کمخونی یکی از مشکلات شایع در دوران بارداری است و زمانی رخ میدهد که سطح گلبولهای قرمز خون شما که اکسیژن را در بدن حمل میکنند، کافی نباشد. ازآنجاکه بیشتر علائم اصلی کمخونی ازجمله خستگی، سرگیجه و تنگینفس با علائم رایج بارداری همپوشانی دارند، بسیاری از زنان باردار تا زمانی که نتیجه آزمایش خون آنها کمخونی را نشان ندهد، متوجه آن نمیشوند. خوشبختانه در بیشتر موارد میتوان با تنظیم رژیم غذایی و مکملها، کمخونی را مدیریت و درمان کرد. اگر باردار هستید یا قصد بچهدارشدن دارید، پیشنهاد میکنیم این مقاله را بخوانید تا درباره علل و علائم کمخونی در بارداری و شیوههای پیشگیری یا درمان آن اطلاعات لازم را کسب کنید.
کمخونی در بارداری چیست؟
کمخونی در دوران بارداری زمانی ایجاد میشود که تعداد گلبولهای قرمز خون (RBCها) یا میزان هموگلوبین موجود در آنها برای تأمین اکسیژن کل بدن کمتر از مقدار نرمال باشد. وقتی اکسیژنرسانی به بافتها کاهش مییابد، بدن در عملکرد طبیعی خود با مشکل مواجه میشود.
در دوران بارداری، بدن شما برای حمایت از رشد جنین خون بیشتری تولید میکند. بااینحال، معمولا حجم پلاسمای این خون بهشکل قابلتوجهی بالاتر از گلبولهای قرمز آن است. درنتیجه، خون شما نسبتا رقیقتر و غلظت هموگلوبین در آن کمتر است. برای تولید گلبولهای قرمز و هموگلوبین بیشتر، بدن به منبع ثابتی از آهن، فولیکاسید و ویتامین B12 نیاز دارد. متأسفانه بیشتر زنان در دوران بارداری این موادمغذی را بهاندازه کافی دریافت نمیکنند و با مشکل کمخونی مواجه میشوند.
نکته: هموگلوبین یک پروتئین بسیار مهم در گلبولهای قرمز است که اکسیژن را در ریهها به خود متصل میکند و به سراسر بدن میرساند (عمل دم). همچنین، در خروج دیاکسیدکربن از بافتها و انتقال آن به ریه برای بیرونراندن آن از بدن (عمل بازدم) نقش مهمی دارد.
انواع کمخونی در بارداری
بیش از ۴۰۰ نوع کمخونی وجود دارد ولی برخی از آنها در دوران بارداری شایعترند. سه نوع اصلی کمخونی در دوران بارداری شامل موارد زیر هستند:
کمخونی فقر آهن
شایعترین نوع کمخونی در بارداری، کمخونی ناشی از کمبود آهن است و زمانی رخ میدهد که بدن، آهن کافی برای تولید مقادیر مناسبی از هموگلوبین در اختیار ندارد. در چنین شرایطی، خون نمیتواند اکسیژن کافی را به بافتهای سراسر بدن منتقل کند. برخی از علل کمبود آهن در بدن عبارتاند از:
- تغذیه نامناسب و مصرفنکردن غذاهای سرشار از آهن؛
- ابتلا به بیماریهایی مثل سلیاک که جذب آهن را مختل میکنند؛
- ازدستدادن بیشازحد آهن بهدلیل خونریزیهای شدید؛
- نیاز بیشتر به آهن در دوران بارداری نسبت به حالت معمول.
اکنون که میدانیم نقش آهن در بدن چیست، باید میزان آن را در بدن بسنجیم. معمولا برای بررسی کمخونی فقر آهن، متخصص زنان و زایمان هم در اولین ویزیت و هم در هفته ۲۸ بارداری برای شما آزمایش خون تجویز خواهد کرد. اگر چندقلو باردار هستید، احتمالا در هفتههای ۲۰ تا ۲۴ بارداری هم باید آزمایش خون بدهید.
کمخونی ناشی از کمبود فولات
این نوع کمخونی که آن را کمخونی مگالوبلاستیک در بارداری هم مینامند، بهخاطر کمبود فولات (و نیز ویتامین B12) ایجاد میشود. فولات یا ویتامین B9 یکی از ویتامینهای خانواده ب است که بهشکل طبیعی در غذاهای خاصی مانند سبزیجات برگسبز وجود دارد. این ویتامین برای تولید سلولهای جدید ازجمله گلبولهای قرمز سالم ضروری است. ازآنجاکه بسیاری از شما فولات اضافی موردنیازتان در دوران بارداری را از رژیمغذایی دریافت نمیکنید، بدنتان نمیتواند گلبولهای قرمز طبیعی کافی برای انتقال اکسیژن به بافتهای بدن تولید کند.
