بدن ما شبکهای شگفتانگیز از اندامها و غدد مختلف است که هرکدام وظیفهای حیاتی بر عهده دارند. در این میان، غدهای بسیار کوچک به نام هیپوفیز در بخش زیرین مغز قرار دارد که با ترشح هورمونهای گوناگون، فرایندهای مهمی مانند رشد، متابولیسم و باروری را کنترل میکند. گاهی تودههایی در این غده رشد میکنند که به آنها آدنوم هیپوفیز میگویند. دریافت تشخیص آدنوم هیپوفیز میتواند نگرانکننده باشد، اما در این مقاله قصد داریم انواع آن را معرفی کنیم، نشانههای تشخیص زودهنگام را شرح دهیم و به روشهای درمانی بپردازیم. با ما همراه باشید.
آدنوم هیپوفیز چیست؟
آدنوم هیپوفیز نوعی تومور یا توده غیرطبیعی است که در غده هیپوفیز ایجاد میشود. خبر خوب این است که بیش از ۹۹ درصد این تودهها خوشخیم و غیرسرطانی هستند؛ یعنی به بافتهای دیگر بدن سرایت نمیکنند و خطرات سرطانهای بدخیم را ندارند.
بااینحال، غده هیپوفیز در فضایی بسیار تنگ و استخوانی در زیر مغز جای گرفته است. به همین دلیل، بزرگشدن این تودهها میتواند به ساختارهای حساس مجاور، بهویژه عصبهای بینایی که درست در بالای هیپوفیز قرار دارند، فشار وارد کند.
همچنین، آدنوم هیپوفیز میتواند در ترشح هورمونهای این غده اختلال ایجاد کند. غده هیپوفیز چندین هورمون مهم و حیاتی را ترشح میکند که مهمترین آنها عبارتاند از:
- هورمون آدرنوکورتیکوتروپین (ACTH): محرک غده فوقکلیوی؛
- هورمون ضدادراری یا ADH: تنظیمکننده آب بدن؛
- هورمون محرک فولیکول (FSH): مؤثر در سیستم باروری؛
- هورمون رشد (GH): مسئول رشد استخوانها و بافتها؛
- هورمون لوتئینیکننده (LH): مؤثر در تولید هورمونهای جنسی؛
- اکسیتوسین: هورمون پیوند عاطفی و زایمان؛
- پرولاکتین: محرک تولید شیر؛
- هورمون محرک تیروئید (TSH): تنظیمکننده فعالیت غده تیروئید.
غده هیپوفیز افزونبر تولید این هورمونها، به دیگر غدد درونریز بدن نیز فرمان میدهد تا هورمونهای خود را آزاد کنند. نکته مهم این است که آدنومهای هیپوفیز میتوانند روند تولید و ترشح یک هورمون خاص یا ترکیبی از چند هورمون را بهطور همزمان مختل کنند.
انواع آدنوم هیپوفیز
پزشکان آدنومهای هیپوفیز را بر پایه دو معیار اصلی دستهبندی میکنند: اندازه توده و میزان فعالیت هورمونی آن. این دستهبندی پزشکان کمک میکند تا بهترین مسیر درمانی را انتخاب کنند. در ادامه این دستهها را بررسی میکنیم:
۱. آدنوم هیپوفیز فعال هورمونی
این تومورها بهطور فعال هورمون تولید میکنند و با واردکردن مقدار زیادی هورمون به جریان خون، نشانهها و بیماریهای گوناگونی را به وجود میآورند. پزشکان این تودهها را براساس نوع هورمونی که ترشح میکنند، به گروههای زیر تقسیم میکنند:
پرولاکتینوما
این نوع آدنوم، مقادیر زیادی هورمون پرولاکتین ترشح میکند و میتواند عوارض زیر را به همراه داشته باشد:
- عوارض در زنان: بینظمی یا قطع قاعدگی، کاهش باروری، توقف تخمکگذاری و ترشح غیرطبیعی شیر از پستانها.
