تابهحال پیش آمده نیمهشب احساس خفگی کنید و از خواب بپرید؟ این خوابپرشی بهقدری کوتاه است که شاید یادتان نماند، شاید هم تپش قلب چند دقیقه بیدار نگهتان دارد! این عارضه «آپنه» نام دارد، یک اختلال تنفسی شبانه که آرام و بیصدا، خواب شبانه را تکهتکه میکند و در طولانیمدت به قلب، مغز و خلقوخو آسیب میزند. خیلیها بیآنکه بدانند، در طول شب بارها و بارها دچار وقفه در تنفس میشوند و روز بعد از خستگی مفرط و خوابآلودگی روزانه رنج میبرند. در این راهنما به زبان ساده از آپنه خواب، علت بروز و راههای درمانش برایتان میگوییم.
آپنه خواب چیست؟
آپنه خواب (Apnea Sleep) یک بیماری تنفسی بسیار شایع است که نمیگذارد فرد در طول خواب راحت و عمیق نفس بکشد؛ نفسها بهطور موقت و مکرر قطع یا فوقالعاده سطحی میشوند و صدایی شبیه خروپف یا نفسنفس تولید میکنند. قصه از این قرار است که کمبود اکسیژن با فعالسازی یک نوع رفلکس بقا، فرد را بهقدری بیدار و هوشیار میکند که نفس بگیرد. این رفلکس در عمل جانمان را نجات میدهد، ولی چرخه خواب را مختل میکند و خواب آرام را از ما میگیرد. حتی فشاری به قلب وارد میکند که اگر درمان نشود، بسیار پرخطر است.
پزشک برای ارزیابی سطح پیشرفت آپنه، دفعات وقفه در خواب را میسنجد:
- در آپنه خفیف ۵ تا ۱۵ بار در ساعت؛
- در آپنه متوسط ۱۵ تا ۲۹ بار در ساعت؛
- در آپنه شدید بیشاز ۳۰ بار در ساعت.
وخامت این عارضه بیداریهای مکرر، خواب بیکیفیت، خستگی روزانه و افزایش خطر بیماریهای قلبی، فشار خون و سکته مغزی را بهدنبال خواهد داشت.
حال که میدانید آپنه خواب چیست، خوب است بدانید این عارضه به دو نوع اصلی تقسیم میشود:
- آپنه انسدادی (ناشی از انسداد مسیر هوا)؛
- آپنه مرکزی (ناشی از اختلال در فرمان مغز به عضلات تنفسی).
نکته: آپنه را با خروپف اشتباه نگیرید! خروپف بیانگر عبور سختتر هوا از مجاری تنفسی و آپنه بیانگر توقف کامل تنفس برای چند ثانیه است.
آپنه انسدادی خواب (OSA) چیست؟
در آپنه انسدادی خواب OSA مسیر هوا بارها و بارها مسدود میشود و هوای کافی به ریهها نمیرسد. این رایجترین نوع آپنه خواب در بزرگسالان و کودکان است و عواملی مثل چاقی، بزرگی لوزهها و تغییرات سطح هورمونها خطر بروزش را افزایش میدهند.
آپنه خواب مرکزی چیست؟
در این نوع آپنه مغز موقتا سیگنال دم و بازدم را به عضلات تنفسی نمیفرستد و با وجود بازبودن مسیر هوایی، جریان هوا منتقل نمیشود. این اختلال معمولا ناشی از اختلالات عصبی، نارسایی قلبی، مصرف برخی داروها و یا صدمات مغزی است.
علت آپنه خواب چیست؟
علت آپنه خواب با توجه به نوعش بررسی میشود. مثلا آپنه انسدادی که گفتیم بهخاطر تنگی مسیر هوای فوقانی رخ میدهد، معمولا نتیجۀ چاقی، بزرگی لوزهها، بزرگی زبان، انحراف بینی یا ضعف عضلات گلو است. درحالیکه آپنه مرکزی ریشه در اختلال عملکردی مغز دارد و براثر نارسایی قلبی، سکته مغزی یا مصرف داروهای خوابآور و مخدر اتفاق میافتد.
