملتهب و دردناک شود.
عوامل متعددی میتوانند منجر به فتق ناف در دوران بارداری شوند:
- افزایش فشار شکمی بهدلیل بزرگشدن رحم؛
- ضعف عضلات شکم؛
- سابقه فتق ناف؛
- بارداریهای متعدد (دوقلو، سهقلو و بیشتر).
علائم فتق ناف در بارداری عبارتاند از:
- برآمدگی یا تورم قابلمشاهده در نزدیکی ناف؛
- درد شدید در پشت ناف، هنگام سرفه، زورزدن یا بلندکردن اشیا؛
- درد یا ناراحتی مبهم در ناحیه ناف؛
- حالت تهوع یا استفراغ در موارد شدید.
درصورت مشاهده این علائم باید به پزشک خود مراجعه کنید. اگر فتق علائم قابلتوجهی ایجاد نکند، پزشک بهجای جراحی فتق مراقبت و انتظار را توصیه میکند. ولی اگر خطر احتباس (incarceration) و احتقان (strangulation) وجود داشته باشد، ممکن است که پزشک از روش جراحی استفاده کند. احتباس و احتقان زمانی رخ میدهد که بخشی از روده خون کافی دریافت نمیکند. کاهش خونرسانی میتواند موجب مرگ بافت و سایر عوارض شود.
آپاندیسیت
در آپاندیسیت معمولا درد در ناحیه ناف شروع میشود و به حفره ایلیاک راست منتقل میشود. در مراحل پیشرفته بارداری بهدلیل اندازه رحم، محل درد آپاندیسیت تغییر میکند زیرا بزرگشدن رحم موجب تغییر موقعیت سایر اندامها در حفره شکم میشود. بنابراین تشخیص سریع در این شرایط بسیار دشوار است.
درد ناف در بارداری از چه ماهی شروع میشود؟
اگر میخواهید بدانید که درد ناف در بارداری از کی شروع میشود باید بگوییم که معمولا این درد در سهماهه دوم یا اوایل سهماهه سوم شروع میشود یعنی زمانی که رحم سریعترین رشد را دارد. ممکن است هنگام فشار رحم به شکم احساس درد کنید یا حس کنید که نافتان تیر میکشد.
بارداری تغییراتی در ناراحتی ناف ایجاد میکند و هر سهماهه چالشهای خاص خود را دارد. دانستن این تغییرات میتواند به مدیریت بهتر علائم کمک کند.
درد ناف در سهماهه اول
درد ناف در اوایل بارداری اغلب ناشی از کشش رحم است. کشش رحم موجب کشیدگی عضلات و رباطهایی میشود که از آن پشتیبانی میکنند. در سهماهه اول ممکن است دردی خفیف یا شدید را در نزدیکی ناف احساس کنید. علت این درد کشش رباطهای رحمی و شروع رشد جنین است. در اوایل بارداری بروز درد ناگهانی در نزدیکی ناف شایع است و معمولا بخشی طبیعی از اوایل دوران بارداری است.
درد ناف در سهماهه دوم
در سهماهه دوم شکم بزرگ میشود و رحم بهسمت قفسه سینه حرکت میکند. این رشد فشار بیشتری به ناف میآورد و موجب ناراحتی یا سفتی آن میشود. بسیاری از زنان در پایان این سهماهه متوجه تغییراتی در ناحیه ناف میشوند، مانند خارش یا خشکی پوست ناشی از کشش.
درد ناف در سهماهه آخر بارداری
گاهی درد ناف در اواخر بارداری و سهماهه سوم بهدلیل انبساط کامل رحم و فشاری که به دیواره شکم وارد میکند، بدتر میشود. ممکن است مادر دچار درد شدیدی در سمت راست ناف یا ناراحتی در اطراف ناف شود. برای مدیریت این مشکل میتوانید لباسهای مناسب بپوشید و حرکات کششی ملایم انجام دهید. کششهای سبک یا یوگای بارداری میتواند فشار عضلات شکم را کم کند.
اگر میخواهید با شرایط و علائم اواخر بارداری آشنا شوید، مطالعه مقاله راهنمای ماه هشتم بارداری را به شما توصیه می کنیم.