- عوارض در مردان: کاهش هورمون تستوسترون که باعث خستگی مفرط، اختلال نعوظ و کاهش شدید میل جنسی میشود.
این تومورها معمولاً خودبهخود ایجاد میشوند. پرولاکتینوما از معدود تومورهای هیپوفیز است که اغلب تنها با دارو درمان میشود و بیمار نیاز به جراحی پیدا نمیکند.
آدنوم تولیدکننده ACTH
در ترشح بیش از حد هورمون ACTH، که با نام بیماری کوشینگ نیز شناخته میشود، غدد فوقکلیوی بیش از حد هورمون استرس (کورتیزول) تولید میکنند. این عارضه میتواند علائم زیر را در پی داشته باشد:
- افزایش وزن؛
- تجمع چربی در صورت، بالای کمر و شکم؛
- ایجاد ترکهای پوستی ارغوانی، پوکی استخوان؛
- ضعف عضلانی؛
- فشار خون بالا؛
- دیابت نوع ۲؛
- کبودی آسان پوست.
آدنوم تولیدکننده GH
تولید بیش از حد هورمون رشد براثر آدنوم تولیدکننده GH، میتواند باعث بیماری آکرومگالی شود. این عارضه، علائم زیر را به همراه دارد:
- پهن و بزرگشدن استخوانهای دست و پا؛
- برجستهشدن فک و پیشانی؛
- ایجاد فاصله بین دندانها؛
- تعریق شدید؛
- فشار خون بالا؛
- دیابت نوع ۲؛
- بیماریهای قلبی؛
- ایجاد پولیپهای خوشخیم در روده بزرگ.
آدنوم تولیدکننده LH و FSH
این هورمونها که گنادوتروپین نام دارند، هورمونهای جنسی را کنترل میکنند. معمولاً آدنومهای FSH و LH علائم خاصی ایجاد نمیکنند و تنها زمانی تشخیص داده میشوند که بهاندازه کافی بزرگ شوند و به اندامهای مجاور فشار وارد کنند.
البته در برخی موارد، میتوانند باعث قاعدگی نامنظم در زنان شوند. در مردان، میتوانند بزرگشدن بیضهها، عمیقشدن صدا، ریزش موهای شقیقه و رشد سریع موهای صورت را به همراه داشته باشند. همچنین، در کودکان میتوانند باعث بلوغ زودرس شوند.
آدنوم تولیدکننده TSH
این تودههای نادر بیش از حد هورمون محرک تیروئید (TSH) تولید میکنند که باعث افزایش ترشح هورمونهای تیروئیدی میشود. هورمونهای تیروئیدی تقریباً روی تمام اندامهای بدن تأثیر میگذارند و در کنترل سوختوساز بدن، رشد و بلوغ نقش دارند. پرکاری تیروئید علائم زیر را به همراه خواهد داشت:
- ضربان قلب بالا؛
- کاهش بیدلیل وزن؛
- افزایش دفعات اجابت مزاج؛
- تعریق؛
- لرزش دست؛
- اضطراب.
۲. آدنوم غیرترشحکننده
این تودهها هیچگونه هورمونی تولید نمیکنند و شایعترین نوع آدنوم هیپوفیز هستند. نشانههای این تومورها تنها بهدلیل رشد و اندازه بزرگ آنها ایجاد میشود، زیرا با بزرگشدن میتوانند به بخشهای سالم غده هیپوفیز، عصبهای مجاور یا بافت مغز فشار بیاورند.
۳. میکروآدنوم هیپوفیز
این تومورها بسیار کوچک هستند و قطر آنها کمتر از ۱۰ میلیمتر است. میکروآدنومها هم میتوانند فعال (ترشحکننده هورمون) یا غیرفعال باشند.
