آزمایش ویتامین E یکی از تستهای تخصصی خون است که برای سنجش سطح این آنتیاکسیدان محلول در چربی و بررسی وضعیت تغذیهای و متابولیک بدن انجام میشود. تغییر در میزان ویتامین E در بعضی شرایط با اختلالات عصبی، مشکلات جذب چربی یا افزایش احتمال خونریزی همراه است؛ بنابراین توجه به مقدار آن در خون علاوهبر دیگر یافتههای بالینی اهمیت دارد. در ادامه به بررسی کاربردها، نحوۀ انجام و تفسیر نتیجۀ آزمایش ویتامین E میپردازیم. همراهمان بمانید.
آزمایش ویتامین E چیست و چه کاربردی دارد؟
آزمایش ویتامین E نوعی آزمایش خون است که مقدار این ویتامین را در خون اندازهگیری میکند و آن را به اسامی آزمایش توکوفرول، آزمایش آلفا-توکوفرول، آزمایش ویتامین E سرم نیز میشناسند. گاهی این آزمایش بههمراه آزمایش ویتامین D برای بررسی روند درمان بیماریهای مرتبط با جذب چربی انجام میشود. فواید ویتامین e مانند کمک به عملکرد صحیح اعصاب و عضلات و تقویت عملکرد سیستم ایمنی، اندازهگیری سطح آن را مهم میکند. ویتامین e برای پوست صورت و جلوگیری از پیری آن نیز مفید است.
ازطرفی، شرایطی مانند داشتن رژیم غذایی ضعیف، ابتلا به بیماریهایی که جذب چربی را مختل میکنند یا اختلالات ژنتیکی، سطح این ویتامین را در بدن پایین میآورند و مصرف افراطی مکمل ویتامین E خطر عوارضی مانند خونریزی را افزایش میدهد. پزشک زمانی که به کمبود یا افزایش بیش از حد این ویتامین و اختلال در جذب آن مشکوک باشد، مقدار ویتامین E در آزمایش خون را میسنجد. بهطورکلی، او آزمایش Vit E را برای اهداف زیر تجویز میکند:
- بررسی وضعیت افراد مبتلا به نوروپاتیهای حرکتی و حسی؛
- بررسی وضعیت مبتلایان به اختلال جذب چربی از روده؛
- بررسی مقدار جذب ویتامین E در بدن، بهویژه زمان وجود اختلالهایی که بر نحوۀ استفادۀ بدن از این ویتامین اثر میگذارند.
- بررسی سطح ویتامین E در نوزادان نارس. نوزادانی که قبل از هفته ۳۷ بارداری متولد میشوند، اغلب کمبود ویتامین E دارند و اگر درمان نشوند، دچار مشکلات جدی میشوند.
- بررسی سطح ویتامین E پس از مصرف مکمل، بهویژه در افراد مبتلا به فیبروز کیستیک.
علاوهبراین، ممکن است پزشک درصورت مشکوکبودن به بیماریهای گوارشی، آزمایش مدفوع را هم درخواست کند.
در بعضی افراد، پزشک علاوهبر آزمایش ویتامین E، بررسیهایی مانند تفسیر آزمایش کورتیزول، عملکرد کبد و آزمایشهای مرتبط با سوءجذب را نیز برای ارزیابی کاملتر وضعیت بدن انجام میدهد.
نحوه انجام تست ویتامین E در آزمایشگاه
قبل از انجام آزمایش ویتامین E باید نکات زیر را برای افزایش دقت نتیجۀ آن رعایت کنید:
- ناشتایی: به دستور پزشک یا آزمایشگاه باید قبل از آزمایش ۸ تا ۱۲ ساعت ناشتا باشید. گاهی مدت ناشتایی ۱۲ تا ۱۴ ساعت است و فقط میتوانید آب بنوشید. در نوزادان، نمونۀ خون باید پیش از نوبت بعدی شیرخوردن گرفته شود.
- اطلاعرسانی دربارۀ داروها و مکملها: داروها، ویتامینها یا مکملهایی را که مصرف میکنید، به اطلاع پزشک برسانید؛ چون بعضی از آنها بر نتیجۀ آزمایش اثر میگذارند.
