آیا تا به حال با کسی برخورد کردهاید که رفتارهایش برایتان غیرقابل پیشبینی، پرتنش یا حتی آزاردهنده باشد؟ در چنین شرایطی، ممکن است با فردی روبهرو باشید که مبتلا به اختلال شخصیت است. اختلالات شخصیت الگوهای رفتاری ناکارآمدی هستند که میتوانند زندگی فرد و اطرافیان او را از اساس دچار مشکل، چالش و تنش کنند. به همین دلیل، لازم است افراد درکی کلی از انواع اختلالات شخصیت، علائم، دلایل بروز، روشهای تشخیص و درمان اختلالات شخصیت داشته باشند. در ادامه این مقاله، با انواع اختلالات شخصیت و بهترین شیوههای درمان این اختلالات بیشتر آشنا میشویم.
اختلال شخصیت چیست و چگونه تشخیص داده میشود؟
ساده بگوییم: اختلال شخصیت یک مشکل سلامت روان با الگوهای فراگیر است که روی افکار، احساسات و روابط بینفردی اثر منفی و مستقیم دارد. این مشکل در طول زمان ثابت میماند و با ایجاد اختلال در زندگی، کار و روابط فرد، روی هویت و سبک زندگی او اثر میگذارد.
تعریف اختلال شخصیت
اختلال شخصیت یک الگوی ثابت و طولانیمدت از طرز فکر، احساسات درونی و رفتار است که با رفتارهای معمول، پذیرفتهشده و قابل انتظار در جامعه تفاوت دارد. این الگو اغلب از دوران نوجوانی مشخص میشود و در بلندمدت روی روابط شخصی یا زندگی اجتماعی فرد اثر منفی دارد. در اغلب موارد، رفتارهای خشک و نامنعطف کسی که دچار نوعی اختلال شخصیت است، از نظر خودش عادی و طبیعی به نظر میرسند. در واقع، فرد مبتلا به اختلال شخصیت بسیاری اوقات متوجه نیست که اعمال و رفتارش چگونه برای خودش و دیگران مشکل ایجاد میکنند.
معیارهای تشخیص بالینی
اختلال شخصیت بر اساس مشاهده رفتار فرد توسط متخصصی مثل روانپزشک یا روانشناس در طول زمان تشخیص داده میشود؛ بنابراین، یک اتفاق خاص یا یک دوره کوتاه یا شدید نمیتواند از اختلال شخصیت فرد خبر بدهد.
متخصص، رفتار، افکار و احساسات بیمار را در یک بازه زمانی بهنسبت بلندمدت بررسی میکند تا مطمئن شود که الگوی شخصیتی فرد ثابت است و به خاطر یک مشکل روانی دیگر مثل مصرف مواد یا آسیب جسمی به وجود نیامده است. از آنجا که بررسی بلندمدت رفتار فرد دشوار است یا بیمار ممکن است آگاهی کافی نداشته باشد، متخصص در بسیاری از اوقات از خانواده، دوستان یا سازمانهای اجتماعی کمک میگیرد تا تصویر کاملتری از سابقه رفتاری فرد به دست بیاورد.
برای تشخیص بهتر، از چارچوبهای استانداردی مثل راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی (DSM-5) استفاده میشود. در این راهنمای جامع، ۱۰ نوع مختلف اختلال شخصیت بر اساس ویژگیهای مشترک در سه خوشه اصلی دستهبندی شدهاند. برای تشخیص دقیقتر، ویژگیهای مشخص هر نوع اختلال شخصیت باید روند طبیعی حداقل دو مورد از چهار مورد زیر را مختل کنند:
- شناخت: یعنی نحوه فکر کردن و درک فرد از خودش، دیگران و محیط اطرافاش
- احساسات: یعنی شدت، پایداری و نحوه تجربه هیجانات در زندگی روزمره
- عملکرد بینفردی: یعنی چگونگی رفتار و تعامل فرد با دیگران، مثل روابط اجتماعی و دوستانه
- کنترل تکانهها: یعنی توانایی فرد در مدیریت رفتارهای ناگهانی یا امیال فوری بدون آسیب به خود یا دیگران
علائم اختلالات شخصیت
هر نوع اختلال شخصیت، علائم خاص خودش را دارد، اما بهطور کلی سه خوشه اصلی اختلالات شخصیت اغلب علائم زیر را بروز میدهند:
- خوشه A (عجیب و غیرمعمول): این خوشه اختلالات شخصیت پارانوئید، اسکیزوئید و اسکیزوتایپال را در بر میگیرد. ویژگیهای اصلی این اختلالات افکار و رفتارهای نامعمول، سوءظن نسبت به دیگران، بیاعتمادی مداوم، باورهای غیرعادی و جدایی از اجتماع است.
