طاعون روسی چیست و چقدر باید نگران شیوع آن باشیم؟

خبر شیوع یک بیماری پرخطر در هر گوشه‌ای از دنیا اضطراب‌آفرین است، به‌خصوص اگر آن بیماری طاعون باشد. اگر شما هم نام طاعون روسی به گوشتان خورده است و نگران شیوع آن به کل دنیا و ورودش به کشورمان هستید، باید بدانید که این موضوع هنوز در کشور مبدأ به‌طور رسمی تأیید نشده است؛ با‌این‌حال نهادهای نظارتی در حالت آماده‌باش کامل قرار دارند. در این راهنمای مجله سلامت دکتردکتر به این نگرانی تازه می‌پردازیم و می‌گوییم طاعون روسی چیست، چه علائمی دارد و چطور می‌توان از ابتلا به آن پیشگیری کرد.

ماجرای طاعون روسی چیست و چه اتفاقی در روسیه افتاده است؟

طی روزهای گذشته، انتشار شایعاتی درباره شیوع طاعون روسی یا احتمالاً طاعون ریوی در ناحیه سیبری روسیه، با موجی از نگرانی در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی همراه بود. مرگ ناگهانی یکی از کارکنان آزمایشگاه تحقیقاتی ضدطاعون در منطقه «ایرکوتسک» (Irkutsk) ادعاها و فرضیه‌های متعدد را به دنبال داشت.

براساس گزارش‌های خبری منتشرشده در ۲ اکتبر ۲۰۲۶، خانم داریا شیپیلووا (Darya Shipilova)، تکنسین و پژوهشگر ۲۸ساله انستیتو تحقیقاتی ضدطاعون ایرکوتسک در شهر شلخوف، پس‌از بروز علائم شدید تنفسی و ریوی در بیمارستان بستری شد و نهایتاً در ۱ اکتبر ۲۰۲۶ جان خود را از دست داد.

پس‌از انتشار خبر درگذشت این کارمند، گزارش‌ها و گمانه‌زنی‌های متعددی شکل گرفت: از ادعای شکستن لوله آزمایش، پخش ویروس روسی و شیوع طاعون تا قرنطینه همگانی و الزام به پوشیدن ماسک در منطقه.

مقام‌های رسمی روسیه و نهادهای بین‌المللی واکنش‌ شفافی نسبت به این موضوع داشته‌اند:

• نهاد نظارت بر سلامت روسیه (سازمان Rospotrebnadzor) ادعای حادثه آزمایشگاهی و ابتلا به طاعون را رد کرد و تشخیصی که برای علت مرگ اعلام نمود، ذات‌الریه با علت نامشخص بود.
• ایگور کوبزف، فرماندار منطقه ایرکوتسک و سایر مسئولان بهداشتی اعلام کردند تمامی ۱۹۷ نفری که تحت مراقبت پزشکی بودند، هیچ‌گونه علائم بیماری از خود نشان نداده و نتایج تمامی تست‌های آزمایشگاهی آن‌ها منفی بوده است.
• سازمان جهانی بهداشت در بیانیه‌ای تأکید کرد با مقامات روسیه در تماس است و براساس داده‌های ارائه‌شده، هیچ موردی از ابتلا به طاعون ثبت نشده و خطر یک پاندمی جدید وجود ندارد.
• دمیتری پسکوف، سخنگوی کاخ کرملین از مردم و رسانه‌ها خواست به این گمانه‌زنی‌ها دامن نزنند و صرفاً به گزارش‌ها و بیانیه‌های رسمی نهاد نظارت بر سلامت روسیه استناد کنند.

تا این لحظه ابتلای قطعی این پژوهشگر به باکتری طاعون به‌شکل رسمی تأیید نشده و نتایج تمامی تست‌های تشخیصی افراد در تماس با او منفی بوده است. تا زمان نگارش این مطلب، هیچ‌گونه شیوع یا اپیدمی طاعون در روسیه اتفاق نیفتاده است.

آیا طاعون روسی بیماری جدیدی است؟

عبارت «طاعون روسی» یا «طاعون روسیه» که با جست‌وجو دربارۀ وضعیت طاعون در ایران به آن برمی‌خورید، یک بیماری جدید، ناشناخته یا جهش‌یافته نیست؛ این عبارت یک برچسب رسانه‌ای است که برای بازتاب مرگ آن پژوهشگر در سیبری ساخته شد. بیماری مورد بحث، همان طاعون ریوی ناشی از ورود باکتری «Yersinia pestis» به بدن است. آنچه اخیراً رخ داد واکنش سیستم بهداشتی به یک حادثه مشکوک آزمایشگاهی بود که البته ابتلا به آن به‌طور رسمی تأیید نشد.

طاعون چیست و چه انواعی دارد؟

عامل بیماری طاعون یک باکتری به نام «یرسینیا پستیس» (Yersinia pestis) است که به‌شکل طبیعی در جمعیت جوندگان کوچک (مانند موش‌ها و سگ‌های گله) و کک‌های روی بدن آن‌ها زندگی می‌کند. این باکتری قادر است سیستم ایمنی میزبان را دور بزند و به‌سرعت در بافت‌ها و غدد لنفاوی تکثیر شود. 