کمبود فولات معمولا بهشکل مستقیم در برخی نقصهای مادرزادی جنین ازجمله ناهنجاریهای لوله عصبی (اسپینا بیفیدا) و وزن کم هنگام تولد نقش دارد.
کمخونی ناشی از کمبود ویتامین B12
یکی دیگر از انواع کمخونی مگالوبلاستیک در بارداری، کمخونی ناشی از کمبود ویتامین B12 است. بدن برای تولید گلبولهای قرمز سالم باید ویتامین B12 کافی در اختیار داشته باشد. اگر گوشت، مرغ، لبنیات و تخممرغ نمیخورید، بهاحتمال زیاد در معرض کمبود ویتامین B12 هستید. این نوع کمخونی ممکن است در نقصهای مادرزادی مانند ناهنجاریهای لوله عصبی نقش داشته باشد و خطر زایمان زودرس را افزایش دهد.
چه کسانی بیشتر درمعرض خطر کمخونی در بارداری قرار دارند؟
تقریبا همه زنان باردار، مستعد ابتلا به کمخونی در دوران بارداری هستند. بااینحال، برخی افراد بهخاطر مشکلات قبل از بارداری و برخی دیگر بهدلیل عوارض خود بارداری، ممکن است بیشتر از دیگران درمعرض ابتلا به کمخونی باشند.
برخی از شرایطی که خطر ابتلا به کمخونی را افزایش میدهند عبارتاند از:
- بارداری چندقلو؛
- بارداریهای پشتسرهم با فاصله زمانی کم بین آنها؛
- تجربه خونریزی شدید قاعدگی قبل از بارداری؛
- استفراغ زیاد بهدلیل حالت تهوع صبحگاهی که باعث ازدسترفتن موادمغذی میشود؛
- بارداری در سن نوجوانی؛
- مصرفنکردن غذاهای سرشار از آهن؛
- ابتلا به کمخونی قبل از بارداری.
علل کمخونی در بارداری چیست؟
علت اصلی کمخونی مادر در دوران بارداری، خودِ بارداری است. در این دوران حجم خون بهاندازه ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش مییابد؛ زیرا جنین هم به خون نیاز دارد. بنابراین، برای تولید خون بیشتر، بدن مادر باید موادمغذی و ویتامینهای اضافی دریافت کند وگرنه با کمخونی مواجه میشود. درنتیجه، علل کمخونی در بارداری را میتوان به چند دسته تقسیم کرد:
کمبود آهن و تغذیه نامناسب
کمبود آهن یکی از علل کمخونی در دوران بارداری است. کودک شما برای رشدونمو خود بهویژه در سهماهه آخر بارداری، از گلبولهای قرمز خون شما استفاده میکند. اگر قبل از بارداری گلبولهای قرمز اضافی در مغز استخوانتان ذخیره کرده باشید، بدن شما با کمک آن ذخایر نیاز جنین را تأمین خواهد کرد. در غیر این صورت، به کمخونی فقر آهن مبتلا میشوید. از سوی دیگر، دانستن اینکه کم خونی همولیتیک چیست (زمانی که تخریب گلبولهای قرمز از تولید آن توسط مغز استخوان بیشتر میشود) بسیار مهم است.
بیماریهای مزمن یا خونریزی
اگر قبل از بارداری به برخی بیماریهای خاص مثل کمخونی سلولهای داسیشکل یا تالاسمی مبتلا بوده باشید، درمعرض خطر کمخونی در دوران بارداری قرار دارید. خونریزیهای شدید قاعدگی هم بعدها در دوران بارداری ممکن است باعث ایجاد کمخونی در شما شود.
کمبود ویتامینهای خانواده B
یکی از علل کمخونی در بارداری کمبود ویتامینهایی ازجمله ویتامین B12 و فولات است. کمبود این ویتامینها در بدن باعث میشود گلبولهای قرمز تولیدشده، بیشازحد بزرگ باشند و بهدرستی عمل نکنند.
فولات برای کمک به رشد سلولها با آهن همکاری میکند و ویتامین B12 به بدن کمک میکند از فولات استفاده کند. درنتیجه، این سه ماده مغذی ارتباط نزدیکی با هم دارند و کمبود هریک به کمبود دیگری منجر میشود.
