آزمایش پروستات (PSA) یکی از آزمایشهای مهم مربوط به مردان است که مشکلات غده پروستات را بررسی میکند. این آزمایش احتمال وجود سرطان پروستات، بزرگشدن پروستات و سایر بیماریهای مربوط با آن ازجمله مشکلات مثانه را نشان میدهد. اگر میخواهید بدانید آزمایش پروستات چیست و آیا واجدشرایط انجام آن هستید یا نه، پیشنهاد میکنیم این مطلب را تا انتها مطالعه کنید.
پروستات چیست و کجای بدن قرار گرفته است؟
پروستات غدهای کوچک، سفت و تا حدودی عضلانی در دستگاه تولیدمثل مردان است که بخش ابتدایی مجرای ادرار را احاطه میکند. این غده بخشی از مایع منی را تولید میکند، مایعی که هنگام انزال از طریق مجرای ادرار خارج میشود و وظیفه آن حمل و محافظت از اسپرم است.
ترشحات پروستات حاوی آنزیمها، روی و اسید سیتریک هستند. این مواد به تغذیه اسپرم، حفظ محیط مناسب برای عملکرد آن و افزایش تحرک اسپرم کمک میکنند؛ همچنین انقباض عضلات پروستات هنگام ارگاسم، مایع منی را به داخل مجرای ادرار هدایت کرده و به خروج آن از بدن کمک میکند.
پروستات درست زیر مثانه و جلوی رکتوم قرار دارد. این غده در حالت طبیعی تقریباً بهاندازه یک گردو است، اما در بسیاری از مردان با افزایش سن بزرگتر میشود و ممکن است به اندازه یک لیمو برسد.
علائم مشکلات پروستات
پزشک درصورت مشاهده علائم زیر در شما ممکن است آزمایش پروستات را توصیه کند:
- تکرر ادرار، فوریت ادرار، شب ادراری؛
- مشکل در شروع ادرار، جریان ضعیف یا منقطع ادرار؛
- انسداد ادرار؛
- احتباس ادرار؛
- مشکلات کنترل مثانه که بهعنوان بیاختیاری ادرار شناخته میشود؛
- ادرار با رنگ یا بوی غیرعادی؛
- ادرار دردناک یا انزال دردناک.
آزمایش پروستات چیست؟
آزمایشهای پروستات عمدتا برای غربالگری سرطان پروستات به کار میروند. ازآنجاکه روشهای غربالگری فقط قادر به شناسایی نشانههای احتمالی پیش از ظاهرشدن علائم سرطان پروستات مردان هستند، برای تشخیص قطعی سرطان نمیتوان به نتایج آنها استناد کرد. این آزمایشها به پزشک کمک میکنند احتمال وجود سرطان را ارزیابی کند و سپس باتوجهبه نتایج، درصورت نیاز از روشهای تشخیصی دقیقتری مانند بیوپسی برای تأیید یا رد سرطان استفاده کند.
علاوه بر این، آزمایشهای پروستات به پزشک در تشخیص اینکه آیا علائم بیماری ناشی از سرطان است یا از بیماریهای دیگری مانند بزرگشدن خوشخیم پروستات (BPH) یا پروستاتیت، کمک میکنند.
انواع آزمایش پروستات چیست؟
آزمایش پروستات شامل آزمایشهای غربالگری و تشخیصی است. این آزمایشها عبارتاند از:
آزمایش آنتیژن اختصاصی پروستات (PSA)
آزمایش آنتیژن اختصاصی پروستات (PSA) یک آزمایش خون است که بهمنظور اندازهگیری سطح PSA در خون انجام میشود. PSA پروتئینی است که فقط غده پروستات آن را تولید میکند. درحالت طبیعی، سطح PSA پایین است؛ اما ازآنجاکه هم سلولهای سالم پروستات و هم سلولهای سرطانی میتوانند این پروتئین را بسازند، ممکن است افزایش آن نشانه ابتلا به سرطان باشد. بااینحال، همیشه psa بالا نشانه سرطان نیست و گاهی ممکن است بیماریهای خوشخیمی مانند بزرگ شدن پروستات (BPH) و پروستاتیت موجب افزایش آن شده باشند.