۴. ماکروآدنوم هیپوفیز
تومورهای بزرگی هستند که قطر آنها ۱۰ میلیمتر یا بیشتر است. بررسیها نشان میدهد که میزان شیوع ماکروآدنومها دو برابر میکروآدنومها است. این تودههای بزرگ، چه فعال باشند و چه غیرفعال، با ایجاد فشار بر بخشهای سالم غده هیپوفیز، مانع ترشح طبیعی هورمونهای دیگر میشوند.
این وضعیت باعث کاهش هورمونهای حیاتی بدن میشود که به آن کمکاری غده هیپوفیز (Hypopituitarism) میگویند.
علائم آدنوم هیپوفیز چیست؟
علائم آدنوم هیپوفیز برای همه یکسان نیست و به سه عامل کلیدی بستگی دارد: اندازه توده، میزان فشار آن به بافتهای مغزی مجاور و اینکه آیا تومور هورمون ترشح میکند یا خیر. برخی افراد بهدلیل ترشح بیش از حد هورمونها خیلی زود متوجه بیماری خود میشوند، درحالیکه برخی دیگر ممکن است سالها بدون هیچ نشانهای با این تودهها زندگی کنند.
علائم عمومی تومور هیپوفیز
بروز سه یا چند مورد از نشانههای زیر، میتواند نشاندهنده وجود تومور هیپوفیز باشد:
- اختلالات بینایی، مانند تاری دید چشم، دوبینی یا افتادگی پلک؛
- سردرد، بهویژه در ناحیه پیشانی؛
- تهوع یا استفراغ؛
- ضعف یا اختلال در حس بویایی؛
- اختلال در عملکرد جنسی؛
- افسردگی؛
- خستگی مفرط و مداوم؛
- ناباروری؛
- اختلالات رشد؛
- پوکی استخوان؛
- افزایش وزن بیدلیل؛
- کاهش وزن بیدلیل؛
- کبودی زودهنگام و آسان پوست؛
- درد مفاصل؛
- سندرم تونل کارپال، شامل حس گزگز، بیحسی یا درد در مچ و انگشتان دست؛
- اختلال در قاعدگی یا قطع آن؛
- یائسگی زودرس؛
- ضعف عضلانی؛
- گالاکتوره، یعنی ترشح خودبهخودی شیر از پستانها بدون ارتباط با زایمان یا دوران شیردهی.
سردرد و فشار داخل جمجمه
بسیاری از افراد مبتلا به آدنوم هیپوفیز از سردردهای مداوم شکایت دارند. این عارضه میتواند ناشی از فشار تومور بر بافتهای مجاور باشد. با رشد تومور در فضای بسیار محدود و استخوانی زیر مغز، فشار داخل جمجمه افزایش مییابد. این سردردها معمولاً در ناحیه پیشانی یا پشت چشمها احساس میشوند و با مسکنهای معمولی بهراحتی تسکین نمییابند.
اختلالات بینایی
تقریباً ۴۰ تا ۶۰ درصد از افراد مبتلا به ماکروآدنوم هیپوفیز، بهعلت فشار تومور دچار ضعف یا تاری دید و دوبینی میشوند. کیاسمای بینایی (محل تلاقی عصبهای بینایی دو چشم) درست در بالای غده هیپوفیز قرار دارد. وقتی توده بزرگ میشود، به این عصبها فشار میآورد. این وضعیت باعث کاهش دید محیطی فرد میشود؛ بهطوریکه بیمار فضای اطراف خود را بهخوبی نمیبیند و احساس میکند دید او مثل نگاهکردن درون یک تونل، باریک شده است.