علل آپنه انسدادی خواب در بزرگسالان
آپنه خواب انسدادی زمانی اتفاق میافتد که عضلات پشت گلو شل شوند. این عضلات در واقع از کام نرم، زبان کوچک، لوزهها، دیوارههای جانبی گلو و زبان پشتیبانی میکنند. وقتی عضلات شل میشوند، راه هوا دم و بازدم باریک یا بسته میشود، هوای کافی به ریهها نمیرسد و سطح اکسیژن خون افت میکند. در این شرایط مغز میفهمد که نمیتوانیم نفس بکشیم. پس موقتا بیدارمان میکند تا راه هوا باز شود. این بیداری آنقدر کوتاه است که معمولا بهخاطر نمیآوریم. علل پشت این ماجرا عبارتاند از:
- چاقی و افزایش بافت چربی اطراف گردن؛
- بزرگی لوزهها یا زبان؛
- انحراف یا گرفتگی بینی؛
- ضعف عضلات گلو در خواب؛
- فک کوچک یا عقبرفته؛
- افزایش سن و کاهش تون عضلانی (انقباض دائمی عضلات حین استراحت)؛
- مصرف الکل، داروهای آرامبخش یا خوابآور؛
- خوابیدن به پشت (طاقباز)؛
- سابقه خانوادگی آپنه خواب.
علت آپنه خواب در نوزادان و کودکان
آپنه خواب در کودکان مرتبط با یکی از این دلایل است:
- بزرگی لوزهها یا آدنوئیدها. این غده درصورت عفونت و التهاب بزرگ میشود و راه هوا را میبندد؛
- تغییرات تون عضلانی. برخی از بیماریهای ژنتیکی مثل سندرم داون یا فلج مغزی تون عضلانی در نواحی سر و گردن را کمتر میکنند. در نتیجه بافتها به هم نزدیکتر و راه هوایی مسدود میشود؛
- ناهنجاری ساختاری استخوان. باریکی استخوانهای صورت، برای مثال کوچکی فک کودک، بر میزان هوای ورودی تأثیر میگذارد.
- تومور. رشد توده در مجاری هوایی باعث انسداد میشود.
کودکان در شرایط زیر بیشتر در معرض خطر آپنه خواب قرار میگیرند:
- ابتلا به آسم و آلرژی؛
- ابتلا به ریفلاکس اسید معده؛
- ابتلا به عفونت دستگاه تنفسی فوقانی؛
- سابقه جراحی شکاف کام یا فلپ حلق؛
- سابقه خانوادگی و بیولوژیکی آپنه؛
- زندگی در معرض دود دخانیات؛
- دارای اضافهوزن.
علائم آپنه خواب
آپنه خواب از آن بیماریهای خاموش و بیعلائم نیست؛ ولی تقریبا اکثر علائمش را کسی که کنارتان خوابیده میبیند و احساس میکند، مگر آنکه آپنه باعث بیداری کامل شود.
علائم آپنه خواب در بزرگسالان
بزرگسالان مبتلا به آپنه معمولا علائم زیر را دارند. شاید خود آنها متوجه این علائم نباشند. بههمینخاطر کسی که کنارتان میخوابد، بهتر متوجه این علائم در شما میشود:
- وقفه تنفسی در طول خواب؛
- بیدارشدن مکرر در طول خواب شب و احساس بیقراری؛
- خروپف بلند و مکرر (بیشتر در مردان)؛
- الگوی تنفس غیرعادی و نفسنفس زدن در خواب؛
- خوابآلودگی و خستگی در طول روز (منجر به ضعف یادگیری، تمرکز و واکنش)؛
- خشکی دهان صبحگاهی؛
- احساس تنگی نفس یا خفگی صبحگاهی؛
- سردرد صبحگاهی؛
- تعریق شبانه؛
- خواب سطحی؛
- تحریکپذیری؛
- اختلال در عملکرد و کاهش میل جنسی؛
- تغییرات خلقی (افسردگی و اضطراب).