درد ناف در بارداری چه زمانی خطرناک است؟
درد شدید یا تیز در ناف از علائم خطر دوران بارداری است بهویژه اگر با تب، حالت تهوع یا استفراغ همراه باشد. درصورت مشاهده ترشحات غیرمعمول، خونریزی یا درد در یک طرف (مانند درد سمت راست ناف در بارداری) باید با پزشک خود صحبت کنید.
علائم دیگری که باید به آنها توجه کنید، التهاب یا قرمزی در اطراف ناف است. التهاب و قرمزی میتواند به معنای عفونت یا وجود مشکل دیگری باشد. اگر این علائم را مشاهده کردید، فورا به پزشک مراجعه کنید.
درد شدید در سمت راست ناف میتواند ناشی از کشش عضلات، رشد رحم یا درد رباط گرد باشد.
درد شدید و ناگهانی
درد ناگهانی و شدید ناف اغلب ناشی از فتق ناف یا کشش شدید عضلات و رباطها است. اگرچه درد ناف در بارداری شایع است، درد تیز و مداوم به ارزیابی فوری پزشکی نیاز دارد، بهویژه اگر با تب، استفراغ یا توده قابلمشاهده و تغییررنگیافته همراه باشد.
گاهی تشخیص دردهای طبیعی بارداری از مشکلات جدی دشوار است. درد خفیف تا متوسط ناف، اگر با علائم دیگری همراه نباشد، معمولا مشکلی ایجاد نمیکند. ولی اگر درد شدید است، برطرف نمیشود یا با علائم دیگری همراه است، به پزشک مراجعه کنید. مراقب تغییراتی مانند درد ناف هنگام ادرار نیز باشید. این درد میتواند ناشی از عفونت ادراری یا چیز دیگری باشد. بهطورکلی هرگونه درد ناف که بیش از درد یا سوزشی جزئی است، به معاینه پزشک نیاز دارد.
همراهی درد با تب یا خونریزی
ایجاد درد خفیف دور ناف در بارداری دراثر رشد رحم طبیعی است ولی باید بدانید چه زمانی درد نشانه یک مشکلی جدی است. درد تیز، شدید یا مداوم که با تب، حالت تهوع یا خونریزی واژینال همراه است، به کمک فوری پزشکی نیاز دارد.
درد ناف همراه با تهوع یا استفراغ شدید
درد ناف همراه با حالت تهوع یا استفراغ شدید به ارزیابی فوری پزشکی نیاز دارد تا احتمال وجود بیماریهای جدی مانند فتق ناف، گاستروانتریت شدید (ورم معده و رودهها)، سنگ کیسه صفرا یا آپاندیسیت بررسی شود. فتق ناف «فشردهشده» (strangulated hernia) وضعیتی اورژانسی است که به رسیدگی فوری نیاز دارد. در فتق ناف فشردهشده بافت بیرونزده گیر میکند و خونرسانی به آن قطع میشود؛ علامت آن وجود تودهای دردناک و تیرکشنده است که از بین نمیرود.
راههای کاهش و درمان درد ناف در بارداری
گاهی با درمانهای خانگی ساده میتوان درد ناف در بارداری را تسکین داد. استفاده از کمپرس گرم یا سرد روی ناحیهای که احساس خارش یا درد دارد میتواند ناراحتی را تسکین دهد. البته نباید از کمپرسهای خیلی گرم یا کیسههای یخی که در حوله پیچیده نشدهاند استفاده کنید، زیرا ممکن است موجب سوختگی و افزایش حساسیت ناف شوند. استفاده از لوسیون کالامین یا ژل آلوئهورا نیز میتواند پوست حساس روی ناف و اطراف آن را تسکین دهد. اگر درد ناشی از فتق ناف نباشد، ماساژ بارداری میتواند در تسکین درد مؤثر باشد.
اصلاح وضعیت بدن
کاهش فشار وارده بر شکم میتواند در کاهش درد ناف در بارداری مفید باشد. نشستن یا درازکشیدن به روش صحیح فشار را کاهش میدهد. هنگام نشستن یا درازکشیدن وضعیت بدنی مناسبی داشته باشید و از بالش برای حمایت از کمر و شکم خود استفاده کنید. سعی کنید به پهلو بخوابید یا شکم خود را روی بالش تکیه دهید تا بار از روی آن برداشته شود.