علائم هورمونی
ماکروآدنومهای هیپوفیز میتوانند با آسیبرساندن به بافت سالم غده هیپوفیز، باعث کاهش تولید یک یا چند هورمون حیاتی شوند. کاهش هریک از این هورمونها نشانههای متفاوتی را در بدن ایجاد میکند:
- کاهش هورمونهای LH و FSH: این وضعیت تولید هورمون تستوسترون و استروژن را بهشدت کم میکند که به آن کمکاری غدد جنسی (هیپوگنادیسم) میگویند. نشانههای این وضعیت شامل گرگرفتگی، خشکی واژن، اختلال نعوظ، کاهش رشد موهای صورت و بدن در مردان، نوسانات خلقی، کاهش میل جنسی و خستگی مفرط است.
- کاهش هورمون TSH: این کمبود باعث کاهش تولید هورمونهای تیروئید یا همان بیماری کمکاری تیروئید میشود. خستگی مفرط، یبوست، ضربان قلب آهسته، خشکی پوست، تورم دست و پا و کاهش سرعت واکنشهای بدن از نشانههای این بیماری است.
- کاهش هورمون ACTH: کمبود این هورمون ترشح کورتیزول را در بدن کاهش میدهد که به آن نارسایی غده فوقکلیوی میگویند. افت فشار خون، تهوع، استفراغ، دردهای شکمی و بیاشتهایی از عوارض این بیماری هستند.
- کاهش هورمون رشد (GH): این وضعیت به کمبود هورمون رشد میانجامد که نشانههای آن کاملاً به سن بیمار بستگی دارد. در افراد بزرگسال، کمبود هورمون رشد معمولاً خود را با خستگی مداوم و کاهش توده عضلانی بدن نشان میدهد.
علائم میکروآدنوم
میکروآدنومها بهسبب اندازه بسیار کوچک خود (کمتر از یک سانتیمتر)، معمولاً توانایی ایجاد فشار بر عصب بینایی یا بافت مغز را ندارند. بنابراین، این تودهها باعث سردرد یا اختلال بینایی نمیشوند. نشانههای میکروآدنومها کاملاً هورمونی است؛ یعنی تنها درصورتی علائم ایجاد میکنند که از نوع فعال هورمونی باشند و تعادل شیمیایی بدن را بر هم بزنند.
علائم ماکروآدنوم
ماکروآدنومها بهدلیل اندازه بزرگ خود، میتوانند باعث علائم فشاری شوند. این تومورها عامل اصلی بروز سردردهای شدید و اختلالات بینایی هستند. همچنین، ماکروآدنومها میتوانند با فشار بر بخشهای سالم غده هیپوفیز، از تولید هورمونهای حیاتی و طبیعی بدن جلوگیری کنند.
این وضعیت که به آن کمکاری غده هیپوفیز میگویند، باعث افت شدید انرژی، ریزش مو، خشکی پوست و اختلال در عملکرد سایر غدد بدن میشود.
علت آدنوم هیپوفیز چیست؟
بیشتر افرادی که به آدنوم هیپوفیز دچار میشوند هیچ ریسک فاکتور شناختهشدهای ندارند. به نظر نمیرسد که محیط و سبک زندگی نقش مؤثری در افزایش ریسک ابتلا به آن داشته باشند.
عوامل ژنتیکی
بااینکه ژنتیک نقش مهمی در ابتلا به این بیماری ایفا میکند، سابقه خانوادگی معمولاً ریسک ابتلا را افزایش نمیدهد. البته، بیماریهای ارثی زیر میتوانند احتمال بروز آدنوم هیپوفیز را بهشدت افزایش دهند:
- نئوپلازی غدد درونریز متعدد نوع ۱ و ۴ (MEN): یک اختلال ژنتیکی که باعث شکلگیری تومور در غدد مختلف بدن ازجمله هیپوفیز، پاراتیروئید و پانکراس میشود.
- سندرم کارنی کمپلکس (Carney Complex): بیماری نادر ژنتیکی که با تغییر رنگ پوست و ایجاد تومورهای خوشخیم در غدد درونریز همراه است.