مطالعه بیشتر: علت پریدن از خواب
علائم آپنه خواب در زنان
زنان مبتلا به آپنه نسبت به مردان بیشتر از علائم خستگی طاقتفرسا، خوابآلودگی در طول روز، اضطراب یا افسردگی و بیخوابی رنج میبرند. آنها به احتمال بیشتر در طول خواب بیدار میشوند و سردرد صبحگاهی را تجربه میکنند.
علائم آپنه خواب در کودکان
از واضحترین علائم آپنه خواب در کودکان میتوان به بیدارشدن پیدرپی در طول شب برای تخلیه ادرار اشاره کرد. این بچهها معمولا بیشفعال، بیتوجه، پرخاشگر و تحریکپذیر میشود و با مشکلات عاطفی و روانی دستوپنجه نرم میکنند.
این نشانهها را در کودکان خردسال جدی بگیرید و درباره آنها با یک پزشک متخصص یا مشاور سلامت روان گفتوگو کنید. سامانه پزشکی دکتردکتر با ارائه خدمات ویزیت آنلاین، دسترسی سریع و بیدردسر به پزشکان متخصص را امکانپذیر کرده است.
سایر علائم این عارضه در کودکان عبارت است از:
- خستگی؛
- سردردهای صبحگاه؛
- تنفس دهانی و صدای بلند (خروپف)؛
- مکث تنفس متوقف؛
- سرفه و خفگی در خواب؛
- چرخیدن و غلتزدن (خواب ناآرام)؛
- تعریق؛
- راهرفتن یا صحبتکردن در خواب؛
- خواب آلودگی در طول روز؛
- مشکل در بلع؛
- تنفس دهانی در طول روز؛
- حرکت واضح قفسه سینه به سمت داخل هنگام دم؛
- سوزش سر دل؛
- حالتهای غیرمعمول خواب، مانند خوابیدن روی دستها و زانوها یا با گردن کشیده؛
- حرکت مکرر دست و پا در طول خواب.
مهمترین علائم آپنه خواب در نوزادان
اگر کودک دلبندتان دچار آپنه خواب نوزادی است، با کمی دقت در وضعیت خواب او متوجه علائم زیر میشوید:
- وقفههای مکرر تنفسی هنگام خواب (بیش از ۲۰ ثانیه)؛
- تنفس سطحی یا نامنظم؛
- کبود شدن لبها یا پوست صورت در خواب؛
- خرناس یا صداهای غیرعادی دم و بازدم؛
- بیقراری و بیداریهای مکرر در خواب؛
- مشکلات تغذیه یا مکیدن ضعیف؛
- خوابآلودگی یا خستگی غیرعادی در طول روز.
درمان آپنه خواب
در موارد خفیف و متوسط، پزشک برای درمان آپنه انسدادی خواب مدیریت بیماریهای زمینهای و اصلاح سبک زندگی را توصیه و تجویز میکند. اگر این اقدامات مؤثر نباشند و آپنه روزبهروز شدیدتر شود، درمانهای تخصصی پزشکی، مثل دستگاههای تنفسی برای ایجاد فشار مثبت و باز نگهداشتن راه هوا را برای درمان آپنه خواب توصیه میکند.
آیا آپنه خواب درمان قطعی دارد؟
راه درمان قطعی آپنه خواب هنوز مشخص نیست! ولی با رعایت یکسری نکات، در طولانیمدت میتوان علائم این اختلال تنفسی مزمن را بهشکلی مؤثر کنترل کرد و عوارض را به حداقل رساند.
درمان آپنه انسدادی خواب با دستگاه CPAP
درمان تخصصی و پزشکی آپنه خواب شامل استفاده از دستگاهی شبیه ماسک، برای رساندن هوا به مجاری تنفسی است. این دستگاه سی پپ (CPAP) نام دارد و در طول خواب روی دهان و بینی قرار میگیرد تا با انتقال هوا با فشار مناسب به ریهها، مانع از آپنه و خروپف شبانه شود. فشار هوای این دستگاه اندکی بیشتر از فشار هوای محیط است.
