در سونوگرافی از امواج صوتی با فرکانس بالا برای ایجاد تصویر داخلی بدن استفاده میشود. پزشکان میتوانند با تصاویر سهبعدی جنین را بهتر مشاهده کنند و حتی حرکات جنین را در لحظه ببینند. این همان بُعد چهارم است. در ادامه با کاربردها، مزایا، معایب، عوارض احتمالی و بهترین زمان انجام سونوگرافی چهاربعدی بیشتر آشنا میشویم.
سونوگرافی چهاربعدی چیست؟
سونوگرافی از اواخر دهه ۱۹۵۰ بهشکل اسکنهای دوبُعدی وجود داشت ولی استفاده گستردهتر از آن برای مشاهده جنین از اواخر دهه ۱۹۷۰ شروع شد. با پیشرفت این فناوری پزشکان اشکال پیشرفتهتر سونوگرافی بهویژه اسکنهای سهبعدی و چهاربعدی را نیز معرفی کردند. سونوگرافی چهاربعدی درواقع همان سونوگرافی سهبعدی است که حرکت میکند، یعنی مانند ویدئو است. عبارت «چهاربعدی» به زمان بهعنوان بعد چهارم اشاره دارد، بنابراین میتوانید طول، عرض، عمق و حرکت را همزمان ببینید. این آزمایش تصویربرداری تشخیصی به درک واقعبینانهتری از رفتار جنین و فعالیت حرکتی و فیزیولوژیکی آن در داخل رحم کمک میکند.
سونوگرافی چهاربعدی مشاهده مورفولوژی جنین (مطالعه شکل و ساختار اندامها و ارگانها) و همچنین حرکت آن را ممکن میسازد. هدف اصلی از اسکن ناهنجاریهای جنین با سونوگرافی ۴بعدی این است که اطلاعاتی دقیق به دست بیاوریم و با استفاده از آنها مراقبتهای دوران بارداری را بهبود دهیم تا به بهترین نتایج ممکن برای مادر و جنین برسیم.
کاربرد سونوگرافی چهاربعدی چیست؟
سونوگرافی آزمایش تصویربرداری مفیدی است که کاربردهای فراوانی دارد، از تشخیص مشکلاتی مانند پارگی کیسه صفرا گرفته تا مواردی مانند وضعیت سفالیک جنین در رحم مادر. سونوگرافی چهاربعدی شکل پیشرفتهتری از تصویربرداری با امواج فراصوت است که در طول آن والدین میتوانند از تماشای تصاویر متحرک فرزندشان لذت ببرند. در سونوگرافی چهاربعدی میتوانید موارد زیر را مشاهده کنید:
- کشآمدن یا چرخش جنین؛
- مکیدن انگشت شست؛
- خمیازهکشیدن
- تغییر حالات چهره.
این اسکن جزئیات ویژگیهای صورت و اندامها را نیز نشان میدهد و به والدین امکان میدهد که اولین تصویر واقعی از فرزندشان را ببینند. سونوگرافی چهاربعدی ویدئویی زنده از کودک ایجاد میکند و حرکات و حالات چهره او را در حین وقوع نشان میدهد. اگرچه معمولا این نوع سونوگرافی بخشی از مراقبتهای معمول دوران بارداری محسوب نمیشود ولی درصورت استفاده مناسب میتواند هم برای اهداف پزشکی مفید باشد و هم اهداف عاطفی.
کاربردهای پزشکی
گرچه در اغلب پایشهای بارداری سونوگرافی دوبعدی همچنان روش استاندارد است، سونوگرافی چهاربعدی میتواند برای ارزیابی شرایط خاصی مفید باشد که مشاهده آنها در اسکنهای دوبعدی دشوارتر است، ازجمله:
- رشد صورت: تشخیص شکاف لب یا سایر تفاوتهای صورت با وضوح بیشتر. سونوگرافی چهاربعدی میتواند به نشاندادن ناهنجاریهای صورت، حتی زمانی که پاهای کودک نزدیک یا جلوی صورت قرار گرفته است، کمک کند؛
- ارزیابی رفتار جنین: مشاهده الگوهای حرکتی که ممکن است نشاندهنده رشد عصبی باشند؛
- مسائل ساختاری پیچیده: هنگامی که تصاویر دوبعدی به تجسم بیشتری نیاز دارند.
در این سونوگرافی پزشک میزان مایع آمنیوتیک، بند ناف، جفت، دهانه رحم و دیوارههای رحم را نیز بررسی میکند. میتوان از این سونوگرافی برای مشاهده جنین با تصاویر با کیفیت بالا استفاده کرد ولی نباید آن را بهعنوان تشخیص قبل از تولد واقعی در نظر بگیریم. سونوگرافی ۴بعدی تکنیک مکمل برای بهدستآوردن اطلاعات بیشتر است.