- مصرف الکل: بعضی آزمایشگاهها توصیه میکنند تا ۲۴ ساعت قبل از خونگیری، الکل مصرف نکنید.
مراحل انجام آزمایش ویتامین E عبارتاند از:
- پرستار با استفادۀ از یک سوزن کوچک، مقدار کمی خون از یکی از رگهای بازوی شما میگیرد.
- بعد از ورود سوزن، خون داخل لولۀ آزمایش یا ویال جمعآوری میشود.
آزمایش ویتامین E اغلب کمتر از ۵ دقیقه طول میکشد و هنگام ورود یا خروج سوزن، کمی سوزش یا درد خفیف را احساس میکنید. پس از انجام آزمایش، نمونۀ خون برای بررسی سطح ویتامین E به آزمایشگاه فرستاده میشود و نتیجه بهطور معمول پس از چند روز آماده است.
زمان مناسب برای آزمایش ویتامین E
زمان انجام آزمایش ویتامین E اغلب به دستور پزشک یا آزمایشگاه بستگی دارد؛ اما بسیاری اوقات این آزمایش باید مثل آزمایش قند خون ناشتا پس از ناشتایی شبانه انجام شود. به همین دلیل، بیشتر افراد صبح برای انجام آزمایش ویتامین E به آزمایشگاه مراجعه میکنند.
همچنین درصورت مشاهدۀ علائم کمبود ویتامین E مانند ضعف عضلانی، مشکلات بینایی، بیحسی، گزگز یا مشکلات عصبی، بهتر است برای بررسی علت آنها هرچه زودتر به پزشک مراجعه کنید. او با دقت به شرححال، معاینۀ شما و احتمال مشکلات جذب چربی، ممکن است آزمایش ویتامین E را درخواست کند. تشخیص زودهنگام کمبود این ویتامین از بروز عوارضی مانند آسیب عصبی، ضعف عضلانی و اختلال در عملکرد سیستم ایمنی پیشگیری میکند.
علاوهبراین، برای افرادی که شرایط پزشکی خاص دارند، پزشک آزمایش ویتامین E را بهصورت دورهای تجویز میکند تا مطمئن شود سطح این ویتامین در محدودۀ مناسب قرار دارد.
سطح نرمال ویتامین E در آزمایش خون
سطح طبیعی ویتامین E در آزمایش خون که بهطور معمول بهصورت آلفا-توکوفرول اندازهگیری میشود، تا حد زیادی به سن فرد و محدودۀ مرجع آزمایشگاهی بستگی دارد که نمونه را بررسی میکند. بهطورکلی، سطح پایۀ ویتامین E در بزرگسالان اغلب از کودکان بالاتر است. ازجمله دلایل این تفاوت عبارتاند از:
- الگوی رشد: غلظت این ویتامین در خون هنگام تولد پایین است و بهطور طبیعی با رشد کودک و رسیدن به سنین بالاتر افزایش پیدا میکند.
- ارتباط با چربیهای خون: ازآنجاکه کودکان سطح چربی و کلسترول خون پایینتری نسبت به بزرگسالان دارند، سطح پایۀ ویتامین E در خون آنها نیز پایینتر است.
باتوجهبه اینکه آزمایشگاهها محدودۀ طبیعی ویتامین را متفاوت در نظر میگیرند، در ادامه دو جدول مرجع را که واحد سنجش ویتامین E و محدودۀ سنی متفاوت دارند، آوردهایم. باوجوداین، پزشک باید نتیجۀ آزمایشتان را بر اساس سن، علائم، وضعیت تغذیه، بیماریهای زمینهای شما و محدودۀ مرجع همان آزمایشگاهی که در آن آزمایش دادهاید، تفسیر کند.