آزمایش psa آزاد
PSA به دو شکل در خون وجود دارد:
- psa آزاد که به هیچ پروتئینی متصل نیست؛
- psa متصل که به پروتئینهای دیگر خون متصل است و با کمک آنها در خون گردش میکند.
اگر سطح PSA کل بالا باشد اما درصد PSA آزاد پایین باشد، احتمال ابتلا به سرطان پروستات بیشتر است. آزمایش فری psa معمولا زمانی درخواست میشود که PSA کل بین ۴ تا ۱۰ نانوگرم در میلیلیتر (ng/ml) باشد.
چگالی PSA
در سرطان پروستات، معمولا مقدار PSA بیشتری نسبت به حجم بافت پروستات تولید میشود. محاسبه چگالی PSA (تقسیم سطح PSA بر حجم پروستات) به تشخیص دقیقتر علت افزایش PSA کمک میکند. برای انجام این آزمایش، حجم پروستات را با استفاده از سونوگرافی ترانسرکتال یا MRI اندازهگیری میکنند.
آزمایش خون پروستات یک آزمایش ساده است که روی نمونه کوچکی از خون شما انجام میشود. برای انجام آن میتوانید از خدمات آزمایش در محل استفاده کنید. ما در سایت دکتردکتر امکان اعزام متخصصان خونگیری به منزل شما را فراهم کردهایم تا بدون نیاز به خروج از خانه آزمایش psa را انجام دهید. این خدمات از نظر صرفهجویی در زمان، هزینه و انرژی بهنفع شماست؛ بهویژه اگر به هر دلیلی رفتن تا آزمایشگاه برایتان دشوار است.
معاینه دیجیتال رکتال (DRE)
در این معاینه، پزشک انگشت پوشیده در دستکش خود را وارد رکتوم (مقعد) میکند تا با لمس مستقیم پروستات، هرگونه ناهنجاری مانند توده، سفتی یا بزرگی غیرطبیعی آن را بررسی کند. این معاینه ممکن است کمی ناراحتکننده باشد اما کوتاه است. بسیاری از پزشکان، معاینه دیجیتال رکتال را بهعنوان بخشی از چکاپ روتین برای مردان ۵۰ سال و بالاتر توصیه میکنند. برخی مردان باتوجهبه سابقه خانوادگی یا عوامل خطرساز، ممکن است از ۴۰سالگی این معاینه را شروع کنند؛ حتی اگر علائمی از مشکلات ادراری نداشته باشند.
برای انجام آن، معمولا باید بهشکل ایستاده کمی خم شوید یا به پهلو روی تخت معاینه دراز بکشید و زانوهایتان را خم کنید.
اگر پزشک به عفونت پروستات مشکوک باشد، ممکن است این غده را بهآرامی ماساژ دهد تا نمونهای از ترشحات آن را برای بررسی زیر میکروسکوپ جمعآوری کند.
شاخص سلامت پروستات
تست شاخص سلامت پروستات (PHI) علاوه بر اندازهگیری سطح PSA، دو تست خون دیگر را با استفاده از یک فرمول ریاضی ترکیب میکند. این تست معمولا زمانی درخواست میشود که سطح PSA خون بین ۴ تا ۱۰ نانوگرم در میلیلیتر باشد. شاخص PHI خطر ابتلا به سرطان پروستات را دقیقتر از تست PSA ارزیابی میکند و ممکن است از انجام بیوپسیهای غیرضروری جلوگیری کند.