در جدول زیر اطلاعات مربوط به انواع طاعون را مشاهده می‌کنید.

علائم طاعون روسی چیست؟

علائم بالینی مطرح‌شده در ماجرای اخیر همان علائم طاعون ریوی و عمدتاً نشانه‌های یک عفونت تنفسی حاد و شدید هستند. شایع‌ترین نشانه‌های طاعون روسی عبارت‌اند از:

• تب و لرز ناگهانی؛
• ضعف و بی‌حالی مفرط؛
• سردرد شدید؛
• سرفه؛
• درد قفسه سینه؛
• تنگی نفس؛
• احتمال بروز خلط خونی.

نکته! علائم طاعون روسی که نام بردیم، در اغلب بیماری‌های تنفسی مثل آنفلوانزای شدید، سینه‌پهلو و برونشیت حاد نیز دیده می‌شوند؛ بنابراین بروز این نشانه‌ها لزوماً به‌معنای ابتلا به طاعون نیست.

مطالعه بیشتر: معرفی قوی‌ترین داروهای تب‌بر

راه‌های انتقال طاعون روسی چیست؟

روش‌های انتقال بیماری طاعون که در جریان اخیر روسیه مطرح شد، به چند دسته قابل‌تقسیم است:

• گزیدگی کک آلوده: شایع‌ترین راه انتقال طاعون در طبیعت از‌طریق نیش کک‌هایی است که روی بدن جوندگان آلوده زندگی می‌کنند. کک‌ها معمولاً عامل انتقال طاعون خیارکی هستند.
• تماس با بافت یا مایعات حیوان آلوده: شکارچیان، دامپزشکان یا افرادی که بدون تجهیزات ایمنی با لاشه حیوانات آلوده (مانند موش‌ها، خرگوش‌ها یا سایر جوندگان) کار می‌کنند، اگر زخم باز داشته باشند یا با ترشحات حیوان تماس مستقیم پیدا کنند، در معرض خطر ابتلا قرار می‌گیرند.
• استنشاق ذرات تنفسی فرد مبتلا (طاعون ریوی): اگر فردی مبتلا به طاعون ریوی باشد، باکتری ازطریق ترشحات ریوی و قطرات تنفسی او در هوا پخش و به اطرافیانی که آن هوا را استنشاق می‌کنند، منتقل می‌شود.

آیا طاعون روسی از انسان به انسان منتقل می‌شود؟

انتقال بیماری طاعون از انسان به انسان فقط در نوع ریوی امکان‌پذیر است. البته، سرایت صرفاً از‌طریق هوای آزاد و با فاصله‌ معمولی اتفاق نمی‌افتد، بلکه نیازمند تماس نزدیک، طولانی‌مدت و رودررو با فرد بیمار و استنشاق مستقیم قطرات تنفسی ناشی از سرفه او است. درمقابل، طاعون خیارکی و سپتی‌سمیک به‌هیچ‌وجه از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شوند.

طاعون روسی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

برای تشخیص به مشاهدۀ عکس بیماری طاعون و تطابق علائم بیماری طاعون در انسان اکتفا نکنید؛ تشخیص بیماری طاعون فقط در مراکز درمانی و براساس نتایج ارزیابی بالینی، سوابق تماس با افراد بیمار و تست‌های آزمایشگاهی تخصصی امکان‌پذیر است. 

پزشک برای تشخیص قطعی طاعون روسی مراحل زیر را دنبال می‌کند:

• بررسی سابقه تماس و سفر: جمع‌آوری اطلاعات در مورد سابقه شغلی، محل سکونت، مسافرت‌های اخیر به مناطق آلوده یا سابقه تماس با جوندگان، لاشه حیوانات و افراد مشکوک؛
• معاینه بالینی دقیق: ارزیابی علائمی نظیر تورم دردناک غدد لنفاوی، مشکلات تنفسی حاد، افت فشار خون و شوک؛
• بررسی نتایج تست‌های تخصصی: دریافت نمونه آزمایشگاهی از ترشحات تنفسی، مایع غدد لنفاوی یا خون بیمار  و انجام تست‌های مولکولی جهت بررسی باکتری عامل این بیماری.

چند درصد احتمال شیوع طاعون روسی در ایران وجود دارد؟

درحال‌حاضر با استناد به اندک داده‌های واقعی از موضوع طاعون روسیه، تعیین درصد دقیق احتمال شیوع این بیماری در ایران امکان‌پذیر نیست. با‌این‌حال، نظر به فاصله جغرافیایی و عدم ثبت هیچ‌گونه اپیدمی یا انتقال فعال در کشور روسیه، رئیس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت و مقامات ارشد سلامت کشور تأکید کرده‌اند که در‌حال‌حاضر هیچ‌گونه مورد تأییدشده یا نشانه‌ای از بروز این بیماری در ایران گزارش نشده است. باوجوداین، نظام مراقبت بهداشتی در حالت آماده‌باش قرار دارد.  