ایجاد پیوند عاطفی و احساسی
سونوگرافی چهاربعدی فرصتی ارزشمند برای والدین فراهم میکند تا نوزاد متولدنشده خود را مشاهده و با او پیوند عاطفی برقرار کنند. بسیاری از والدین مشاهده حرکات لحظهای جنین مانند خمیازهکشیدن، کشآمدن یا حرکتدادن دستها را عامل ایجاد ارتباط عاطفی عمیقتری در دوران بارداری میدانند.
مزایای سونوگرافی چهاربعدی
اسکنهای چهاربعدی تصویر واضحتری از جنین ارائه میدهند که به پزشکان امکان میدهد بلوغ و رشد سیستم عصبی مرکزی را ارزیابی کنند و احتمال تشکیل شکاف لب را تشخیص دهند. اختلالات عصبی که معمولا در دوران پریناتال (حوالی تولد) و پس از تولد بروز میکنند، با سونوگرافی چهاربعدی آسانتر تشخیص داده میشوند.
یکی از مزایای مهم سونوگرافی چهاربعدی، ارزیابی قلب (سیستم قلبی عروقی) و تشخیص بیماریهای مادرزادی قلب با ایمنی و دقت بیشتر است. بهلطف مشاهده جنین در لحظه میتوان قلب جنین را با حرکت آهسته بررسی کرد و مطالعه جامعتری انجام داد.
مزیت دیگر سونوگرافی چهاربعدی ثبت تمام تصاویر در نرمافزار است. در هر زمان میتوانیم این تصاویر را بهطوردقیق تجزیهوتحلیل کنیم تا تشخیص دقیقتری انجام دهیم.
سونوگرافی چهاربعدی ازنظر احساسی برای مادران و پدران ارزشمند است. دیدن حرکت جنین در داخل رحم، در مقایسه با تصویر سیاهوسفید ثابت دو بعدی، به آنها آرامش خاطر بیشتری میدهد. والدین میتوانند در سونوگرافی چهاربعدی حرکات صورت فرزندشان را بهصورت زنده ببینند، مثلا وقتی که جنین لبخند میزند، پلک میزند یا خمیازه میکشد. پزشک میتواند یک نسخه ضبطشده از این لحظه بینظیر را به آنها بدهد تا بهعنوان یادگاری نگه دارند.
معایب سونوگرافی چهاربعدی
سونوگرافی چهاربعدی مانند سایر انواع سونوگرافی آزمایشی تهاجمی نیست و به مادر یا نوزاد آسیبی نمیرساند ولی ممکن است معایبی داشته باشد. در سهماهه سوم بارداری تصویر سهبعدی جنین بهدلیل حجمی که در داخل رحم اشغال میکند و کاهش مایع آمنیوتیک داخل جفت، چندان واضح نیست. بهعلاوه همیشه نمیتوان تصویر را بهصورت چهاربعدی مشاهده کرد. در ۱۰٪ موارد بهدلیل موقعیت نامناسب جنین، جفت، بند ناف، مقدار ناکافی مایع آمنیوتیک یا چربی شکمی (چاقی) مادر نمیتوان تصویر خوبی از جنین تهیه کرد.
در سونوگرافی چهاربعدی باید در نظر داشته باشید که زمان اسکن نباید بیش از ۳۵ دقیقه طول بکشد زیرا ممکن است بهدلیل دستکاری رحم انقباضات رحمی ایجاد شود. یکی دیگر از معایب سونوگرافی چهاربعدی قیمت آن است. بسته به مرکزی که در آن سونوگرافی را انجام میدهید، هزینه آن میتواند تا دو برابر سونوگرافی دوبعدی باشد.
آیا سونوگرافی چهاربعدی برای جنین عوارضی دارد؟
سونوگرافی یک روش ایمن و غیرتهاجمی برای ارزیابی اندامها و سلامت جنین است. بااینحال پزشکان ترجیح میدهند جنین یا مادر را در معرض هیچ آزمایش تشخیصی غیرضروری قرار ندهند. به همین دلیل، پزشکان فقط درصورت وجود دلایل پزشکی برای انجام سونوگرافی، سونوگرافی دوبعدی، سهبعدی یا چهاربعدی را توصیه میکنند. بنابراین استفاده غیرپزشکی از اسکنهای سونوگرافی چهاربعدی برای گرفتن عکس یادگاری توصیه نمیشود.
