تفاوتها نه لزوما چالش و نشانۀ ضعف، که گاهی سرچشمۀ نبوغ و درخششاند. سندرم آسپرگر یک حالت عصبی – رشدی و نمونهای بارز از چنین تفاوتی است. این اختلال با ویژگیهایی نظیر دشواری در تعاملات اجتماعی، الگوهای رفتاری تکراری، علایق محدود و متمرکز، دشواری درک احساسات دیگران و بیان هیجانات شناخته میشود و در طبقهبندی طیف اختلالات اوتیسم (ASD) قرار میگیرد. مبتلایان به این اختلال با وجود هوش طبیعی یا حد بالاتر از همسنوسالان خود، تفاوتهای چشمگیر با سایر افراد دارند. ذهن عمیق آنها جهان را جور دیگری درک میکند و با آن ارتباط برقرار میکند. در این راهنما مفصل درباره سندرم آسپرگر حرف میزنیم.
سندرم آسپرگر چیست؟
سندرم آسپرگر (Asperger Syndrome) اصطلاحی برای توصیف یک اختلال عصبی – رشدی مادامالعمر و بخشی از اختلال طیف اوتیسم (ASD) است. افراد مبتلا به این سندرم معمولا به یک روتین خاص و تکراری عادت میکنند، قادر به برقراری ارتباط و تعامل اجتماعی نیستند و علایق محدود دارند.
مهارتهای زبانی یا رشد شناختی این افراد بههیچوجه آسیب نمیبیند و برای فعالیتهای روزمره نیازی به کمک ندارند یا برای نشستن در کلاس درس یا داشتن شغل به مشکل برنمیخورند. اتفاقا خوب حرف میزنند و عملکرد مطلوب دارند. فقط نمیتوانند موقعیتهای اجتماعی، زبان بدن، طنز و کنایه را بهخوبی درک کنند.
پسران سه تا چهار برابر بیشتر از دختران در معرض این سندرم هستند. این عارضه معمولا در ۵ تا ۹سالگی و گاه در اوایل ۳سالگی قابلتشخیص است.
تفاوت سندرم آسپرگر و اوتیسم
سندرم آسپرگر تا سال ۲۰۱۳ یک اختلال مجزا بود و از آن زمان به یکی از اختلالات طیف اوتیسم (ASD) تبدیل شد. خیلیها هنوز از این اصطلاح استفاده میکنند و آن را بخشی از هویت خود میدانند. در مقابل، عدهای ترجیح میدهند از واژه اوتیسم استفاده کنند. هر دو کاملا درست است.
البته چند نکته اوتیسم و سندرم آسپرگر را از هم متمایز میکند. مبتلایان به سندرم آسپرگر:
- علائم خفیفتری نسبت به مبتلایان اوتیسم دارند؛
- مهارتهای زبانی قوی دارند و دچار تأخیر زبانی نیستند؛
- ممکن است به حمایت روزانه بسیار کمی نیاز داشته باشند؛
- شاید تا پایان عمرشان متوجه این سندرم نشوند.
علائم سندرم آسپرگر در کودکان
سندرم آسپرگر از ابتدای زندگی هست و تقریبا از سنین ۵ تا ۹سالگی نمایان میشود. هیچ دو نفری علائم دقیقا مشابه ندارند؛ بااینحال عمده علائم این بچهها درزمینۀ مهارتهای عاطفی، ارتباطی و رفتاری است:
- در برقراری تماس چشمی مشکل دارند و از آن اجتناب میکنند؛
- قابلیت درک ارتباط غیرکلامی (حرکات، زبان بدن و حالت چهره) را ندارند و متوجه نشانههای اجتماعی واضح نمیشوند؛
- صورتشان حالت خاصی ندارد و احساسات خود را بروز نمیدهند؛
- در محیطهای اجتماعی احساس و رفتار ناخوشایندی دارند؛
- در تعاملات اجتماعی و زبان اجتماعی خوب عمل نمیکنند؛
- با لحن یکنواخت، آرام و یا بریدهبریده حرف میزنند؛
- مکالمات آنها حول محور خود یا یک موضوع خاص میچرخد. شاید چند بار درباره همان موضوع حرف بزنند و کلمات، عبارات یا حرکات را تکرار کنند؛
- از تغییر خوششان نمیآید و حتی از تغییرات جزئی ناراحت میشوند؛
- برنامهریزی و عادات تکراری دارند؛
- اطلاعات و حقایق را بهآسانی به خاطر میسپارند؛
- حرکات ناهماهنگ دارند و در نوشتن به مشکل برمیخورند؛
- قادر به مدیریت احساسات خود نیستند و طغیان کلامی یا رفتاری، رفتار خودآزارانه یا کجخلقی دارند؛
- بیشاز حد به نور، صدا و بافت حساسیت نشان میدهند؛
- بعضی از آنها به شنیدن نام خود واکنش نشان نمیدهند. صدا بزنید، جواب نمیدهند؛
- بهشدت تحریکپذیرند؛
- تنهایی را ترجیح میدهند؛
- بعضی وقتها به اشیا خیره میشوند؛
اغلب کودکان مبتلا به این سندرم مهارتهای دستور زبان و واژگان را بهموقع یاد میگیرند. حتی کمهوش هم نیستند. تنها مشکل آنها در دامنه توجه، سازماندهی و استفاده از زبان در زمینههای اجتماعی است.