دستگاههای مشابه و پرکاربرد عبارتاند از:
- دستگاه کمکتنفسی بای پپ (BiPAP). این دستگاه برخلاف CPAP که فشار دم و بازدم یکسان دارد، هنگام دم نیروی بیشتری اعمال میکند.
- دستگاه کمکتنفسی ای پپ (APAP). این دستگاه بهطور خودکار فشار هوا را متناسب با تغییرات تنفس فرد در خواب تنظیم میکند.
- تهویه خودکار یا تطبیقی (ASV). این دستگاه الگوی تنفس فرد را یاد میگیرد و سطح فشار هوا طوری تنظیم میکند که کاملا مناسب با وضعیت تنفس فرد باشد.
- دستگاه دهانی: محافظ دهان و زبان در خواب است و راه تنفس را باز نگه میدارد.
مطالعه بیشتر: اختلالات خواب؛ انواع، درمان و البته پیشگیری
پیشگیری از آپنه خواب
آپنه خواب نهفقط درمان ندارد، راه پیشگیری صددرصد و قطعی هم ندارد! فقط میتوان با ایجاد عادات سالم و مدیریت هرگونه بیماریهای زمینهای مثل کلسترول بالا، فشار خون بالا و دیابت نوع ۲، احتمال بروز این اختلال را کم کرد.
عادات سالم برای کاهش احتمال آپنه خواب
- اگر اضافهوزن دارید، بهفکر لاغری باشید. حتی کاهش وزن جزئی و آبکردن مقداری از چربیهای گلو راه تنفس را حسابی باز میکند.
- ورزش کنید. هفتهای نیم ساعت فعالیت متوسط مثل پیادهروی سریع اثر شگفتانگیزی بر تسکین علائم آپنه انسدادی میگذارد، حتی اگر باعث کاهش وزن نشود.
- از مصرف الکل و داروهای آرامبخش و خوابآور خودداری کنید. این داروها عضلات پشت گلو را شل میکنند.
- به جای خوابیدن به پشت، به پهلو یا شکم بخوابید. در وضعیت خوابیده به پشت، زبان و کام نرم به پشت گلو فشار میآورد و راه هوا را میبندد. ترجیحا چیزی مثل بالش کنارتان بگذارید تا جلوی غلتزدن در خواب را بگیرد.
- سیگار نکشید.
- بهداشت خواب را رعایت کنید و حواستان به زمان خواب منظم و خاموشی وسایل الکترونیکی باشد.
- دستکم سالی یک بار برای معاینه به پزشک مراجعه کنید.
کلام آخر دکتردکتر
آپنه خواب را با خروپف اشتباه نگیرید؛ این یک اختلال پرخطر است که بهطور مکرر در طول خواب نفس را میبرد و بیدارتان میکند. بدن بیصدا فریاد میزند که سیستم تنفسی و عصبی نیاز به پیگیری و توجه دارد. بنابراین خستگی همیشگی و سردردهای صبحگاهی را جدی بگیرید و به آنها بهچشم سرنخ نگاه کنید. این عارضه با ایجاد یکسری عادات سالم مثل ورزش، کاهش وزن و دوری از الکل و داروهای آرامشبخش قابلمدیریت است. در موارد پیشرفته، دستگاههای کمکتنفسی خواب بهتر و باکیفیتتر را تضمین میکنند.
اگر شما یا یکی از عزیزانتان علائمی شبیه به آپنه خواب دارید، به خستگی روزانه و کمخوابی عادت نکنید. همین حالا در سامانه سلامت دکتردکتر با یک پزشک متخصص درباره علائم و رویکردهای درمانی گفتوگو کنید.
سوالات متداول
منابع
nhlbi.nih.gov mayoclinic clevelandclinic clevelandclinic nhs webmd