انجام چنین اسکنهایی توسط فردی غیرمتخصص نیز توصیه نمیشود. اگر مورد غیرمعمولی مشاهده شود، آنها توانایی توضیح آن برای والدین یا تشخیص دقیق آن را نخواهند داشت. کادر پزشکی آموزشدیده قرارگرفتن در معرض امواج فراصوت را به حداقل میرسانند و درصورت لزوم به والدین اطمینان خاطر میدهند یا آزمایشهای اضافی را پیشنهاد میکنند.
تفاوت سونوگرافی چهاربعدی با سهبعدی و دوبعدی
هریک از انواع سونوگرافی سطح متفاوتی از جزئیات را ارائه میدهد:
سونوگرافی دوبعدی
سونوگرافی دوبعدی تصویری سیاهوسفید از مقطع عرضی جنین ایجاد میکند. پزشکان از آن برای بررسی اندامها و رشد کلی کودک استفاده میکنند. سونوگرافی دوبعدی ابزار اصلی برای نظارت بر سلامت و تشخیص ناهنجاریهای داخلی بالقوه مانند شکاف لب یا نقص قلب و کلیه است.
سونوگرافی سهبعدی
این اسکن تصاویر ثابت را بهصورت سهبعدی درمیآورد و نمای واضحتری از ویژگیهای جنین، مانند بینی، دهان، دستها و پاها ارائه میدهد. گرچه اسکنهای دوبعدی ازنظر پزشکی کافی هستند، اسکن سهبعدی میتواند تصاویر بهتری از بعضی ویژگیها تولید کند و مشاهده بعضی از شرایط را آسانتر کند.
در سونوگرافی سهبعدی از نرمافزار پیچیدهتری برای رمزگشایی تصاویر استفاده میشود و تصویری سهبعدی از سطح جنین تولید میشود. در سونوگرافی سهبعدی پزشک میتواند قد، عرض و عمق جنین را اندازهگیری کند تا مواردی مانند شکاف لب و نقص ستون فقرات را بهتر تشخیص دهد.
سونوگرافی چهاربعدی
سونوگرافی چهاربعدی را میتوان بهعنوان سونوگرافی سهبعدی درحال حرکت در نظر گرفت که در آن بهجای تصویری ثابت ویدئویی زنده از حرکت، کشآمدن یا ایجاد حالات چهره جنین را میبینید. اسکنهای چهاربعدی عمدتا برای والدین اختیاری هستند تا بتوانند حرکات جنین خود را ببینند. پزشکان گاهی از آنها برای کمک به تجسم ویژگیهای جنین استفاده کنند ولی نظارت معمول و تشخیص ناهنجاریها با اسکنهای دوبعدی انجام میشود.
سونوگرافی چهاربعدی پیشرفتهتر است. در سونوگرافی چهاربعدی نرمافزار ویدئویی زنده از جنین تولید میکند تا حرکات او را نشان دهد. این اسکن اطلاعات بیشتری درمورد رشد جنین ارائه میدهد.
سونوگرافی ۴بعدی چه چیزهایی را تعیین میکند؟
بهلطف دستگاههای سونوگرافی چهاربعدی، تشخیص زودهنگام جنسیت، شکاف کام، شکاف لب، فقدان انگشتان و اختلالات ناشی از مغز و نخاع امکانپذیر شده است. سندرم داون، که با اندازهگیری شفافیت پشت گردن قابلمشاهده است، بهلطف سونوگرافی چهاربعدی میتواند در ماه سوم اسکن شود. به همین دلایل، سونوگرافیهای چهاربعدی نسبت به سونوگرافیهای دوبعدی سنتی و استاندارد ترجیح داده میشوند.
با سونوگرافی چهاربعدی میتوان رشد نوزادان دوقلو و سهقلو را با وضوح بیشتری بررسی کرد. سونوگرافی چهاربعدی علاوهبر ویژگی معاینه دوبعدی سنتی شامل ویژگیهای داپلر رنگی و سهبعدی نیز است و به خانوادهها این فرصت را میدهد که از ماه سوم جنسیت جنین را تشخیص دهند و عکسهای رنگی بگیرند. علاوهبر این، در مقایسه با سونوگرافی سیاهوسفید و دوبعدی، با این روش میتوان یکماهونیم زودتر از جنین تصویربرداری کرد و تصویری رنگی و واضح به دست آورد. سونوگرافی چهاربعدی لحظات دلپذیری را برای خانوادهها فراهم میکند، مانند تفسیر جزئیاتی مانند دستها، پاها، بینی و صورت در طول تصویربرداری.