علائم کمخونی در بارداری
علائم کمخونی در بارداری تا حد زیادی با عوارض خودِ بارداری همپوشانی دارند. حتی در کمخونیهای خفیف، هیچ علامت واضحی در مادر مشاهده نمیشود. به همین دلیل، معمولا بهترین راه برای اطمینان از وجود کمخونی، انجام آزمایش خون است. برخی از علائمی که ممکن است باعث شوند پزشک به وجود کمخونی در مادر مشکوک شود عبارتاند از:
- خستگی و ضعف عمومی؛
- سرگیجه و سردرد؛
- داشتن علائم کمخونی در چهره و رنگپریدگی لبها، پوست و ناخنها؛
- تپش قلب و تنگی نفس؛
- احساس سرماخوردگی؛
- ضربان قلب سریع؛
- پوست خشک که با کوچکترین ضربه کبود میشود؛
- مشکل در تمرکز؛
- ظاهرشدن زخم در زبان؛
- حرکت ناخواسته در ساق پا (سندرم پاهای بیقرار).
اگر نگران ازدحام آزمایشگاهها و مواجهه با افراد آلوده هستید یا شرایط بارداریتان طوری است که پزشک به شما استراحت مطلق داده است، نیازی نیست برای آزمایش خون تا آزمایشگاه بروید. کافی است در منزل خود بمانید و با چند کلیک، از خدمات آزمایش در محل دکتردکتر استفاده کنید. انتخاب زمان و مکان خونگیری با شماست. متخصصان حرفهای ما در موعد مقرر به منزل شما میآیند و با رعایت کامل بهداشت، نمونه خون شما را میگیرند و به آزمایشگاه ارسال میکنند.
تشخیص کمخونی در دوران بارداری
بهترین راه تشخیص کمخونی، انجام آزمایش شمارش کامل خون (CBC) است. پزشک از این آزمایش برای تجزیهوتحلیل موارد زیر و بررسی احتمال کمخونی استفاده میکند:
- تعداد، اندازه و شکل گلبولهای قرمز خون؛
- میزان آهن ذخیرهشده در بدن؛
- سطح ویتامینهای B12 و B9؛
- سطح هموگلوبین؛
- مقدار هماتوکریت (درصد گلبولهای قرمز در نمونه خون).
پزشک معمولا آزمایش خون را در همان اولین ویزیت دوران بارداری تجویز میکند زیرا تشخیص کمخونی در سهماهه اول بارداری بسیار مهم است. بااینحال، حتی اگر در اوایل بارداری کمخونی نداشته باشید، ممکن است پزشک انجام آزمایش خون در سهماهه دوم یا سوم را توصیه کند. دلیلش این است که برخی از زنان باردار در اواخر بارداری دچار کمخونی میشوند.
درصورتیکه سطح هموگلوبین یا هماتوکریت شما پایینتر از حد معمول باشد، ممکن است پزشک برای بررسی علت کمخونی (فقر آهن، کمبود ویتامینها، بیماریهای خاص) آزمایشهای تکمیلی دیگری را تجویز کند.
کمخونی در بارداری چه زمانی خطرناک است؟ عوارض کمخونی برای مادر و جنین
کمخونی در بارداری به سه دسته خفیف، متوسط و شدید تقسیم میشود. از بین آنها، کمخونی خفیف و متوسط خطرناک محسوب نمیشوند ولی کمخونی شدید نهتنها برای سلامتی خودتان بلکه برای سلامت جنین هم خطرناک است. بااینحال، هر سه نوع کمخونی صرفنظر از شدتی که دارند باید درمان شوند. برخی از عوارض کمخونی بر مادر و جنین شامل موارد زیر هستند:
تأثیر کمخونی شدید بر مادر
کمخونی شدید در جواب آزمایش، با سطح هموگلوبین کمتر از ۶٫۵ یا ۷٫۹ گرم در دسیلیتر (gr/dl) مشخص میشود. سطح بیشازحد پایین هموگلوبین، بهمعنای کمبود اکسیژن در خون است که به اندامهای حیاتی مادر ازجمله قلب او آسیب میرساند. در چنین شرایطی، قلب مادر مجبور است سختتر کار کند که خطر ابتلا به آریتمی (ضربان قلب نامنظم)، بزرگشدن قلب و نارسایی قلبی را افزایش میدهد.