- خوشه B (نمایشی، هیجانی و بیثبات): این خوشه شامل اختلالهای شخصیت ضداجتماعی، مرزی، نمایشی و خودشیفته است. مشخصه اصلی اختلالات خوشه B، رفتارهای هیجانی، بیثبات، تکانشی و نمایشی در روابط و هیجانات است. این افراد اغلب نسبت به قوانین اجتماعی یا حقوق دیگران بیتوجه هستند.
- خوشه C (مضطرب و هراسان): این خوشه شامل اختلالات شخصیت اجتنابی، وابسته و وسواسی جبری است. الگوهای رفتاری مبتنی بر اضطراب، ترس از طرد و وابستگی بیش از حد در این اختلالها زیاد دیده میشود. این افراد اغلب حس ناتوانی مزمن دارند و با نظم افراطی تلاش دارند بر این حس غلبه کنند. حس ناامنی درونی در این افراد نیاز شدید به مراقبت شدن و کنترل کردن را هم به وجود میآورد.
علت انواع اختلال شخصیتی چیست؟
اختلالات شخصیت مثل اغلب انواع اختلالات روانی بنا به دلایل پیچیده و مختلفی مثل ژنتیک، مسائل بیولوژیک و محیط زندگی بروز میکنند. در واقع، ترکیب طبیعت و تربیت میتواند باعث شکلگیری اختلالات شخصیت شود. در ادامه، به تعدادی از مهمترین دلایل بروز اختلالات شخصیت اشاره میکنیم.
عوامل ژنتیکی و بیولوژیکی
ژنتیک نقش مهمی در بروز اختلالات شخصیت دارد. ویژگیهایی مثل ترس از عدم قطعیت که باعث اجتناب از آسیب میشود یا تمایل به جستجوی تجربههای جدید میتوانند بهصورت ارثی از نسلی به نسل بعد منتقل شوند. محققها حتی روابط ژنتیکی را در بروز صفاتی مثل پرخاشگری و اضطراب موثر میدانند.
عوامل بیولوژیک شامل تفاوتهای ساختاری و عملکردی مغز و اختلال در عملکرد انتقالدهندههای عصبی در افراد میتوانند بر شکلگیری شخصیت اثرگذار باشند. بهعنوان مثال، مطالعات نشان میدهند که افراد دچار اختلالات شخصیت ممکن است دچار اختلال در کارکرد امیگدال باشند؛ امیگدال ناحیهای از مغز است که در پردازش ترس و هیجان نقش دارد. همچنین کاهش حجم نسبی یا کاهش فعالیت عملکردی لوب پیشانی در این افراد میتواند بر تصمیمگیری، کنترل تکانهها و تنظیم هیجانهایشان اثر بگذارد.
عوامل روانشناختی
شکلگیری اختلالات شخصیت از دیدگاه روانشناسی ناشی از بروز مکانیزمهای دفاعی ناسازگار است. از دیدگاه روانتحلیلی، افراد دچار اختلال شخصیت با مکانیزمهای دفاعی مثل انتقال، انکار یا بازگشت به گذشته تلاش میکنند از تعارضهای درونی یا اضطرابهای بینفردی دوری کنند. این دفاعها بهمرور سخت و ثابت میشوند و در نهایت، به شکل الگوی رفتاری پایدار شخصیتی، زندگی فرد را مختل میکنند.
علاوه بر این، مشکلات پردازش شناختی و احساسی هم اختلالات شخصیت را پایدارتر میکنند. بهعنوان مثال، افراد دچار اختلال شخصیت مرزی ممکن است احساسات منفی مثل عصبانیت یا ترس را روی افراد دیگر فرافکنی کنند و شروعکننده دعوا و تنش بیمورد باشند. نبودِ انعطاف ذهنی هم کار را دشوارتر میکند؛ افراد مبتلا به اختلال شخصیت نمیتوانند بهراحتی الگوهای فکری خود را عوض کنند یا رفتارشان را با موقعیتهای اجتماعی جدید وفق دهند.