اختلالات هورمونی
غده هیپوفیز تحتِفرمان مستقیم بخش دیگری از مغز به نام هیپوتالاموس کار میکند. هیپوتالاموس با ارسال هورمونهای محرک یا مهارکننده، به هیپوفیز میگوید که چه زمان و به چه میزان هورمون ترشح کند. اگر این چرخه ارتباطی به هر دلیلی دچار نوسان و اختلال شود، پیامهای نادرستی به سلولهای هیپوفیز میرسد.
دریافت بیش از حد سیگنالهای محرک در درازمدت، سلولهای این غده را به رشد و تکثیر بیرویه تحریک میکند و زمینه را برای ایجاد تومور فراهم میآورد.
جهشهای سلولی در هیپوفیز
اساس ایجاد هر توموری در بدن، تغییرات ناگهانی در دستورالعملهای ژنتیکی یک سلول واحد است. در ساختار غده هیپوفیز نیز گاهی یک سلول دچار تغییر یا جهش دیانای (DNA) میشود. این جهش، ترمزهای طبیعی سلول برای توقف رشد را از کار میاندازد. درنتیجه، این سلولِ تغییریافته شروع به تکثیر مداوم میکند و شبیهسازیهای متعددی از خود میسازد که در نهایت، بهشکل یک توده یا آدنوم نمایان میشوند.
استرس و عوامل محیطی
بسیاری از مردم تصور میکنند که استرسهای شدید روزمره یا عوامل محیطی مانند آلودگیها و نوع تغذیه، عامل مستقیم ایجاد تومورهای مغزی هستند، اما از دیدگاه علمی، هیچ پژوهش معتبری ارتباط مستقیم بین استرس، رژیم غذایی یا سبک زندگی را با شکلگیری آدنوم هیپوفیز اثبات نکرده است.
آدنوم هیپوفیز چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک متخصص برای بررسی احتمال وجود تومور هیپوفیز، ابتدا درباره سابقه پزشکی خودتان و خانوادهتان با شما گفتوگو میکند و یک معاینه فیزیکی انجام میدهد. ارزیابیهای دقیقتر برای تشخیص این تومور شامل موارد زیر است:
آزمایشهای هورمونی خون
آزمایش خون، مثلاً آزمایش FSH، نشان میدهد که آیا سطح برخی هورمونها در بدن شما بیش از اندازه بالا یا خیلی پایین است یا خیر. در برخی موارد، بالابودن سطح یک هورمون خاص بهتنهایی برای تشخیص تومور هیپوفیز کافی است.
اما برای هورمونهای دیگر مانند کورتیزول، پزشکان معمولاً به آزمایشهای تکمیلی نیاز دارند تا مطمئن شوند این افزایش هورمون ناشی از تومور هیپوفیز است یا علت دیگری دارد. ازسویدیگر، اگر آزمایشها نشان دهند که سطح هورمونی بیش از حد پایین است، پزشک آزمایشهای تصویربرداری را تجویز میکند تا ببیند آیا آدنوم هیپوفیز علت این کاهش است یا خیر.
بررسی سطح پرولاکتین، ACTH و GH
وقتی پزشک به فعالبودن تومور شک دارد، آزمایشهای خون اختصاصی را برای سنجش هورمونهای کلیدی درخواست میکند:
- اندازهگیری پرولاکتین: بالابودن غیرطبیعی این هورمون نشاندهنده وجود تومور پرولاکتینوما است.
- سنجش سطح ACTH: بررسی این هورمون بههمراه اندازه کورتیزول خون، به تشخیص بیماری کوشینگ کمک میکند.
- بررسی هورمون رشد (GH): ازآنجاکه ترشح هورمون رشد نوسان زیادی دارد، پزشکان معمولاً سطح فاکتور رشد شبهانسولین ۱ (IGF-1) را در خون اندازهگیری میکنند تا ابتلا به بیماری آکرومگالی را بهطور قطعی تأیید یا رد کنند.