در سونوگرافی چهاربعدی چه چیزی مشخص میشود:
- تعیین جنسیت زودتر نوزاد (در هفته چهاردهم)؛
- آنالیز رشدی نوزاد؛
- ارزیابی دقیق بارداریهای چندگانه؛
- تشخیص مشکلات ساختاری رحم؛
- تشخیص ناهنجاریهایی که ممکن است در جفت رخ دهد؛
- تشخیص علل خونریزی غیرطبیعی؛
- تشخیص بارداری خارجرحمی؛
- تشخیص تومورهای تخمدان، کیستها، پولیپها و میومها؛
- تعیین محل جفت.
روش انجام سونوگرافی ۴بعدی
ممکن است که پزشک از شما بخواهد قبل از سونوگرافی کارهای زیر را انجام دهید:
- برای بهبود کیفیت تصویر آب کافی بنوشید؛
- حدود ۲۰ دقیقه قبل از سونوگرافی چیزی سرد یا شیرین بخورید یا بنوشید. این کار میتواند جنین را به حرکت تشویق کند؛
- برای راحتی بیشتر لباسهای گشاد بپوشید؛
- همسرتان را برای سهیمشدن در این لحظه همراه خود بیاورید.
در طول اسکن:
- بهپشت دراز میکشید و ژل روانکنندهای روی شکم شما پخش میشود؛
- سونوگرافیست یک پروب یا مبدل کوچک را روی پوست شما حرکت میدهد؛
- دستگاه سونوگرافی امواج صوتی را از مایع آمنیوتیک و اندامهای داخلی جنین بازتاب میدهد تا تصویری روی صفحهنمایش ایجاد شود؛
- روی صفحهنمایش حرکات، ویژگیهای صورت و حتی حالات ظریف کودک را بهصورت زنده مشاهده میکنید؛
- همچنین ممکن است سونوگرافیست چند اندازهگیری از سر، شکم و اندامهای جنین انجام دهد؛
- در پایان ژل پاک میشود و نسخههایی از تصاویر یا ویدئو به شما داده میشود.
چه زمانی از سونوگرافی چهاربعدی استفاده میشود؟
گرچه پزشکان برای نظارتهای معمول و تشخیص ناهنجاریهایی مانند شکاف لب در درجه اول به سونوگرافی دوبعدی متکیاند، اسکنهای چهاربعدی میتوانند به بهبود تجسم بعضی از ویژگیها، مانند صورت یا دستها، کمک کنند. سونوگرافی چهاربعدی ازنظر پزشکی ضروری نیست ولی میتواند منجر به تجربه پیوند عاطفی با جنین شود.
ممکن است که پزشک در موارد زیر سونوگرافی چهاربعدی را پیشنهاد کند:
- نگرانی خاص وجود دارد که نیازمند تصویربرداری دقیقتر است؛
- تصاویر دوبعدی سنتی اطلاعات کافی و واضحی ارائه نمیدهند؛
- در معرض خطر بیشتر ابتلا به بیماریهایی هستید که تصویربرداری دقیق برای آنها مفید است.
در سونوگرافی چهاربعدی از چه دستگاهی استفاده میشود؟
در سونوگرافی چهاربعدی از دستگاه سونوگرافی مخصوصی استفاده میشود و تصاویر از چند زاویه مختلف گرفته میشوند تا تصاویر دقیقتری از جنین ثبت شود. این دستگاه میتواند حرکات جنین را نیز ثبت کند. اسکنرهای سونوگرافی چهاربعدی بُعد زمان را به تصاویر سهبعدی اضافه میکنند و امکان مشاهده حرکت در لحظه را فراهم میکنند. این دستگاهها بهویژه برای مشاهده حرکات جنین مفید هستند.
دستگاه سونوگرافی از اجزای زیر تشکیل شده است:
مبدل یا پروب: بخش اصلی دستگاه است که وظیفه تبدیل سیگنالهای الکتریکی به امواج فراصوت را بر عهده دارد. این مبدلها از مواد پیزوالکتریک ساخته شدهاند و بهعنوان فرستنده و گیرنده فراصوت عمل میکنند.
صفحهنمایش یا مانیتور: تصاویر تولیدشده در واحد پردازش را نمایش میدهد. تصویر روی مانیتور نمایش داده میشود تا متخصصان بتوانند وضعیت ساختارهای آناتومیکی مختلف را در لحظه مشاهده و ارزیابی کنند.