سطح نرمال ویتامین E برحسب میلیگرم در لیتر (mg/L)
| سن | محدودۀ نرمال |
| ۰ تا ۱ ماه | ۱٫۰ تا ۳٫۵ |
| ۲ تا ۵ ماه | ۲٫۰ تا ۶٫۰ |
| ۶ ماه تا ۱ سال | ۳.۵ تا ۸٫۰ |
| ۲ تا ۱۲ سال | ۵.۵ تا ۹٫۰ |
| ۱۳ سال و بالاتر | ۵٫۵ تا ۱۸٫۰ |
سطح نرمال ویتامین E برحسب میکرومول در لیتر (µmol/L)
| سن | محدودۀ نرمال |
| کمتر از ۱ سال | ۱۱٫۵ تا ۲۴٫۴ |
| ۱ تا ۶ سال | ۷٫۰ تا ۲۱٫۰ |
| ۷ تا ۱۲ سال | ۱۰٫۰ تا ۲۱٫۰ |
| ۱۳ تا ۱۹ سال | ۱۳٫۰ تا ۲۴٫۰ |
| ۲۰ سال و بالاتر | ۹٫۵ تا ۴۱٫۵ |
تفسیر آزمایش ویتامین E
علامت اختصاری ویتامین ای در آزمایش خون Vit E یا Tocopherol است و مقادیر نرمال آن بسته به سن فرق دارد. نتیجۀ آزمایش ویتامین E شما مشخص خواهد کرد آیا سطح این ویتامین برای سنتان طبیعی است یا خیر. برگۀ آزمایش شما یکی از حالتهای زیر را نشان میدهد:
- محدودۀ نرمال (N): ۵.۵ تا ۱۷ میلیگرم در لیتر. پایینتر از این مقدار، نیاز به تغییر احتمالی رژیم غذایی را نشان میدهد.
- سطوح پایین ویتامین ای (L): کمتر از ۵.۵ میلیگرم در لیتر. در این حالت کمبود ویتامین E دارید. پزشک با استفاده از سابقۀ پزشکی شما و نتایج سایر آزمایشها، علت آن را تشخیص خواهد داد. بهطور معمول میتوانید کمبود را با مصرف مکمل و درمان بیماریهایی که مانع جذب آن میشوند، برطرف کنید.
- سطوح بالای ویتامین ای (H): بالاتر از ۲۰ میلیگرم در لیتر. در این حالت مقدار ویتامین E بدن شما بیش از حد است و درصورت مصرف مکمل، باید آن را متوقف کنید. اگر مشکلی مانند خونریزی داشته باشید، پزشک داروهایی را نیز برای درمان شما تجویز میکند.
علائم کمبود ویتامین E
کمبود ویتامین E بهدلایلی مانند سابقۀ خانوادگی و ژنتیک و بیماریهایی مانند پانکراتیت مزمن، سلیاک، کلستاتیک کبد و فیبروز کیستیک است. این کمبود در نوزادان نارس نیز بهدلیل داشتن ذخیرۀ چربی کمتر و وزن تولد پایینتر، شایع است. کاهش سطح این ویتامین در بدن باعث بروز علائم و مشکلات زیر میشود و آزمایش کمبود ویتامین E را نشان خواهد داد:
- ضعف عضلانی: کمبود این ویتامین باعث افزایش استرس اکسیداتیو میشود که به سلولهای بدن آسیب میرساند و گاهی با تغییرات غیرمستقیم در شاخصهایی مانند آزمایش RDW خون همراه است. همچنین ممکن است این وضعیت بر عملکرد سیستم ایمنی و سلولهایی مانند NEUT در آزمایش خون تأثیر بگذارد، هرچند این ارتباطها قطعی نیستند.
- ناهماهنگی در حرکات و راهرفتن: کمبود ویتامین E به بعضی سلولهای عصبی آسیب میزند و توانایی آنها را در انتقال پیامهای عصبی مختل میکند. درنتیجه، فرد در حفظ تعادل، هماهنگی حرکات یا راهرفتن دچار مشکل میشود.
- بیحسی و گزگز: آسیب به رشتههای عصبی بهعلت کمبود این ویتامین، مانع انتقال درست پیامهای عصبی میشود. این مشکل به شکل بیحسی، گزگز یا مورمور شدن دستها و پاها بروز میکند.
- کاهش بینایی: کمبود ویتامین E گیرندههای نوری شبکیه و سایر سلولهای چشم را ضعیف میکند که بهمرور زمان باعث کاهش بینایی میشود. در این شرایط برخی افراد دچار تاری دید یا دید شبانه معیوب میشوند.