استفاده از کمربند بارداری
استفاده از کمربند بارداری موجب کاهش درد کمر و شکم در هنگام ایستادن میشود. بهطورکلی لباسهای مخصوص بارداری و شکمبندها بسیار مفیدند زیرا موجب کاهش فشار روی ناف میشوند. در انتخاب لباس بارداری مناسب دقت کنید و به راحتی، اندازه و سطح پشتیبانی آن توجه داشته باشید. همچنین میتوانید از لوسیونهای تسکیندهنده مناسب بارداری یا کره کاکائو روی پوستی که دچار خارش و تحریک شده استفاده کنید.
استراحت و تغییر وضعیت
خوابیدن به پهلو، استفاده از بالش برای حمایت از شکم و تغییر وضعیت دادن بهآرامی، راههای مؤثری برای تسکین درد ناف در بارداری هستند. همچنین باید از ایستادن طولانی خودداری کنید.
درازکشیدن به پهلو، ترجیحا بهسمت چپ، درحالیکه پاها کمی جمع شدهاند موجب کاهش فشار روی رحم میشود. برای کاهش فشار وزن و تنش شکمی یک بالش را بین زانوها و بالش دیگری را زیر شکم قرار دهید. اگر درد را در یک سمت احساس میکنید بهسمت مقابل دراز بکشید تا فشار روی آن ناحیه کاهش یابد.
در سهماهه سوم بارداری از خوابیدن به پشت پرهیز کنید زیرا این کار فشار بر اندامهای داخلی را افزایش میدهد و ممکن است جریان خون به رحم را کاهش دهد. حرکات ناگهانی نیز میتواند موجب درد شدید ناشی از کشیدگی رباط گرد شود. هنگام بلندشدن از رختخواب یا ایستادن، این کار را بهآرامی انجام دهید و بهجای چرخاندن کمر، تمام بدن خود را بهطور همزمان بچرخانید.
تمرینات کششی ایمن و تکنیکهای ماساژ ملایم
انجام حرکات کششی ملایم میتواند تنش اطراف ناف را کاهش دهد. تیلت لگن و کششهای ملایم شکمی گزینههای خوبی هستند. همیشه این حرکات کششی را با راهنمایی پزشک انجام دهید.
ماساژ بارداری نیز میتواند ابزاری عالی برای مدیریت درد ناف باشد. تکنیکهای ماساژ باید ملایم باشند و توسط کسی انجام شوند که با ماساژ دوران بارداری آشنایی دارد. ماساژ ملایم عضلات شما را شل میکند و جریان خون را بهبود میدهد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر درد در ناحیه ناف خفیف باشد، علائم دیگری وجود نداشته باشد و زن باردار گمان کند که ناشی از رشد رحم و کشیدگی پوست شکم است، نیازی به مراجعه به پزشک یا بیمارستان نیست. از سوی دیگر، اگر پوست ملتهب، قرمز یا ترک خورده است، یا اگر درد شدید یا تیز است، بهتر است با پزشک صحبت کنید.
بیشتر علل درد ناف در دوران بارداری منجر به هیچ عارضه پایداری نمیشوند. پزشک میتواند برای تشخیص علت درد ناف در بارداری از سونوگرافی یا تستهای آزمایشگاهی استفاده کند یا برای بررسی وجود علائم صفاقی (peritoneal) معاینه کند. درمان درد ناف به علت آن بستگی دارد. اگر علت، فتق ناف باشد میتوان فتق را تخلیه کرد تا علائم کاهش یابد. اگر علت درد ناف در بارداری آپاندیسیت باشد برای رفع آن به آپاندکتومی (جراحی برداشتن آپاندیس) نیاز داریم.
احساس درد در دوران بارداری همیشه نشانه مراجعه فوری به پزشک یا بیمارستان نیست ولی علائم هشداردهندهای وجود دارد که با مشاهده آنها باید به اورژانس مراجعه کنیم. این علائم عبارتاند از:
- تب بالای ۳۸ درجه؛
- دردی که با مسکن تسکین پیدا نمیکند؛
- استفراغ؛
- اسهال؛
- تورم؛
- خونریزی.