بیوپسی پروستات
بیوپسی پروستات یک روش تشخیصی است. اگر پزشک در آزمایش psa احتمال وجود سرطان پروستات را مشاهده کند، برای رد یا تأیید یافتههای آن از روش بیوپسی استفاده میکند. در این روش، پزشک نمونهای از بافت پروستات را برمیدارد و برای تجزیهوتحلیل به آزمایشگاه ارسال میکند. بیشتر بیوپسیهای پروستات با هدایت سونوگرافی ترانسرکتال (TRUS) انجام میشوند. بااینحال، تکنیکهای تصویربرداری دقیقتر و هدفمندتری نیز برای انجام بیوپسی وجود دارند که در ادامه آنها را بررسی میکنیم:
بیوپسی هدایتشده با TRUS
سونوگرافی ترانس رکتال معمولا برای بررسی پروستات با بیوپسی ترکیب میشود. پزشک یک پروب را که کمی بزرگتر از یک انگشت است، از راه مقعد وارد میکند و کنار پروستات قرار میدهد. تصویر سونوگرافی اندازه پروستات و نواحی غیرطبیعی مانند تومورها را ثبت میکند. با کمک این تصاویر، پزشک یک سوزن را از مقعد (کنار پروب) یا از راه پرینه، وارد میکند و از بافت چند ناحیه در پروستات، نمونه برمیدارد. پاتولوژیست این نمونهها را بررسی میکند تا مشخص شود که سرطانی هستند یا خیر.
نکته: با این روش، ممکن است تومورهایی که در خارج از نواحی نمونهبرداری وجود دارند شناسایی نشوند.
بیوپسی هدایتشده با ترکیب MRI/ TRUS
در این روش، ابتدا با MRI از پروستات تصویربرداری میکنند. سپس این تصاویر را در نرمافزار ویژهای با تصاویر سونو ترانسرکتال ترکیب میکنند. پزشک با استفاده از این تصاویر ترکیبی میتواند با دقت سوزن بیوپسی را به نواحی مشکوک هدایت کند. ممکن است برای افزایش دقت ارزیابی، این بیوپسی هدفمند را با بیوپسی سیستماتیک (نمونهبرداری از سایر قسمتهای پروستات) ترکیب کنند.
بیوپسی هدایتشده با MRI
پزشک در این تکنیک سوزنهای بیوپسی را تحت هدایت مستقیم MRI و از راه مقعد یا پرینه، به نواحی هدفمند وارد میکند. این روش بسیار دقیق است اما بهدلیل پیچیدگی و هزینه بالا، کمتر مورد استفاده قرار میگیرد.
فیوژن شناختی (Cognitive Fusion)
در این روش، تصاویر MRI قبل از بیوپسی گرفته میشود. پزشک این تصاویر را در ذهن خود نگه میدارد و سپس با تصاویر سونوگرافی TRUS حین عمل بیوپسی ترکیب میکند تا نقاط مناسب برای نمونهبرداری را بهتر انتخاب کند. این تکنیک نسبت به روش بیوپسی TRUS معمولی دقیقتر است؛ اما به پزشک متخصص با آموزشها و مهارتهای ویژه نیاز دارد و در همه مراکز در دسترس نیست.
آزمایشهای اضافی
اگر پزشک به اطلاعات بیشتر برای جداسازی دقیقتر علت علائم شما نیاز داشته باشد، ممکن است آزمایشهای دیگری را هم تجویز کند:
| آزمایشهای اضافی | هدف |
| آزمایش ادرار | بررسی وجود عفونت در مثانه یا دستگاه ادراری |
| آزمایش اورودینامیک | اندازهگیری فشار مثانه و جریان ادرار برای ارزیابی احتمال انسداد مثانه |
| سیستوسکوپی | مشاهده مستقیم شکل و اندازه پروستات رد سرطان مثانه یا سنگ مثانه |
| سونوگرافی شکم | بررسی انسداد در دستگاه ادراری ازجمله کلیهها |
| MRI یا سیتی اسکن | ارزیابی دقیقتر ناهنجاریهای دستگاه ادراری و پروستات |
محدوده نرمال PSA چقدر است؟
برای بسیاری از مردان، سطح طبیعی PSA معمولا کمتر از ۳ نانوگرم در میلیلیتر (ng/ml) است. بااینحال، عدد ثابتی برای آن وجود ندارد و مقدار نرمال ممکن است ممکن است باتوجهبه سن، سابقه خانوادگی و تستهای قبلی متفاوت باشد. بهطور کلی، حتی PSA در محدوده نرمال هم ممکن است نیاز به پیگیری داشته باشد؛ بهویژه اگر تست جدید نسبت به تستهای قبل افزایش قابلتوجهی را نشان میدهد.