- ضعف سیستم ایمنی: طبق بعضی پژوهشها، کمبود این ویتامین عملکرد سلولهای ایمنی را مختل میکند؛ درنتیجه، قدرت مقابلۀ بدن با عفونتها کاهش مییابد. سالمندان بیشتر در معرض این مشکل قرار دارند.
- اختلال در عملکرد سیستم عصبی: پوشش سلولهای عصبی تا حد زیادی از چربیها ساخته شده است. کمبود ویتامین E در بدن به معنای وجود آنتیاکسیدانهای کمتر برای محافظت از این چربیها است؛ درنتیجه، عملکرد سیستم عصبی مختل میشود.
علائم مسمومیت و افزایش ویتامین E
بهطورکلی، مصرف ویتامین E در حد مناسب ایمن است و مقدار نیاز روزانۀ بدن به این ویتامین به سن و شرایط فرد بستگی دارد که برای بزرگسالان، مقدار توصیهشدۀ روزانه اغلب ۱۵ میلیگرم است. بااینحال، بعضی مکملها دُزهای بالاتری مانند ۱۰۰ تا ۴۰۰ واحد بینالمللی دارند که بسته به نوع مکمل، حدود ۶۷ تا ۲۶۸ میلیگرم در نوع طبیعی و حدود ۴۵ تا ۱۸۰ میلیگرم در نوع مصنوعی ویتامین E است. مصرف این دُزها، بهویژه بدون نظر پزشک، خطر بروز عوارض را افزایش میدهد. مسمومیت زمانی رخ میدهد که مقدار زیادی از ویتامین E در بدن تجمع پیدا کند و علائم رایج آن عبارتاند از:
- اسهال؛
- مشکلات گوارشی؛
- خستگی؛
- ضعف عضلانی؛
- افزایش احتمال کبودی یا خونریزی، بهویژه زمان مصرف دُزهای بالای ویتامین E یا همراه با داروهای رقیقکنندۀ خون.
البته بیشتر اوقات این علائم پس از قطع مصرف مکمل بهتدریج برطرف میشوند.
آزمایش ویتامین E درصورت افزایش این ماده در بدن آن را نشان خواهد داد و فرد در این شرایط با مشکلات جدی روبهرو خواهد شد. برای مثال روند انعقاد خون او مختل میشود و خطر خونریزی افزایش مییابد. انعقاد خون ازجمله راههای دفاعی بدن برای جلوگیری از خونریزی پس از آسیب است و افزایش بیش از حد ویتامین E خطر سکتۀ مغزی هموراژیک یا خونریزی داخل مغز را بالا میبرد.
همچنین باوجود خواص ویتامین E، مصرف بیش از حد آن اثربخشی بعضی داروها را کاهش میدهد، ازجمله تاموکسیفن که برای درمان سرطان پستان استفاده میشود و سیکلوسپورین که نوعی داروی سرکوبکنندۀ سیستم ایمنی در بیماران پیوند عضو است.
عوارض مصرف بیش از حد مکمل
بسیاری از افراد بهدلایل زیر بیش از حد مکمل مصرف میکنند:
- کمک به پیشگیری از بروز سرطان مانند سرطان پروستات؛
- پیشگیری از بروز بعضی بیماریها مانند بیماریهای قلبی و عروقی و دیسکینزی دیررس؛
- کمک به کاهش روند پیشرفت بیماری آلزایمر.
باآنکه شواهد قانعکننده و قطعی وجود ندارد که ویتامین E، حتی در دُزهای بالا، چنین تأثیری داشته باشد؛ مصرف بیش از حد آن عوارضی خواهد داشت. برای مثال ممکن است مصرف مکمل و قرص ویتامین E در دُزهای بالا، بهویژه بیش از ۳۰۰ میلیگرم در روز، با داروهای ضدانعقاد و ضدپلاکت مانند آسپرین و وارفارین تداخل داشته باشد.
علاوهبراین، بعضی منابع دربارۀ مصرف همزمان دُزهای بالای ویتامین E با داروهای هورمونی مانند استروژن هشدار دادهاند؛ بنابراین درصورت مصرف داروهای هورمونی، ضدانعقاد، ضدپلاکت یا داروهای مهم، استفاده از مکمل باید زیر نظر پزشک باشد. توصیه میکنیم برای جلوگیری از این عوارض، از دکتردکتر وقت حضوری متخصص تغذیه بگیرید و زیر نظر او این مکملها را مصرف کنید.