MRI مغز و هیپوفیز
تصویربرداری با امآرآی چیست؟ این روش تصاویر بسیار دقیقی از اندامها و بافتهای بدن ثبت میکند. امآرآی مغز به شناسایی تومور هیپوفیز و تعیین اندازه و محل دقیق آن کمک میکند. در طول این تصویربرداری، ماده حاجب به درون رگ تزریق میشود.
این ماده کمک میکند تا حتی کوچکترین تومورها (میکروآدنومها) بهوضوح در تصاویر مغزی نمایان شوند. امآرآی اندازه دقیق، شکل و میزان نزدیکی تومور به ساختارهای حساسی مانند عصبهای بینایی و رگهای خونی بزرگ را بهطور دقیق مشخص میکند.
تستهای بینایی
ازآنجاکه تومورهای بزرگ هیپوفیز به عصب بینایی فشار میآورند، بررسی وضعیت بینایی بیمار بسیار حیاتی است. چشمپزشک با انجام تستی تخصصی به نام سنجش میدان بینایی (پریمتری)، میزان دید محیطی یا جانبی بیمار را ارزیابی میکند. این تست نشان میدهد که آیا فشار تومور باعث کاهش دید جانبی فرد شده است یا خیر. همچنین، معاینه عصب چشم و بررسی وضوح بینایی به پزشکان کمک میکند تا ضرورت و فوریت انجام جراحی را تعیین کنند.
روشهای درمان آدنوم هیپوفیز
بیشتر تومورهای هیپوفیز خوشخیم هستند و اگر نشانهای ایجاد نکنند، نیازی به درمان فوری ندارند؛ در این شرایط، پایش و تصویربرداریهای منظم دورهای کافی است؛ اما اگر توده به درمان نیاز داشته باشد، تیم پزشکی با بررسی نوع تومور، اندازه، محل قرارگیری، سرعت رشد، میزان تأثیر بر هورمونها و همچنین سن و سلامت عمومی بیمار، بهترین مسیر درمانی را انتخاب میکند.
۱. درمان دارویی آدنوم هیپوفیز
داروهای آدنوم هیپوفیز با کاهش تولید هورمونها و در بسیاری از موارد با کوچککردن اندازه تومور، بیمار را از جراحی یا پرتودرمانی بینیاز میکنند.
داروهای کاهش پرولاکتین
برای تومورهای تولیدکننده پرولاکتین، دارو اولین و بهترین گزینه درمانی است. پزشکان برای مهار این تومورها از داروهای زیر استفاده میکنند:
کابرگولین و بروموکریپتین: این داروها سطح پرولاکتین را به محدوده طبیعی بازمیگردانند و تومور را کوچک میکنند.
داروهای تومورهای تولیدکننده ACTH (مرتبط با بیماری کوشینگ)
اگر جراحی برای این تومورها مؤثر نباشد یا امکان انجام آن وجود نداشته باشد، از داروهای مهارکننده کورتیزول استفاده میشود:
- کتوکونازول، متیراپون و اوسیلودروستات: این داروها سطح تولید کورتیزول را در بدن کاهش میدهند.
- میفپریستون: این دارو تولید کورتیزول را کم نمیکند، بلکه اثر آن را روی بافتهای بدن مسدود میکند و بهویژه برای مبتلایان به دیابت نوع ۲ مفید است.
- پاسیرئوتاید: این داروی تزریقی تولید ACTH را کاهش میدهد.
داروهای تومورهای تولیدکننده هورمون رشد
اگر جراحی نتواند سطح هورمون رشد را به حد طبیعی برساند، پزشکان دو نوع دارو تجویز میکنند:
- آنالوگهای سوماتواستاتین (مانند اکتروتاید، لانرئوتاید و پالتوزوتین): این داروها ترشح هورمون رشد را مهار کرده و تومور را کوچک میکنند.