بالا بودن PSA نشانه چیست؟
عوامل متعددی ممکن است باعث افزایش PSA شوند که برخی از آنها عبارتاند از:
- سرطان پروستات؛
- بزرگشدن پروستات (هایپرپلازی خوشخیم پروستات (BPH))؛
- پروستاتیت (التهاب یا عفونت غده پروستات)؛
- عفونتهای دستگاه ادراری (UTI)؛
- تحریکهای موقتی پروستات نظیر معاینه DRE، انزال یا رابطه جنسی اخیر، دوچرخهسواری طولانی، بیوپسی؛
- مصرف برخی داروها ازجمله فیناستراید، دوتاستراید یا داروهای هورمونی.
تست PSA بهتنهایی نمیتواند نشان دهد که چه چیزی باعث سطح غیرطبیعی این پروتئین شده است. به همین دلیل، پزشک پس از نتیجه آزمایش PSA آزمایشهای تکمیلی را توصیه میکند.
آزمایش پروستات چند وقت یک بار باید انجام شود؟
بسیاری از پزشکان توصیه میکنند که مردان با خطر متوسط احتمال ابتلا به بیماریهای پروستات، اولین ارزیابی پروستات خود را تا ۵۰سالگی انجام دهند و هر دو تا چهار سال یکبار آن را تکرار کنند. مردانی که عوامل خطر در آنها بیشتر است (سابقه خانوادگی سرطان پروستات در پدر، برادر یا سایر خویشاوندان درجه اول)، بهتر است از ۴۵سالگی یا حتی زودتر غربالگری را آغاز کنند. افراد بین ۵۵ تا ۶۹ سال باید بهصورت مشترک با پزشک برای انجام آزمایش psa تصمیمگیری کنند.
معمولا غربالگری روتین برای مردان بالای ۷۰ سال توصیه نمیشود. دلیلش این است که مزایای احتمالی غربالگری در این سن اغلب کمتر از مضرات آن است. بسیاری از انواع سرطان پروستات در سنین بالا بهکندی رشد میکنند و ممکن است تهدیدی برای سلامتی نباشند. برخی مردان حتی با وجود ابتلا به سرطان پروستات، اصلا متوجه آن نمیشوند.
چگونه میتوانم بدون معاینه مطمئن شوم به آزمایش psa نیاز دارم یا نه؟
درصورتیکه درباره انجام آزمایش پروستات تردید دارید یا بهدنبال راهی برای اطمینان از ضرورت انجام آزمایش PSA بدون معاینه هستید، پیشنهاد میکنیم ابتدا از یک دکتر اورولوژی یا پزشک دارای تخصص انکولوژی مشاوره بگیرید. برای این کار، بهراحتی میتوانید با موبایل یا لپتاپ خود از خدمات ویزیت آنلاین سایت دکتردکتر استفاده کنید. در مرحله بعد، اگر به مراجعه حضوری یا انجام آزمایش psa نیاز بود، برای ثبت نوبت حضوری با اورولوژیستهای محل زندگی خودتان از سامانه نوبتدهی دکتردکتر یا خدمات آزمایش در محل اقدام کنید.
آیا آزمایشهای پروستات به آمادگی نیاز دارند؟
برخی از آزمایشهای پروستات، بهویژه آزمایش psa، تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار میگیرند. هرچند پزشک دستورالعملهای لازم را به شما ارائه میدهد، بهتر است خودتان هم درباره آنها آگاهی داشته باشید. در ادامه، نحوه آمادهشدن برای آزمایش PSA و سایر آزمایشهای پروستات را توضیح میدهیم:
۱. آمادگی برای آزمایش خون PSA
آزمایش psa نیازی به ناشتایی ندارد. میتوانید طبق معمول غذا بخورید و بنوشید؛ مگر اینکه پزشک دستور خاصی داده باشد.