پنل کنترل: در قسمت جلوی دستگاه سونوگرافی قرار دارد. متخصص سونوگرافی با استفاده از پنل کنترل تنظیمات مختلفی را در پیکربندی دستگاه انجام میدهد. این پنل امکان تغییر روشنایی، وضوح تصاویر و فرکانس امواج صوتی را فراهم میکند. بهعلاوه امکان پیکربندی پارامترهای لازم برای انجام نوع سونوگرافی موردنیاز بیمار را نیز فراهم میکند.
واحد پردازش مرکزی: قطعهای است که اطلاعات ارائهشده توسط پروب را دریافت میکند. سیگنالها را به پالسهای الکتریکی تبدیل کرده و تصویر قسمت آناتومیکی ناحیه موردنظر برای تجزیهوتحلیل را تولید میکند.
سیستم ذخیرهسازی: قطعهای داخلی است که امکان ذخیره تصاویر و دادههای بیمار را برای تجزیهوتحلیل بیشتر فراهم میکند. این قطعه میتواند شامل حافظه داخلی، USB یا متصل به سیستم PACS (سیستم بایگانی و تبادل تصاویر) باشد.
منبع تغذیه: برق دستگاه سونوگرافی را تأمین میکند. منبع تغذیه در مدلهای قابلحمل ازطریق جریان متناوب یا باتریهای قابلشارژ تأمین میشود.
نرمافزار: برای پردازش سیگنالهای سونوگرافی و تولید تصاویر پزشکی ضروری است. نرمافزار میتواند شامل ماژولهای خاصی برای انواع مختلف مطالعات مانند قلب و عروق، زنان و سایر زمینهها باشد.
دستهها و چرخها: بهویژه در اسکنرهای سونوگرافی سیار، جابجایی و حملونقل تجهیزات را تسهیل میکنند.
پورتها و اتصالات: برای اتصال چندین پروب، دستگاه USB یا رابطهای DICOM برای بهاشتراکگذاشتن تصاویر استفاده میشوند.
بهترین زمان انجام سونوگرافی چهاربعدی
یکی از الزامات سونوگرافی چهاربعدی خوب وجود مقدار کافی از مایع آمنیوتیک بین سطح موردمطالعه و پروب سونوگرافی است. بنابراین زمان مناسب برای انجام این سونوگرافی بین هفتههای ۲۴ تا ۳۲ بارداری است. انجام سونوگرافی چهاربعدی در مراحل بعدی بارداری توصیه نمیشود زیرا در هفتههای آخر بارداری حجم جنین افزایش و میزان مایع آمنیوتیک کاهش مییابد و تهیه تصویر سهبعدی خوب از جنین دشوار میشود. اگر فقط میخواهید حرکات جنین را مشاهده کنید میتوانید سونوگرافی چهاربعدی را بین هفتههای ۱۶ تا ۲۲ بارداری انجام دهید.
بهدلایل زیر این زمانبندی برای انجام سونوگرافی چهاربعدی مناسب است:
- چربی زیرجلدی جنین بهاندازه کافی افزایش یافته است و دیگر مانند اسکلتی کوچک دیده نمیشود؛
- ویژگیهای صورت جنین کاملا شکل گرفته و بهوضوح قابلمشاهده هستند؛
- هنوز فضای کافی برای دیدن تمام بدن جنین درحال حرکت وجود دارد؛
- معمولا میزان مایع آمنیوتیک برای مشاهده واضح جنین مناسب است.
هزینه سونوگرافی چهاربعدی
هزینه سونوگرافی چهاربعدی به عوامل مختلفی مانند محل انجام آن (شهرهای بزرگ یا کوچک)، میزان تخصص و تجربه دکتر رادیولوژی و کیفیت و قابلیتهای دستگاههای مورداستفاده بستگی دارد. بهطورکلی هزینه سونوگرافی چهاربعدی ۱۴۰۴ چیزی حدود یک میلیون و پانصد تا یک میلیون و هشتصد هزار تومان است.
کلام آخر دکتردکتر
سونوگرافی چهاربعدی یکی از سونوگرافیهای دوران بارداری است که معمولا انجام آن اختیاری است. سونوگرافی چهاربعدی برای ایجاد پیوند عاطفی میان والدین و کودک و اطمینان بیشتر از سلامت جنین انجام میشود. این سونوگرافی اغلب با سایر آزمایشهای دوران بارداری ترکیب میشود تا تصویر کاملتری از سلامت نوزاد به دست آید.
برای مشاوره آنلاین پزشکی و اطلاع از مراکز سونوگرافی چهاربعدی در تهران میتوانید از خدمات دکتردکتر استفاده کنید. در دکتردکتر بهراحتی میتوانید پزشک یا مرکز موردنظرتان را جستجو کنید و بهصورت آنلاین نوبت بگیرید.
سوالات متداول
منابع