پزشک احتمال عفونت، فتق یا سایر بیماریها را بررسی میکند. همچنین اگر درد بهمرورِزمان بدتر میشود به پزشک مراجعه کنید.
آیا درد ناف در بارداری به جنین آسیب میزند؟
در بیشتر موارد درد ناف در بارداری به جنین آسیبی نمیرساند زیرا معمولا ناشی از مسائلی مانند کشش عضلات و پوست شکم، فشار ناشی از رحم درحالرشد، جدایی خفیف عضلات شکم (دیاستازیس رکتی) و افزایش حساسیت اعصاب کشیدهشده است. این موارد بر دیواره شکم مادر تأثیر میگذارند نه خود رحم. بنابراین نوزاد معمولا در امان است و آسیب نمیبیند.
تأثیر درد ناف بر جنین
گاهی درد ناف در بارداری میتواند برای جنین نگرانکننده باشد. درد ناف بهخودیخود به جنین آسیب نمیرساند ولی اگر با موارد زیر همراه باشد، ممکن است عاملی که موجب درد ناف شده برای جنین خطرناک باشد.
- درد شدید یا رو به وخامت شکم؛
- تب؛
- استفراغ مداوم؛
- خونریزی واژینال؛
- انقباضات منظم؛
- کاهش حرکات جنین؛
- سرگیجه یا بیحالی شدید.
در موارد نادر، عدم درمان شرایطی مانند موارد زیر میتواند بهطور غیرمستقیم بر بارداری و جنین تأثیر بگذارد:
- فتق ناف پیچیده؛
- آپاندیسیت؛
- زایمان زودرس؛
- پرهاکلامپسی.
موارد نیازمند بررسی پزشکی
اگرچه معمولا درد ناف در بارداری بیضرر است، درد مداوم یا شدید به ارزیابی پزشکی نیاز دارد تا عوارضی مانند فتق ناف، آپاندیسیت یا عفونتها بررسی شوند.
درصورت بروز موارد زیر با پزشک خود تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید:
- درد شدید یا مداوم شکم: دردی که فروکش نمیکند یا بدتر میشود؛
- برآمدگی قابلمشاهده و دردناک: تودهای سفت، حساس یا تغییررنگداده در نزدیکی ناف که ممکن است نشاندهنده فتق ناف فشردهشده باشد؛
- علائم عفونت: گرما، قرمزی، تورم یا ترشح بدبو از ناف؛
- استفراغ یا حالت تهوع مداوم؛
- تب یا لرز شدید: نشاندهنده عفونت احتمالی؛
- مدفوع خونی یا استفراغ خونی؛
- دردی که بهسمت راست و پایین شکم منتقل میشود: نشانه رایج آپاندیسیت است که میتواند در اواخر بارداری بهسمت بالا حرکت کند؛
- غش یا سرگیج.
کلام آخر دکتردکتر
درد ناف در سهماهه دوم و سوم بارداری شایع است. این درد ممکن است بهدلیل فشار یا کشش رحم و موارد دیگر ایجاد شود. درد ناف نیز مانند اغلب ناراحتیهای دوران بارداری پس از مدتی یا دستکم پس از زایمان برطرف میشود. اگر بدانیم درد ناف در بارداری نشانه چیست و برای رفع آن اقدام کنیم معمولا مشکلی پیش نمیآید. ولی درصورت شدت درد یا همراهبودن آن با علائم نگرانکننده دیگر حتما به پزشک مراجعه کنید. بارداری: راهنمای کامل ۰ تا ۱۰۰ بارداری نیز منبع خوبی است که ممکن است بتوانید پاسخ سؤالات خود را در آن پیدا کنید.
اگر درمورد درد ناف در بارداری نگران هستید و به توصیه و راهنماییهای تخصصی نیاز دارید در دکتردکتر همیشه میتوانید با بهترین متخصصان زنان و زایمان کشور ارتباط برقرار کنید. در دکتردکتر امکان گرفتن نوبت آنلاین برای مراجعه حضوری نیز وجود دارد.
سوالات متداول