- پگویسومانت: این داروی تزریقی روزانه، اثرات هورمون رشد را در بدن مسدود میکند.
۲. جراحی آدنوم هیپوفیز
پزشکان جراحی را معمولاً زمانی توصیه میکنند که تومور به عصب بینایی آسیب بزند، ترشح هورمونها را بهشدت مختل کند، باوجود درمانهای دیگر همچنان رشد کند یا دچار خونریزی داخلی شود. موفقیت جراحی به نوع تومور، اندازه آن و میزان مهارت تیم جراحی بستگی دارد.
جراحی آندوسکوپی ترانساسفنوئیدال
این روش رایجترین شیوه جراحی تومور هیپوفیز است. جراح از راه سوراخهای بینی و سینوس اسفنوئید به تومور دسترسی پیدا میکند و آن را خارج میکند. این روش هیچ زخم یا برشی روی صورت ایجاد نمیکند. امروزه جراحان با استفاده از آندوسکوپ، دید بسیار وسیع و نزدیکی از تومور به دست میآورند که دقت کار را بهشدت بالا میبرد. البته، خارجکردن تومورهای بسیار بزرگی که به اعصاب و رگهای خونی اطراف نفوذ کردهاند، با این روش سختتر است.
کرانیوتومی در موارد خاص
اگر تومور بسیار بزرگ باشد یا به بافتهای عمیق مغز سرایت کرده باشد، جراح روش کرانیوتومی را به کار میبرد. در این جراحی، جراح برشی روی پوست سر ایجاد میکند و با برداشتن موقت بخشی از استخوان جمجمه، تومور را از بخش بالایی خارج میکند.
۳. پرتودرمانی آدنوم هیپوفیز
پزشکان از این روش برای ازبینبردن بقایای تومور پس از جراحی، تومورهای بازگشتی یا مواردی که جراحی به هر دلیلی امکانپذیر نیست، استفاده میکنند. پرتودرمانی رشد تومور را متوقف میکند و جلوی ترشح هورمونها را میگیرد. شیوههای اصلی آن عبارتاند از:
- گامانایف (Gamma Knife): در این روش بدون هیچ برشی، دُز بالایی از پرتو بهطور کاملاً دقیق و مینیاتوری در یک جلسه به تومور تابانده میشود تا بافتهای سالم اطراف آسیب نبینند.
- پرتودرمانی خارجی استاندارد: پرتوهای ملایمتر در جلسات متعدد، معمولاً ۵ بار در هفته بهمدت ۵ تا ۶ هفته، به تومور تابیده میشوند.
- پرتودرمانی با شدت تعدیلشده (IMRT): با کمک رایانه، پرتوها از زاویههای گوناگون و با شدتهای کنترلشده به تومور هدایت میشوند.
- پروتوندرمانی: این روش پیشرفته به جای اشعه ایکس، از پروتونها برای هدفگیری تومور استفاده میکند. انرژی پروتونها دقیقاً درون تومور تخلیه و متوقف میشود که این امر آسیب به بافتهای سالم اطراف را به کمترین حد میرساند.
۴. درمانهای ترکیبی
بسیاری از بیماران، بهویژه مبتلایان به تومورهای بزرگ، پس از جراحی به درمانهای تکمیلی مانند دارو یا پرتودرمانی نیاز دارند. همچنین، اگر خود تومور یا درمانهای آن عملکرد غده هیپوفیز را مختل کنند، بیمار دچار کمبود هورمونی میشود. در این شرایط، پزشک درمان با جایگزینی هورمونی را آغاز میکند. این درمان ممکن است موقت یا تا پایان عمر باشد و بیمار را به زندگی کاملاً عادی بازگرداند.