عوامل محیطی و اجتماعی
اثر محیط در دوران کودکی نقش مهمی در شکلگیری اختلالات شخصیت دارد. بهعنوان مثال، افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی یا ضد اجتماعی ممکن است تاریخچهای از تروما مثل سوءاستفاده جسمی، جنسی یا عاطفی گزارش کنند. سوءاستفاده کلامی در کودکی هم احتمال شکلگیری ویژگیهای اختلال شخصیت خودشیفته یا پارانوئید در بزرگسالی را بیشتر میکند.
ثبات محیط خانوادگی و تعاملات اجتماعی اولیه هم میتوانند روی رشد شخصیت اثر داشته باشند. رشد فرد بدون دریافت حمایت عاطفی یا همراه با تجربه بیتوجهی و زورگویی میتواند مانع یادگیری راههای سالم مدیریت احساسات و رابطه با دیگران شود. علاوه بر این، عوامل فرهنگی هم در شیوع و بروز این اختلالات نقش پررنگی دارند. جوامع مختلف بر اساس هنجارها و انتظارهای اجتماعی، نرخ متفاوتی از بروز اختلالات در خوشههای A، B و C را نشان میدهند.
انواع اختلال شخصیت
راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی، اختلالها را در سه خوشه اختلالهای عجیب و غیرمعمول (خوشه A)، اختلالهای نمایشی و بیثبات (خوشه B) و اختلالهای اضطرابی و وحشتزده (خوشه C) دستهبندی میکند. این اختلالها اغلب در افراد بالای 18 سال تشخیص داده میشوند؛ زیرا در دوران نوجوانی الگوهای رفتاری هنوز بهتمامی تثبیت نشدهاند و شخصیت فرد هنوز در حال شکلگیری است. همچنین، بسیاری از افراد دچار بیش از یک اختلال شخصیت هستند و ویژگیهای اختلالهای مختلف را نشان میدهند. در ادامه، بهطور خلاصه انواع رایج و مهم اختلال شخصیت را معرفی میکنیم.
اختلال شخصیت نمایشی
اختلال شخصیت نمایشی یا هیستریونیک (Histrionic Personality Disorder) در خوشه B جای میگیرد و با بروز الگوی احساسی شدید و ناپایدار همراه است. افراد دچار اختلال شخصیت نمایشی اعتماد به نفس درونی ندارند و همهچیز را وابسته به تایید و توجه دیگران میبینند. اگر فردی با اختلال شخصیت نمایشی در مرکز توجه نباشد، اغلب بهشدت ناراحت میشود و حس کمارزش بودن میکند.
این افراد برای جلب توجه دیگران، ممکن است رفتارهای نمایشی و اغراقشده از خود نشان دهند، اظهار نظر قاطع اما بیپایه داشته باشند و در بروز احساسات خود دمدمی مزاج و سطحی باشند. افراد نمایشی خیلی اوقات نگران ظاهر فیزیکی خود هستند و ممکن است رفتارهای اغواگرانه و تحریککننده جنسی نشان بدهند تا در مرکز توجه باقی بمانند. علاوه بر این، این افراد بهراحتی تحت تاثیر دیگران قرار میگیرند و بیش از اندازه تلاش دارند با دیگران صمیمی شوند.
اختلال شخصیت خودشیفته
اختلال شخصیت خودشیفته (Narcissistic Personality Disorder) هم در خوشه B جای میگیرد. این افراد بسیار مغرور دیده میشوند و نیازمند تعریف، تمجید و تحسین همیشگی سایرین هستند. افراد خودشیفته همدلی کافی با دیگران ندارند و بدون درک نیازها یا احساسات دیگران، برای خود حق ویژهای قائل میشوند.
همچنین، این افراد ممکن است از دیگران سوءاستفاده کنند تا اهداف خود را به سرانجام برسانند. افراد دچار اختلال شخصیت خودشیفته ممکن است بدون داشتن دستاورد خاصی، در مورد استعدادهای خود خیالپردازی و اغراق کنند و حقیقت موفقیتهایشان را بیش از حد بزرگ نشان بدهند.
با این همه، افرادی که اختلال شخصیت خودشیفته دارند، برخلاف آنچه در ظاهر نشان میدهند، بهشدت دچار کمبود عزت نفس و اعتماد به نفس هستند و خودباوری اندکی دارند. به همین دلیل، رفتارهای خودبزرگبینانه و نیاز افراطی به تحسین در این افراد اغلب پوششی برای آسیبپذیری عمیق، احساس بیارزشی و عزت نفس شکننده درونی است.