منابع غذایی و مکمل ویتامین E
مقدار کافی ویتامین E برای عملکردهای طبیعی بدن ضروری است و اگر آزمایش ویتامین E سطح آن را غیرعادی نشان دهد، مستعد ابتلا به عفونتها یا اختلالهای مختلف خواهید بود. بسیاری از مواد غذایی منبع طبیعی این ویتامین هستند و اگر بدن شما در جذب مواد مغذی مشکلی نداشته باشد، دچار کمبود ویتامین E نخواهید شد. در ادامه منابع مختلف حاوی این ویتامین را دستهبندی میکنیم.
۱۰ دانه و مغز سرشار از ویتامین E
دانهها و مغزها از بهترین منابع ویتامین E هستند. بعضی از آنها مقادیر بالایی از اشکال دیگر این ویتامین مانند گاما توکوفرول را نیز دارند.
| دانه یا مغز | اندازۀ وعده: مقدار ویتامین E |
| تخمۀ آفتابگردان (بوداده) | ۲۸ گرم: ۷٫۴ میلیگرم |
| بادام (بوداده) | ۲۸ گرم: ۶٫۸ میلیگرم |
| فندق (بوداده) | ۲۸ گرم: ۴٫۳ میلیگرم |
| دانۀ کاج | ۲۸ گرم: ۲٫۶ میلیگرم |
| بادام زمینی (بوداده) | ۲۸ گرم: ۲٫۲ میلیگرم |
| بادام برزیلی | ۲۸ گرم: ۱٫۵۲ میلیگرم |
| پسته | ۲۸ گرم: ۰٫۸ میلیگرم |
| تخمۀ کدو | ۲۸ گرم: ۰٫۶ میلیگرم |
| گردو پکان | ۲۸ گرم: ۰٫۴ میلیگرم |
| بادام هندی | ۲۸ گرم: ۰٫۳ میلیگرم |
۱۰ روغن آشپزی سرشار از ویتامین E
غنیترین منابع ویتامین E روغنهای آشپزی، بهویژه روغن جوانۀ گندم، هستند. یک قاشق غذاخوری از این روغن حدود ۱۳۵ درصد از ارزش روزانۀ این ویتامین را تأمین میکند.
| روغن آشپزی | اندازۀ وعده: مقدار ویتامین E |
| روغن جوانۀ گندم | ۱ قاشق غذاخوری: ۲۰ میلیگرم |
| روغن فندق | ۱ قاشق غذاخوری: ۶٫۴ میلیگرم |
| روغن آفتابگردان | ۱ قاشق غذاخوری: ۵٫۶ میلیگرم |
| روغن بادام | ۱ قاشق غذاخوری: ۵٫۳ میلیگرم |
| روغن پنبهدانه | ۱ قاشق غذاخوری: ۴٫۸ میلیگرم |
| روغن گلرنگ (کافشه) | ۱ قاشق غذاخوری: ۴٫۶ میلیگرم |
| روغن سبوس برنج | ۱ قاشق غذاخوری: ۴٫۴ میلیگرم |
| روغن هستۀ انگور | ۱ قاشق غذاخوری: ۳٫۹ میلیگرم |
| روغن کانولا | ۱ قاشق غذاخوری: ۲٫۴ میلیگرم |
| روغن نخل (پالم) | ۱ قاشق غذاخوری: ۲٫۲ میلیگرم |
۱۰ فراوردۀ حیوانی سرشار از ویتامین E
غذاهای با منشأ حیوانی زیر، منابع خوبی برای تأمین این ویتامین هستند.