آیا آدنوم هیپوفیز خطرناک است؟
آدنوم هیپوفیز معمولاً یک بیماری کشنده یا ذاتاً خطرناک به شمار نمیرود. باوجوداین، واژه بیخطر نیز شاید توصیف کاملی برای آن نباشد. خطر این تومورها بستگی به این دارد که چقدر سریع تشخیص داده و درمان شوند. عوارضی که این تودهها میتوانند ایجاد کنند، در صورت پیگیرینکردن جدی هستند:
- آسیب به بینایی: تومورهای بزرگ (ماکروآدنومها) با ایجاد فشار مداوم بر عصب بینایی، میتوانند دید جانبی فرد را بهشدت محدود کنند یا حتی در درازمدت باعث نابینایی دائمی شوند.
- بحرانهای هورمونی شدید: ترشح بیش از حد هورمونها، مانند بیماری کوشینگ یا آکرومگالی، عوارضی جدی مانند فشار خون بالا، دیابت، بیماریهای قلبی و پوکی استخوان شدید را به همراه دارد.
- کمکاری غده هیپوفیز: تومور بزرگ میتواند بخشهای سالم غده را تخریب کند. این اتفاق تولید هورمونهای حیاتی بدن را متوقف میکند و زندگی فرد را تحتتأثیر قرار میدهد.
- سکته هیپوفیز (Pituitary Apoplexy): این یک عارضه بسیار نادر اما اورژانسی است که براثر خونریزی ناگهانی درون تومور رخ میدهد و با سردرد بسیار شدید و ناگهانی، فلج عضلات چشم و افت شدید هورمونها همراه است.
بهطور کلی، آدنوم هیپوفیز با پیگیری منظم و درمان بهموقع کاملاً قابلکنترل است و خطری جان بیمار را تهدید نمیکند.
آیا آدنوم هیپوفیز بدخیم میشود؟
یکی از بزرگترین نگرانیهای بیماران، تبدیلشدن این تومور به سرطان یا تودهای بدخیم است. براساس آمارهای معتبر پزشکی، بیش از ۹۹ درصد آدنومهای هیپوفیز کاملاً خوشخیم هستند و هرگز بدخیم یا سرطانی نمیشوند.
سرطان واقعی غده هیپوفیز که به آن «کارسینوم هیپوفیز» میگویند، پدیدهای فوقالعاده نادر است. پزشکان تنها زمانی یک تومور هیپوفیز را بدخیم مینامند که سلولهای آن از غده جدا شوند و از راه جریان خون یا مایع مغزیـنخاعی، به بخشهای دیگر بدن سرایت کنند.
پیشگیری از آدنوم هیپوفیز امکانپذیر است؟
درحالحاضر، هیچ روش علمی اثباتشدهای برای پیشگیری از ابتلا به آدنوم هیپوفیز وجود ندارد. همانطور که در بخش علتهای بیماری بررسی کردیم، این تودهها براثر جهشهای سلولی تصادفی در طول زندگی یا زمینههای ژنتیکی نادر ایجاد میشوند. سبک زندگی، نوع رژیم غذایی، میزان ورزش یا استرسهای روزمره نقشی در ایجاد یا پیشگیری از این تومورها ندارند.
نکته: تنها راهکار کلیدی در این زمینه، تشخیص زودهنگام است.
کلام آخر دکتردکتر
رویارویی با تشخیص تومور مغزی میتواند در نگاه نخست بسیار دلهرهآور باشد؛ اما همانطور که در این مقاله بررسی کردیم، آدنوم هیپوفیز یک توده خوشخیم و غیرسرطانی است که در بیشتر موارد با تشخیص بهموقع و درمان مناسب کاملاً کنترل میشود. کلید موفقیت در رویارویی با این بیماری، هوشیاری نسبت به نشانههای اولیه بدن و مراجعه بهموقع به پزشک متخصص غدد یا جراح مغز و اعصاب است. برای مشاوره با ماهرترین پزشکان متخصص، میتوانید یک نوبت آنلاین یا حضوری از بستر نوبتدهی دکتردکتر دریافت کنید.