معمولا برای رفع سریع کمخونی شدید در بارداری و بهحداقلرساندن آسیبهای ناشی از آن، به مادر خون تزریق میکنند. اگر در هنگام زایمان هم مادر خون قابلتوجهی را از دست بدهد، برای جبران آن ممکن است به تزریق خون نیاز باشد.
عوارض کمخونی برای جنین
یکی از پرسشهای پرتکرار زنان باردار این است که آیا کمخونی مادر بر جنین تأثیر میگذارد یا نه و اگر پاسخ مثبت است، کمخونی چه ضرری برای جنین دارد. جنین درحالرشد برای دریافت آهن، ویتامین B12 و اسید فولیک به مادر متکی است. بنابراین، کمخونی مادر ممکن است بر رشد جنین بهویژه در سهماهه اول بارداری، تأثیر منفی بگذارد. سایر عوارض کمخونی در بارداری روی جنین عبارتاند از:
- نارسبودن نوزاد بهعلت زایمان زودرس؛
- کموزنبودن نوزاد هنگام تولد؛
- ابتلای نوزاد به کمخونی؛
- تأخیر رشد در دوران کودکی؛
- وجود نقص مادرزادی جدی در ستون فقرات یا مغز (نقص لوله عصبی).
پیشگیری از کمخونی در بارداری
برای پیشگیری از کمخونی در دوران بارداری، رویکردهای زیر مفید هستند:
رژیم غذایی مناسب
یک رژیمغذایی متعادل سرشار از آهن و ویتامینها ممکن است به پیشگیری از کمخونی در بارداری جلوگیری کند. توصیه میشود حداقل سه وعده در روز غذاهایی را مصرف کنید که سرشار از آهن باشند.
غذاهای آهندار
از جمله مواد غذایی آهن دار میتوانیم به موارد زیر اشاره کنیم:
- گوشت قرمز بدون چربی، مرغ و ماهی؛
- سبزیجات برگدار و سبز تیره مثل اسفناج، کلم بروکلی و کلمپیچ؛
- غلات و دانههای غنیشده با آهن؛
- مغزها و دانهها؛
- لوبیا، عدس و توفو؛
- تخممرغ.
غذاهای حاوی ویتامین C
یکسری خوراکیها ویتامین C زیادی دارند که به جذب آهن بیشتر کمک میکنند. خوب است آنها را هم در رژیمغذایی خود بگنجانید:
- مرکبات و آبمیوههای طبیعی؛
- کیوی؛
- توتفرنگی؛
- گوجهفرنگی؛
- فلفل دلمهای.
بهطور کلی، پیشنهاد میکنیم با ۱۰ میوه برای درمان کم خونی آشنا شوید.
غذاهای سرشار از فولات
- سبزیجات برگدار؛
- لوبیا خشک؛
- نان و غلات غنیشده با اسید فولیک.
غذاهای سرشار از ویتامین B12
- شیر؛
- تخممرغ؛
- گوشت؛
- مرغ.
مصرف مکملهای آهن و ویتامینها
معمولا توصیه میشود حداقل ۳۰میلیگرم آهن در روز مصرف کنید. اهمیت زمواد غذایی آهن دار
مان مصرف قرص آهن را نیز در نظر بگیرید. درصورتیکه امکان دریافت این مقدار آهن از غذاها را ندارید، از پزشکتان درباره مصرف مکمل آهن بپرسید.
اگر گیاهخوار یا وگان هستید، باید با دستور پزشک ویتامین B12 را در دوران بارداری تزریق کنید. همچنین، مکمل اسید فولیک در صورت مصرف قبل از بارداری و در اوایل بارداری، به کاهش خطر تولد نوزاد با نقصهای مادرزادی خاص مغز و نخاع کمک میکند.
با پزشکتان درباره شروع مصرف ویتامینهای دوران بارداری قبل از اقدام برای باردارشدن صحبت کنید. برخی از این ویتامینها ممکن است آهن کافی نداشته باشند. پزشک بعد از بررسی آزمایش خون به شما اطلاع میدهد که کدام نوع ویتامین دوران بارداری برای شما مناسبتر است.
کنترل منظم آزمایش خون
بسیار مهم است که برای پیشگیری از کمخونی و درمان بهموقع آن، هر وقت پزشکتان برای شما آزمایش خون تجویز کرد، آن را انجام دهید. حتی اگر در اوایل بارداری هنوز کمخونی ندارید، بازهم باید در سهماهه دوم و سوم برای کنترل آن آزمایش خون انجام دهید.