اختلال شخصیت مرزی
اختلال شخصیت مرزی (Borderline Personality Disorder)یا بهاختصار BPD در خوشه B جای میگیرد و با مشکل شدید در کنترل احساسات و رفتارهای تکانشی شناخته میشود. یکی از مشخصههای اصلی اختلال BPD وحشت شدید از ترک شدن یا تنها ماندن است. این ترس میتواند زمینهساز نوسانات شدید خلقی و الگوی روابط متلاطم شود.
افراد مرزی اغلب حس خالی بودن مزمن و هویت ضعیف یا ناپایدار دارند که در قالب رفتارهای تکانشی و پرخطر نشان داده میشوند. این افراد مستعد رفتارهای پرخطر مثل قمار، رابطه جنسی ناایمن، سوءمصرف مواد و الکل یا پرخوری عصبی هستند. همچنین، افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی ممکن است از استرس شدید، پارانویا یا خودآزاری رنج ببرند.
اختلال شخصیت وابسته
اختلال شخصیت وابسته (Dependent Personality Disorder)در خوشه C قرار دارد و با نیاز شدید و فراگیر به مراقبت شدن همراه است. شخصیت وابسته از جدا شدن و استقلال میترسد و رفتارهای مطیع و چسبنده به دیگران نشان میدهد. فرد دچار اختلال شخصیت وابسته اغلب به قضاوت خود اعتماد ندارد و حتی برای تصمیمهای کوچک روزمره به مشورت و اطمینان خاطر زیاد محتاج است.
فرد وابسته برای اینکه حمایت دیگران را از دست ندهد، بهندرت با کسی مخالفت میکند یا بهندرت آغازگر اقدام یا پروژه خاصی میشود. فرد وابسته ممکن است هر کاری انجام دهد تا مراقبت و حمایت دریافت کند، حتی اگر این حمایت با بدرفتاری همراه باشد. فرد وابسته احساس میکند بهتنهایی قادر به ادامه زندگی نیست و اگر رابطه نزدیکی برای او پآیان پیدا کند، بهسرعت بهدنبال شخص جایگزین میگردد تا از او مراقبت کند.
اختلال شخصیت ضد اجتماعی
اختلال شخصیت ضد اجتماعی (Antisocial Personality Disorder) در خوشه B جای میگیرد. افراد ضد اجتماعی بهطور مداوم حقوق دیگران و قوانین اجتماعی را نقض میکنند یا با دروغگویی و پرخاشگری بهدنبال فریب دادن دیگران هستند. ویژگی شاخص در این افراد نبودِ احساس گناه یا پشیمانی نسبت به آسیبهایی است که به دیگران میزنند.
برخلاف بسیاری از اختلالات شخصیت که معمولا در بزرگسالی تشخیص داده میشوند، نشانههای اختلال شخصیت ضد اجتماعی ممکن است از دوران نوجوانی ظاهر شوند. رفتارهای آسیبزایی مانند پرخاشگری، تخریب اموال، دروغگویی مکرر و نقض قوانین پیشبینیکننده بروز این اختلال در بزرگسالی هستند.
مطالعات تصویربرداری مغزی نشان دادهاند که افراد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی ممکن است در قشر پیشپیشانی مغز (ناحیه مرتبط با تصمیمگیری و کنترل تکانه) و آمیگدال (ناحیه مرتبط با پردازش احساسات و همدلی) ناهنجاریهایی داشته باشند. این ناهنجاریها فرد را مستعد رفتارهای پرخطر و ضداجتماعی میکنند.
اختلال شخصیت پارانوئید
اختلال شخصیت پارانوئید (Paranoid Personality Disorder) در خوشه A جای میگیرد و با بیاعتمادی مزمن و سوءظن شدید نسبت به دیگران مشخص میشود. افراد پارانوئید یقین دارند که دیگران قصد آسیب رساندن، تحقیر یا فریب آنها را دارند، حتی اگر شواهد واضحی برای این باور وجود نداشته باشد؛ این مسئله صمیمیت و نزدیکی در روابط را برای افراد پارانوئید دشوار میکند.
افراد پارانوئید بهطور معمول حساس و زودرنج هستند و نسبت به انتقاد یا توهین واکنش شدید نشان میدهند. آنها ممکن است بهطور مکرر دیگران را متهم به سوءنیت کنند و همیشه موقعیتی دفاعی داشته باشند. ویژگیهای اختلال شخصیت پارانوئید باعث انزوا، تنش در روابط و دشواری در تعاملات اجتماعی میشود.