در آخرین گزارش رسمی منتشرشده در سایت رسمی سازمان جهانی بهداشت (WHO) به تاریخ ۱۰ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۹ مهر ۱۴۰۵) می‌خوانیم که:

• تمامی آزمایش‌های افراد در تماس با فرد متوفی منفی بوده است؛
• هیچ‌گونه شواهدی از انتقال یا شیوع فعال این بیماری وجود ندارد؛
• ابتلای قطعی به طاعون در این حادثه ثبت نشده است.

همچنین وزیر بهداشت و رئیس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر با اشاره به رصد دقیق تحولات توسط نهادهای بین‌المللی در پایگاه خبری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اعلام کرده‌اند که دستورالعمل‌های مراقبتی، پیشگیرانه و کنترل بهداشتی به تمامی مراکز درمانی و پایگاه‌های مرزی کشور ابلاغ شده است. وزارت بهداشت ضمن تأکید بر نبود جای نگرانی، وضعیت را صرفاً در چهارچوب مراقبت و پایش روتین مرزی دنبال می‌کند.

هشدار! شرایط کنونی به‌ این معنا نیست که احتمال ابتلا مطلقاً صفر و نگرانی در مورد آینده بی‌مورد است! باید با فعال‌سازی سامانه‌های رصد، پایش مرزی و آمادگی شبکه‌های بهداشتی، ریسک مواجهه را به حداقل رساند.

چه کسانی باید فوراً به پزشک مراجعه کنند؟

درصورت مواجهه با هریک از علائم زیر، بی‌ فوت‌ وقت به مطب پزشک یا مراکز درمانی معتبر مراجعه کنید و تجربۀ این علائم را به کادر درمان اطلاع دهید:

• تنگی نفس شدید یا احساس فشار غیرعادی در قفسه سینه؛
• سرفه همراه با خلط خونی؛
• تب و لرز شدید ناگهانی به‌ویژه درصورت سابقه مواجهه مشکوک یا سفر؛
• بدحالی سریع و پیشرفت ناگهانی علائم جسمی.

سابقه هرگونه سفر، تماس با افراد مشکوک یا قرارگیری در معرض محیط‌ پرخطر را نیز به کادر درمان اطلاع دهید تا اقدامات ضروری برای تشخیص و درمان طاعون روسی را به‌موقع اجرا کنند.

چگونه از ابتلا به طاعون پیشگیری کنیم؟

پیشگیری از بیماری‌های عفونی و تنفسی نظیر طاعون، نیازمند رعایت اصول ایمنی و دوری از عوامل خطر محیطی است. با رعایت چند راهکار ساده می‌توانید ریسک ابتلا را به حداقل برسانید:

• از لمس حیوانات جونده (مانند موش‌ها) یا لاشه آن‌ها در طبیعت خودداری کنید.
• با استفاده از حشره‌کش‌های استاندارد و دورکننده، از گزش کک‌ها پیشگیری کنید.
• توصیه‌ها و هشدارهای صادرشده ازسوی نهادها و مسئولان رسمی سلامت را جدی بگیرید.

اگر در معرض فردی با علائم تنفسی مشکوک قرار داشته‌اید، از اقدامات خودسرانه پرهیز کرده و تمامی دستورالعمل‌ها و پروتکل‌های حفاظتی را طبق نظر کادر درمان و نهادهای بهداشتی دنبال کنید.

کلام آخر دکتردکتر

ماجرای طاعون روسی نشان داد که ابهام در اخبار پزشکی تا چه حد زمینه‌ساز نگرانی عمومی است. واقعیت این است که تا این لحظه، ابتلای قطعی پژوهشگر فوت‌شده در سیبری به طاعون تأیید نشده و آزمایش تمام افراد در تماس با او منفی بوده است.

اگرچه خطری جامعه را تهدید نمی‌کند و شیوعی رخ نداده، ماهیت بیماری‌هایی نظیر طاعون ریوی ایجاب می‌کند که سیستم‌های بهداشتی همواره در بالاترین سطح آمادگی باشند. باتوجه‌به اهمیت اقدام به‌موقع در ارتباط با این بیماری، همۀ ما باید بدانیم طاعون روسیه چه علائمی دارد، راه‌های انتقال آن را بشناسیم و در‌عین‌حال برای اطلاع از آخرین اخبار فقط به گزارش‌های رسمی اعتماد کنیم.

شما می‌توانید برای کسب اطلاعات بیشتر دربارۀ این بیماری با پزشکان ما در سامانه سلامت دکتردکتر به‌صورت آنلاین گفت‌و‌گو کنید. بهترین متخصصان از سراسر کشور به سؤالات شما پیرامون شیوع این بیماری پاسخ می‌دهند.

سؤالات متداول

منابع

cdc

Timesofindia

edition

independent