بااینحال، عوامل زیر ممکن است سطح psa خون را بهشکل موقت تغییر دهند و باعث نادرستی نتیجه آزمایش شوند. بنابراین، قبل از انجام آزمایش پروستات، به عوامل اثرگذار بر سطح psa در آزمایش خون که در زیر به آنها اشاره کردهایم توجه داشته باشید:
عفونت ادراری
عفونت ادراری ممکن است سطح PSA شما را افزایش دهد. حداقل ۴ تا ۶ هفته برای درمان کامل عفونت صبر کنید و سپس آزمایش PSA را انجام دهید.
ورزش شدید و دوچرخهسواری
فعالیتهایی مانند دوچرخهسواری یا تمرینات ورزشی سنگین (در حدی که ضربان قلب را بهشدت بالا میبرند)، ممکن است سطح PSA را تا چند روز افزایش دهند. ۴۸ساعت قبل از آزمایش خون PSA از چنین فعالیتهایی خودداری کنید.
رابطه جنسی
رابطه جنسی از هر نوعی که باشد ممکن است سطح psa را افزایش دهد. بنابراین:
- حداقل ۴۸ساعت تا یکهفته قبل از آزمایش PSAاز رابطه جنسی مقعدی یا تحریک شدید پروستات در طول رابطه جنسی خودداری کنید؛
- ۴۸ساعت قبل از انجام آزمایش خون PSA از هرگونه فعالیت جنسی که به انزال منجر شود، حتی خودارضایی، اجتناب کنید.
بیوپسی پروستات
اگر در ۶ هفته گذشته، بیوپسی پروستات، جراحی پروستات یا مثانه داشتهاید، ممکن است سطح psa شما در آزمایش بالاتر از حد نرمال نشان دهد.
مصرف داروها
اگر داروهای تجویزی یا بدون نسخه خاصی مصرف میکنید، به پزشکتان اطلاع دهید. برخی از آنها ازجمله فیناستراید، دوتاستراید (برای درمان بزرگشدن پروستات)، ممکن است سطح PSA شما را کاهش دهند؛ درحالیکه ممکن است سطح واقعی psa بالاتر باشد.
کاتترهای ادراری
اگر برای تخلیه ادرار از مثانه کاتتر میگذارید، ممکن است لازم باشد تا ۶ هفته پس از برداشتن آن، برای انجام آزمایش PSA صبر کنید.
۲. آمادگی برای سونوگرافی
اگر سونوگرافی شکم یا آزمایشهای اورودینامیک دارید، حدود یکساعت قبل از انجام آزمایش دو تا سه لیوان آب بخورید و دستشویی نروید.
۳. آمادگی برای معاینه دیجیتال رکتال و بیوپسی
قبل از بیوپسی و آزمایشهایی که شامل واردکردن ابزار یا پروب به مجرای ادرار یا رکتوم هستند، با تجویز پزشک میتوانید آنتیبیوتیک مصرف کنید تا از عفونت جلوگیری شود.
عوارض جانبی طبیعی بعد از انجام انواع آزمایش پروستات
معمولا آزمایش پروستات کمی ناراحتی برای شما ایجاد میکند اما اغلب افراد بدون مشکل به فعالیتهای عادی خود بازمیگردند. بعد از هر آزمایش ممکن است موارد زیر را تجربه کنید:
- آزمایش خون PSA: درد یا کبودی جزئی در محل خونگیری که معمولا بهسرعت از بین میرود؛
- معاینه مقعدی: خونریزی از رکتوم پس از معاینه؛ بهویژه اگر به بواسیر یا شقاق مقعدی مبتلا باشید؛
- بیوپسی: مشاهده خون در ادرار، مایع منی یا رکتوم مدت کوتاهی بعد از عمل.