اختلال چندشخصیتی (DID)
اختلال هویت تجزیهای یا چندشخصیتی (Dissociative Identity Disorder) اغلب تحت عنوان اختلال شخصیت در نظر گرفته نمیشود؛ با این همه، به دلیل اثر عمیق اختلال چندشخصیتی بر هویت و رفتار فرد، گاهی در مطالعات شخصیت مطرح میشود. افراد مبتلا به اختلال چندشخصیتی دو یا چند هویت یا حالت شخصیتی متمایز دارند. هر کدام از این هویتها طبق الگوهای تفکر، احساس و رفتار خاص خود رفتار میکنند و ممکن است کنترل رفتار فرد را بهصورت متناوب به دست گیرند.
این اختلال اغلب به دنبال تجربههای شدید تروماتیک یا سوءاستفاده در دوران کودکی ایجاد میشود. افراد مبتلا به DID ممکن است شکافهای حافظه داشته باشند و خاطرات مهم روزمره یا رخدادهای شخصی را فراموش کنند، بهخصوص زمانی که یکی از هویتهای آن کنترل رفتارشان را در دست دارد. اختلال چندشخصیتی زندگی روزمره، روابط و عملکرد فرد را بهشدت مختل میکند و با اختلالات دیگری مثل اضطراب، افسردگی، اختلال استرس پس از سانحه و خودآزاری همراه است. برای شناخت بیشتر افسردگی بد نیست با 25 علائم مهم افسردگی هم آشنا شوید.
بدترین نوع اختلال شخصیت و ویژگیهای آن
اختلالات شخصیت بهتناسب آسیبی که به زندگی فرد و دیگران میزنند، میتوانند مشکلافرین باشند. همچنین، هر اختلال شخصیت ممکن است در طیفی از شدید تا خفیف قرار بگیرد. با این همه، برخی از اختلالهای شخصیت مثل اختلال شخصیت ضد اجتماعی، اختلال شخصیت مرزی و اختلال شخصیت اسکیزوتایپی برخی از جدیترین چالشها را در زندگی فرد و اطرافیان او ایجاد میکنند.
اختلال شخصیت ضد اجتماعی
فرد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی بهطور مداوم حقوق دیگران را نادیده میگیرد و هنجارهای اجتماعی را رعایت نمیکند. افراد ضد اجتماعی اغلب رفتارهای تکانشی و پرخاشگر نشان میدهند و ممکن است بهعلت رفتارهای خطرافرین درگیر مشکلات قضایی و قانونی شوند. افراد ضد اجتماعی احساس گناه یا پشیمانی کمی دارند و نسبت به آسیب رساندن به دیگران بیتوجه هستند؛ همین مسئله روابط شخصی و اجتماعی این افراد را بهشدت مختل میکند.
اختلال شخصیت مرزی
افراد مرزی با چالشهایی در کنترل احساسات، نوسانات خلقی شدید، هویت ناپایدار و ترس شدید از ترک شدن روبهرو هستند. الگوهای بیثباتی و تنش عاطفی در اغلب روابط شخصیت مرزی دیده میشود. افکار و رفتار تکانشی فرد مرزی میتوانند در نهایت به رفتارهای خودآسیبرسان مثل رفتارهای جنسی پرخطر، سوءمصرف الکل یا مواد، رانندگی پرخطر و تصمیمهای تکانشی ختم شوند. همچنین، احتمال تهدید یا اقدام به خودکشی هم در افراد مرزی بالاست.
اختلال شخصیت اسکیزوتایپی
این اختلال شخصیت در خوشه A جا میگیرد و با ناراحتی شدید از روابط نزدیک و تصورات اشتباه و عجیب از واقعیت همراه است. افراد اسکیزوتایپال اغلب به برداشتهای نادرستی مثل معانی پنهان در رویدادهای روزمره باور دارند. گفتار و رفتار این افراد اغلب نامعمول، پراکنده یا غیرقابل پیشبینی به نظر میرسد و همین موضوع باعث میشود دیگران در برقراری ارتباط با آنها دچار سردرگمی شوند.
اضطراب اجتماعی شدید، کنارهگیری از روابط صمیمانه و بیاعتمادی به دیگران از ویژگیهای شایع در این اختلال است. الگوهای فکری و ادراکی متفاوت افراد اسکیزوتایپ بهطور جدی روی عملکرد اجتماعی، شغلی و کیفیت روابط بینفردی افراد مبتلا به اختلال شخصیت اسکیزوتایپی اثر دارند و زمینهساز انزوا و تنهایی این افراد میشوند.