| فراوردۀ حیوانی | اندازۀ وعده: مقدار ویتامین E |
| گوش صدف دریایی | ۸۵ گرم: ۳٫۴ میلیگرم |
| گوشت غاز | ۱ لیوان: ۲٫۴ میلیگرم |
| ماهی سالمون اقیانوس اطلس | نصف فیله: ۲٫۰ میلیگرم |
| ماهی قزلآلای رنگینکمان | ۱ فیله کامل: ۲٫۰ میلیگرم |
| حلزون خوراکی | ۲۸ گرم: ۱٫۴ میلیگرم |
| خرچنگ آب شیرین | ۸۵ گرم: ۱٫۳ میلیگرم |
| اشپل ماهی (خاویار) | ۱ قاشق غذاخوری: ۱٫۰ میلیگرم |
| هشتپا | ۸۵ گرم: ۱٫۰ میلیگرم |
| خرچنگ دریایی (لابستر) | ۸۵ گرم: ۰٫۹ میلیگرم |
| ماهی کاد | ۲۸ گرم: ۰٫۸ میلیگرم |
۱۰ میوۀ سرشار از ویتامین E
اگرچه میوهها بهطورکلی بهترین منبع برای ویتامین E نیستند؛ اما بسیاری از آنها نیاز بدن را بهمقدار مناسب تأمین میکنند.
| میوه | اندازۀ وعده: مقدار ویتامین E |
| مامی ساپوت | نصف میوه: ۵٫۹ میلیگرم |
| آووکادو | نصف میوه: ۲٫۱ میلیگرم |
| انبه | نصف لیوان خرد شده: ۱٫۱ میلیگرم |
| کیوی | ۱ عدد متوسط: ۱٫۱ میلیگرم |
| شاهتوت | نصف لیوان: ۰٫۸ میلیگرم |
| انگور فرنگی سیاه | نصف لیوان: ۰٫۶ میلیگرم |
| زغالاختۀ خشک (کرنبری) | ۲۸ گرم: ۰٫۶ میلیگرم |
| زیتون شور | ۵ عدد زیتون: ۰٫۵ میلیگرم |
| زردآلو | ۱ عدد متوسط: ۰٫۳ میلیگرم |
| تمشک | ۱۰ عدد تمشک: ۰٫۲ میلیگرم |
۱۰ سبزی سرشار از ویتامین E
مانند میوهها، بسیاری از سبزیها منابع مناسبی برای ویتامین E هستند اما مقدار آنها بهاندازۀ مغزها و دانهها نیست.
| سبزیجات | اندازۀ وعده: مقدار ویتامین E |
| فلفل دلمهای قرمز (خام) | ۱ عدد متوسط: ۱٫۹ میلیگرم |
| برگ شلغم (خام) | ۱ لیوان: ۱٫۶ میلیگرم |
| برگ چغندر (پخته) | نصف لیوان: ۱٫۳ میلیگرم |
| کدو حلوایی (پخته) | نصف لیوان: ۱٫۳ میلیگرم |
| کلم بروکلی (آبپز) | نصف لیوان: ۱٫۱ میلیگرم |
| برگ خردل (پخته) | نصف لیوان: ۱٫۳ میلیگرم |
| مارچوبه (پخته) | ۴ عدد مارچوبه: ۰٫۹ میلیگرم |
| چغندر برگی یا اسفناج رومی (خام) | ۱ برگ: ۰٫۹ میلیگرم |
| کلم پیچ یا کلارد (خام) | ۱ لیوان: ۰٫۸ میلیگرم |
| اسفناج (خام) | ۱ لیوان: ۰٫۶ میلیگرم |
کلام آخر دکتردکتر
آزمایش ویتامین E برای ارزیابی سطح آن و بررسی وضعیت تغذیهای، عملکرد سیستم عصبی و تعادل اکسیداتیو بدن اهمیت بالایی دارد. نتایج آن به تشخیص کمبود یا افزایش غیرطبیعی ویتامین E و شناسایی مشکلاتی مانند اختلالات جذب چربی یا عوارض ناشی از مصرف مکملها کمک میکند. نتیجۀ این آزمایش را باید پزشک عمومی، متخصص داخلی، متخصص تغذیه یا گاهی متخصص مغز و اعصاب تفسیر کند. شما میتوانید از دکتردکتر بر اساس مشکل خود برای این متخصصها وقت حضوری بگیرید و برای رسیدگی سریعتر به بیماری خود اقدام کنید. همچنین اگر سؤال بیشتری دربارۀ این آزمایش دارید، بهترین پزشکان و متخصصان در دکتردکتر آمادهاند تا بهصورت آنلاین پاسخگوی شما باشند.