آیا آزمایش PSA خطرناک است؟
معمولا آزمایش PSA بهخودی خود خطرناک نیست؛ زیرا یک آزمایش خون ساده است. بااینحال، ازآنجاکه تشخیصی نیست، به پزشک در تفکیک سرطانهای با رشد آهسته و متاستاز سرطان پروستات کمکی نمیکند. پزشک برای رد یا تأیید یافتههای این آزمایش باید از بیوپسی استفاده کند.
تفسیر آزمایش پروستات
آزمایش PSA در برخی موارد ممکن است نتایج مثبت کاذب یا منفی کاذب ایجاد کند. به همین دلیل، تفسیر آزمایش پروستات گاهی دشوار است؛ بهویژه اگر فقط یکبار انجام شده باشد. این محدودیتها ممکن است به انجام بیوپسیهای غیرضروری یا حتی درمانهای بیمورد منجر شوند. برای مثال، گاهی سطح PSA در فردی بالا است، اما هیچ نشانهای از سرطان پروستات وجود ندارد. در مقابل، ممکن است فرد به سرطان پروستات مبتلا باشد، اما سطح PSA او در محدوده طبیعی یا پایین قرار داشته باشد. درنتیجه، تکرار آزمایش و بررسی روند تغییرات PSA در طول زمان، نقش مهمی در افزایش دقت ارزیابی و کاهش خطاهای تشخیصی دارد.
اگر سطح psa شما روی مرز باشد، ممکن است پزشک توصیه کند در چند ماه آینده این آزمایش را تکرار کنید. درصورت تداوم افزایش psa، احتمالا به آزمایشهای تکمیلی نیاز خواهید داشت.
بهطور کلی، هرچه سطح PSA بالاتر باشد، احتمال وجود سرطان پروستات نیز بیشتر است. بااینحال، این آزمایش بهتنهایی قادر به تأیید یا رد قطعی تشخیص سرطان پروستات نیست. ازاینرو، تفسیر نتیجه باید با درنظرگرفتن تمام عوامل ازجمله شرایط بالینی، سن، سابقه خانوادگی، علائم و تفسیر نتایج سایر آزمایشها انجام شود. برای نمونه، درصورتیکه بهخاطر مشکلات ادراری تست psa انجام دادهاید، تفسیر آزمایش ادرار اطلاعات ارزشمندی به پزشک ارائه میدهد.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
پس از آزمایش پروستات، اگر علائم زیر را داشتید بلافاصله به پزشک مراجعه کنید:
- احساس ناراحتی شدید؛
- احساس درد هنگام ادرارکردن؛
- کدربودن ادرار؛
- ناتوانی در تخلیه ادرار؛
- خون در ادرار یا مایع منی هنگام انزال؛
- خونریزی از رکتوم یا اطراف مقعد؛
- تب و لرز.
کلام آخر دکتردکتر
سلامت پروستات بخش مهمی از سلامت کلی مردان در سنین میانسالی به بالا محسوب میشود. غربالگری و آزمایشهای بهموقع مانند آزمایش خون psa، به تشخیص زودهنگام بیماریهایی مانند سرطان پروستات و افزایش احتمال درمان موفقیتآمیز آن کمک میکند. بااینحال، شواهدی هم وجود دارد که نشان میدهد بسیاری از مردان نیازی به درمان سرطان پروستات ندارند و این مشکل اصلا تهدیدی برای سلامتی آنها به شمار نمیرود. بیوپسیهای غیرضروری و درمانهای نابهجا ممکن است حتی پیامدهای وخیمتری برای بیمار بههمراه آورند.
در هر صورت، پزشک شما بهتر از هرکسی میتواند با ارزیابی شرایط شما، مزایا و معایب آزمایش PSA را سبکسنگین کند. اگر مشکلات ادراری یا سابقه خانوادگی سرطان پروستات دارید و میخواهید با پزشک اورولوژی مشورت کنید، همین حالا در سایت دکتردکتر نوبت ویزیت آنلاین خود را ثبت کنید تا نگرانیهایتان درباره آزمایش psa برطرف شود.