تاثیر این اختلالات بر روابط اجتماعی و زندگی روزمره
اختلالات شخصیت باعث شکاف عمیق در روابط اجتماعی و اختلال در زندگی روزمره میشوند. فرد مبتلا به اختلال شخصیت ویژگیهایی ناسازگار، خشک و انعطافناپذیر دارد که میتوانند باعث بروز تعارضهای بینفردی شوند و عملکرد شغلی و تحصیلی فرد را مختل کنند. این الگوهای ناسازگار کیفیت زندگی فرد و اطرافیاناش را کاهش میدهند و باعث فرسودگی عاطفی، سردرگمی و تنش مزمن میشوند.
علاوه بر این، مشکلات همزمان مثل سوءمصرف مواد، اضطراب و افسردگی هم در طول زمان به اکثر اختلالات شخصیتی اضافه میشوند و توانایی فرد را برای عملکرد درست و رسیدن به اهداف شخصی کاهش میدهند. نبودِ مداخله تخصصی میتواند باعث تشدید و پایداری ویژگیهای نامطلوب اختلالات شخصیت شود.
روشهای درمان و مدیریت اختلالات شخصیتی
اختلالات شخصیت اغلب الگوهای عمیق، پایدار و ریشهدار شناختی هیجانی دارند و در واقع، به بخشی از هویت فرد تبدیل شدهاند؛ به همین دلیل، درمان آنها نسبت به بسیاری دیگر از اختلالهای بالینی، به غیر از مواردی مثل اسکیزوفرنی، زمانبر و چالشبرانگیزتر است. با این اوصاف، دشوار بودن درمان اختلالات شخصیت به معنای غیرقابل درمان بودن آنها نیست.
درمانهای تخصصی مثل رواندرمانی در کنار حمایت اجتماعی میتواند به افراد مبتلا به اختلالات شخصیت در جهت تعدیل این اختلالها کمک کند. طی سالهای اخیر، رویکردهای رواندرمانی متنوعی در درمان اختلالات شخصیت موفق عمل کردهاند. در ادامه، به تعدادی از آنها نگاهی داریم.
رواندرمانی و درمانهای فردی
رواندرمانی، درمان فردی و اموزش روانی میتواند به بیمار و خانوادهاش کمک کند در ابتدا، ماهیت اختلال شخصیت بیمار درک شود و سپس، مهارتهای مقابلهای کارآمد و سازگار را یاد بگیرد. برخی از رویکردها مثل رفتاردرمانی شناختی (CBT)، رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT)، طرحواره درمانی و درمان مبتنی بر ذهنیسازی (MBT) در درمان اختلالات شخصیت موثر واقع شدهاند.
این درمانها به کاهش نشانهها، افزایش خوداگاهی، بهبود تنظیم هیجان و اصلاح الگوهای ناسازگار بینفردی کمک میکنند. همچنین، رابطه درمانی پایدار در کنار تعهد بلندمدت از سوی درمانگر و درمانجو میتواند شانس موفقیت درمان و مدیریت اختلالات شخصیتی را بیشتر کند.
درمان دارویی برای اختلالات شخصیتی
در کنار رواندرمانی، دارودرمانی هم میتواند نقش مهمی در بهبود اختلالات شخصیت داشته باشد. در حال حاضر، داروی مشخصی که بهطور خاص اختلالات شخصیت را درمان کند وجود ندارد، اما برخی داروها میتوانند به کاهش شدت علائم کمک کنند. داروهای ضدافسردگی، تثبیتکنندههای خلق و داروهای ضدروانپریشی معمولا برای کنترل نشانههایی مثل افسردگی، اضطراب، تکانشگری یا ناپایداری شدید خلقی تجویز میشوند.
برای مثال، داروهای ضدافسردگی از خانواده SSRIها میتوانند به افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی کمک کنند تا نوسانات شدید هیجانی و واکنشهای انفجاری خود را بهتر مدیریت کنند. همچنین، داروهای ضداضطراب میتوانند سطح اضطراب و تنشی را کاهش دهند که در اختلالات شخصیت خوشه C شایع است. با این حال، باید تاکید کرد که دارودرمانی بهتنهایی کافی نیست و زمانی بیشترین اثربخشی را دارد که در کنار رواندرمانی و مداخلات فردی به کار گرفته شود.