درمان کمخونی در دوران بارداری
درماننکردن کمخونی هم برای شما و هم برای نوزادتان ممکن است پیامدهای جدی بههمراه داشته باشد. بسیاری از این نوزادان احتمالا بعد از تولد به کمخونی مبتلا میشوند که بر فرایند رشد آنها تأثیر منفی میگذارد. همچنین، کمخونی خطر زایمان زودرس و داشتن نوزاد کم وزن را افزایش میدهد. بهطور کلی، درمان کمخونی در دوران بارداری به شدت آن بستگی دارد. برخی از روشهای درمانی عبارتاند از:
درمان کمخونی خفیف تا متوسط
پزشکان برای درمان کمخونی خفیف یا متوسط، درکنار توصیههای تغذیهای و ویتامینهای دوران بارداری، به شما پیشنهاد میکنند که مصرف مکمل آهن و/ یا مکمل اسید فولیک را شروع کنید. با مصرف این مکملها، مقدار مناسب آهن، ویتامین B12 و اسید فولیک را دریافت میکنید.
درمان کمخونی شدید
برای درمان کمخونی شدید، ابتدا پزشک علت کمخونی را تشخیص میدهد و سپس اقدامات لازم را توصیه میکند. درمان کمخونی شدید اغلب با تزریق خون انجام میشود.
به یاد داشته باشید حتی با وجود پیشگیری و اقدامات مناسب، بازهم در دوران بارداری به کمخونی خفیف مبتلا شوید. این بهخاطر افزایش طبیعی حجم خون است. اگر احساس خستگی، سرگیجه یا علائم دیگری دارید، با پزشک خود صحبت کنید.
پس از یک دوره زمانی خاص، پزشک از شما میخواهد آزمایش خون مجدد انجام دهید تا مشخص شود که آیا سطح هموگلوبین و هماتوکریت شما درحال بهبود است یا نه. درنهایت، ممکن است متخصص زنان و زایمان شما را به متخصصان مشکلات خونی و کمخونی ارجاع دهد.
درمان خانگی کمخونی در بارداری
بهترین راه برای درمان خانگی انواع کمخونی در بارداری، ایجاد تغییرات مناسب در رژیم غذایی شماست. مصرف غذاهای آهندار را در رژیمغذایی خود بگنجانید و سعی کنید همزمان با آن، غذاهایی را بخورید که جذب آهن را افزایش میدهند. برای مثال، یک لیوان آب پرتقال همراه با غلات غنیشده با آهن، یک صبحانه کامل و عالی برای زنان باردار است.
از نوشیدنیهای مانع جذب آهن مثل چای بهویژه چای سیاه، قهوه (حتی بدون کافئین)، شکلات داغ، شیر، دوغ و سایر لبنیات همزمان با غذا یا نزدیک به آن خودداری کنید. برخی از پزشکان حتی محدودکردن این نوشیدنیها را توصیه میکنند.
ویتامینهای دوران بارداری و مکملهایی مثل آهن، ویتامین B12 و اسید فولیک را طبق دستور پزشک مصرف کنید.
کلام آخر دکتردکتر
در این مطلب درباره کمخونی در بارداری صحبت کردیم. کمخونی تا زمانی که خفیف است خطر چندانی ندارد اما اگر آن را درمان نکنید، ممکن است در ماههای بعدی بارداری که جنین رشد میکند بدتر شود. در برخی موارد حتی احتمال زایمان زودرس، تولد نوزاد کموزن و ابتلای نوزاد به کمخونی بعد از تولد وجود دارد. درمان کمخونی در موارد خفیف تا متوسط، با تغییر رژیم غذایی و مصرف مکملها امکانپذیر است اما برای درمان کمخونی شدید، معمولا از روشهایی مثل تزریق خون به مادر یا آمپول کمخونی در بارداری استفاده میکنند.
درصورتیکه فکر میکنید ممکن است کمخونی بارداری داشته باشید یا میخواهید از ابتلا به آن پیشگیری کنید، پیشنهاد میکنیم از خدمات ویزیت آنلاین دکتردکتر استفاده کنید. این خدمات بدون نیاز به مراجعه حضوری به متخصص زنان و زایمان برایتان راحتی و آرامش به ارمغان میآورد. حتی اگر پزشک آزمایش خون تجویز کند، میتوانید از خدمات آزمایش در محل دکتردکتر بهرهمند شوید. همه این موارد با چند کلیک ازطریق رایانه یا موبایل امکانپذیر است!
سوالات متداول