البته، باید اشاره کنیم که تخصص رواندرمانگر و روانپزشک هم در تشخیص، درمان و پیگیری اختلالات شخصیت نقشی کلیدی دارد. تیم باتجربه دکتردکتر با چند کلیک در خدمت شماست تا دسترسی شما را از هر نقطه مکانی به بهترین و حرفهایترین متخصصان سلامت روان مثل دکتر روانپزشک آنلاین امکانپذیر کند. همچنین، اگر بهدنبال تهیه داروهای ویژه برای بهبود مشکلات سلامت جسمی و روانی هستید، داروخانه آنلاین دکتردکتر در اختیار شماست تا با چند کلیک داروی مورد نظرتان را سفارش دهید و آن را درب منزل خود تحویل بگیرید.
درمانهای گروهی و آموزش مهارتهای اجتماعی
درمان گروهی، در کنار رواندرمانی فردی و دارودرمانی، میتواند نقش حمایتی و مکمل در درمان اختلالات شخصیت داشته باشد. گروهدرمانی فضایی بهنسبت امن ایجاد میکند تا فرد بتواند الگوهای ارتباطی ناسازگار خود را در تعامل با دیگران ببیند، بازخورد بگیرد و بهتدریج راههای سالمتری برای ارتباط برقرار کردن یاد بگیرد. برای بسیاری از افراد، تجربه دیدهشدن، شنیدهشدن و تنها نبودن در جمع، خود بخشی از روند درمان محسوب میشود.
در کنار این موضوع، آموزش مهارتهای اجتماعی مانند جراتمندی، حل تعارض، همدلی، تنظیم هیجان و ارتباط موثر میتواند به بهبود روابط بینفردی و عملکرد روزمره افراد کمک بزرگی کند. همچنین، وجود شبکههای حمایتی مثل خانواده، گروههای درمانی یا حمایتهای اجتماعی باعث کاهش احساس انزوا، افزایش انگیزه برای ادامه درمان و ماندگاری بیشتر تغییرات درمانی در بلندمدت میشود.
دورههای آموزشی و مدیریت رفتار
برای درمان اختلالات شخصیت، دورههای آموزشی و مدیریت رفتار هم گاهی اوقات با هدف آموزش مهارتهای عملی و قابل استفاده شکل میگیرند. این دورهها تلاش دارند روشهای سالمتر را جایگزین الگوهای رفتاری ناسالم کنند. بسیاری از دورههای آموزشی و مدیریت رفتار در قالب کارگاه برای دانشجوها و اقشار مختلف برگزار میشوند. در این دورهها، مهارتهایی مثل ذهن آگاهی، کنترل هیجان، تحمل استرس و اثربخشی در روابط آموزش داده میشود تا تا افراد بتوانند در زندگی روزمره بهتر واکنش نشان دهند و روابط سالمتری بسازند.
نکات مهم در مواجهه با افراد دارای اختلال شخصیت
در مواجهه و تعامل با افراد دارای اختلال شخصیت، چند نکته کلیدی وجود دارد که میتواند کیفیت ارتباط را بهتر کند، تنشها را کاهش دهد و به درک متقابل افراد بیشتر کمک کند. بد نیست در این بخش به مهمترین نکاتی که لازم است در مواجهه با فرد دچار اختلال شخصیت رعایت کنیم، نگاهی داشته باشیم. بهکارگیری این نکات بهطور کلی و در هر زمانی موثر است؛ اما زمانی که رفتارهای فرد دچار اختلال شخصیت چالشبرانگیز میشود، اثربخشی آن بیشتر نمایان میشود.
- حد و مرز مشخص و ثابت داشته باشید. مرزهای روشن و پیامهای ثابت باعث میشوند فرد بداند چه توقعاتی از او دارید. به این ترتیب، احتمال بروز رفتارهای تکانشی یا غیرمنتظره از سوی طرف مقابل هم کمتر میشود.
- با آرامش و بیطرفی صحبت کنید. پاسخهای عصبی یا هیجانی فقط تنش را بیشتر میکنند. حرف زدن آرام و خنثی فضا را امنتر و قابل پیشبینیتر میکند.
- از تقابل و جدل قدرت خودداری کنید. برخورد رقابتی یا اعتراض شدید، مقاومت فرد را افزایش میدهد. مسیر همکاری و فهم مشترک را برای رفع چالشها انتخاب کنید.
- فعال گوش کنید و احساسات او را به رسمیت بشناسید. وقتی دقیق گوش میدهید و احساسات طرف مقابل را منعکس میکنید، فرد حس میکند شنیده و پذیرفته شده است، حتی اگر با شما مخالف باشد.
- قضاوت نکنید و احترام بگذارید. احترام و درک متقابل، فضا را امنتر میکند. از انتقاد مستقیم یا نادیده گرفتن احساسات او خودداری کنید.
- شفاف و قابل پیشبینی باشید. پاسخها و رفتارهای ثبات یافته و نیت روشن شما، اعتماد را بالا میبرد و سوءتفاهمها را کاهش میدهد.
- همدلانه اما واقعبین باشید. تلاش کنید دیدگاه و احساسات طرف مقابل را بفهمید، اما واقعبینانه عمل کنید و به او کمک کنید مسائل را به شکلی روشن و عملی حل کند.
- سلامت روان خودتان را حفظ کنید. فراموش نکنید که مراقبت از خود، پیششرط داشتن توان واقعی برای ارتباط موثر و حمایت از دیگران است.
مدیریت ارتباط و کاهش تنش
برای ارتباط موثر با فرد دچار اختلال شخصیت به ترکیبی از صبر، انعطاف و رعایت مرزهای روشن احتیاج دارید. روی شنیدن فعال، حفظ آرامش و پرهیز از درگیری مستقیم تمرکز کنید و تنشها را کاهش دهید تا تعامل سازندهتری بسازید. بسیاری از افراد دارای اختلال شخصیت ممکن است رفتارهای تکانشی، تحریکآمیز، زودجوش یا پرخاشگر نشان دهند.
تلاش کنید گفتوگوی باز و غیرخصمانه برقرار کنید تا اطمینان دهید که محیط امن و حمایتگر است. ایجاد مرزهای سالم یکی از بهترین و موثرترین ابزارها برای کاهش تعارض در روابط است. هنگامیکه مشخص باشد چه رفتارهایی قابل قبول هستند و چه محدودیتهایی وجود دارند، میتوانید روابط را تثبیت و دستکاریهای روانی در روابط را کمتر کنید.
جلوگیری از آسیب روانی و عاطفی
مراقبت یا زندگی با فردی که دچار اختلال شخصیت است، میتواند باعث استرس شدید، افسردگی و غم برای اعضای خانواده شود. در بسیاری موارد، نزدیکان احساس انزوا یا تحت فشار بودن میکنند، زیرا رفتار فرد مبتلا به اختلال شخصیت اغلب غیرقابل پیشبینی و ناپایدار است. اگر در چنین موقعیتی هستید، برای جلوگیری از آسیبهای روانی و عاطفی بلندمدت، بهتر است سلامت روان خود را در اولویت قرار دهید و در صورت فشار و سختی، حتما از حمایت حرفهای بهرهمند شوید.
همچنین، توجه داشته باشید که اختلالات شخصیت میتوانند روی فرزندپروری و رشد کودکان هم اثر داشته باشند. والدینی که دچار اختلال شخصیت هستند، میتوانند خطر بروز مشکلات روانی در کودکانشان را افزایش دهند و چرخههای ترومای بیننسلی را ادامه دهند. در چنین شرایطی، مداخله بهموقع و دریافت حمایت حرفهای برای کل خانواده اهمیت زیادی دارد. این مداخله حمایتی میتواند شامل رواندرمانی فردی برای والد یا نزدیکان، آموزش مهارتهای مقابلهای، یا مشاوره خانوادگی برای ایجاد محیطی پایدار و امن برای کودکان باشد.
ایجاد مرز سالم، حفظ خودمراقبتی و بهرهگیری از شبکههای حمایتی به فرد دچار اختلال شخصیت و اطرافیان او کمک میکند جلوی آسیبهای روانی و عاطفی بلندمدت را بگیرد و سلامت روان خانواده را تقویت کند.
کلام آخر دکتردکتر
در نهایت، باید اضافه کنیم که درک درست و کامل اختلالات شخصیت فقط به شناخت علائم و انواع آن محدود نمیشود. فهم آثار عمیق اختلالات شخصیت بر روابط، زندگی روزمره و سلامت روان فرد و اطرافیان او هم اهمیت دارد. رواندرمانی، حمایت اجتماعی، آموزش مهارتهای مقابلهای و ایجاد مرزهای سالم ابزارهایی هستند که میتوانند کیفیت زندگی فرد و خانواده را بهطور ملموس بهبود دهند. در همین راستا، تیم حرفهای متخصصان سلامت روان دکتردکتر آماده است تا به هر فردی که خود یا یکی از عزیزاناش دچار اختلال شخصیت هستند، کمک برساند. همچنین، داروخانه آنلاین دکتردکتر برای ارائه خدمات دارویی جهت درمان انواع مشکلات روانی و اختلالات شخصیت در دسترس شماست تا مسیر و پیگیریهای درمانی را سادهتر و مطمئنتر کند.