علائم سندرم آسپرگر در بزرگسالان
بعضیها تا سنین بزرگسالی نمیدانند به این سندرم مبتلا هستند! سندرم آسپرگر در بزرگسالان علائمی مشابه کودکان دارد:
- دستوپاچلفتی بودن؛
- وسواس در مورد یک موضوع خاص؛
- مشکلات اجتماعی؛
- حساسیت و تحریکپذیری بیشازحد؛
- فقدان مهارتهای ارتباطی متقابل؛
- مشکلات پردازش حسی و واکنش کم یا افراطی به محرکهای حسی (صدا، بو، مزه، بافت، نور و رنگ)؛
- اجتناب از تماس چشمی؛
- مشکل در درک و نمایش زبان بدن، حالات چهره و حرکات متقابل؛
- رفتارهای اجتنابی و عدم تعامل کلی با دیگران؛
- مشکل در درک احساسات دیگران؛
- مشکل در زمان مدیریت؛
- تکرار مداوم کلمات یا عبارات (پژواکگویی)؛
- مقاومت و واکنش به تغییرات جزئی در روال یا محیط اطراف؛
- علاقهمندیهای ثابت و محدود.
بیشتر بخوانید: وسواس کودکان؛ 10 نوع وسواس فکری عملی که باید بشناسید
درمان سندرم آسپرگر
اختلال طیف اوتیسم یک تفاوت مغزی است، نه یک بیماری صعبالعلاج. پس بهجای جستوجو درباره درمان سندرم آسپرگر، به فکر فراهمسازی حمایت و پشتیبانی کافی باشید. مبتلایان به این اختلال برای مدیریت چالشهای زندگی روزمره در مدرسه و محل کار به این حمایت نیاز دارند. پشتیبانی و حمایت همهجانبه ازسوی خانواده، معلمان و همکاران تأثیر ویژهای بر حس استقلال و اعتمادبهنفس این افراد میگذارد.
روشهای درمانی و توانبخشی برای سندرم آسپرگر
گفتیم که این اختلال طیفی است و علائم مبتلایان کاملا مشابه نیست؛ ازاینرو راهکارهای درمانی و توانبخشی برای سندرم آسپرگر باید متناسب با نیاز هر فرد تنظیم شود. در یک نگاه کلی، راهکارهای مراقبتی و درمانی این افراد شامل آموزش مهارتهای اجتماعی، پشتیبانی از مهارتهای انطباقی، تنظیم هیجان، رفتاردرمانی شناختی، آموزش والدین، گفتاردرمانی، کاردرمانی و در برخی موارد دارودرمانی است.
انتخاب بهترین رویکرد درمانی متناسب با نیاز فرد مبتلا، بر عهدۀ متخصصان سلامت روان است. در جلسات مشاوره آنلاین دکتردکتر با خبرهترینها ارتباط بگیرید و ساعتها دراینباره گفتوگو کنید.
۱. گفتاردرمانی
درمانگر متخصص در جلسات گفتاردرمانی برای رفع چالشهای زبانی و ارتباطی و کنترل صدای افراد تلاش میکند. فرد یاد میگیرد مکالمه را ادامه دهد، احساسات افراد را در کلامشان درک کند و معنای نشانههای اجتماعی مثل حرکات دست و تماس چشم بفهمد. بعداز این دوره، حضور فرد در موقعیتهای اجتماعی جرئتمندانه و با اعتمادبهنفس بیشتری خواهد بود.
۲. رفتاردرمانی شناختی (CBT)
CBT الگوی فکری مبتلایان به این سندرم را تغییر میدهد تا احساسات و رفتارها را بهتر درک کنند. فرد افکار و احساسات خود را بهتر میشناسد و میآموزد چگونه در موقعیتهای اجتماعی رفتار بهتری نشان دهد. کاهش سطح اضطراب، مدیریت خشم، مقابله با استرس، یادگیری مهارتهای حل مسئله و خودتنظیمی هیجانی از دیگر فواید رفتاردرمانی شناختی است. بعداز این دوره، برخورد فرد در موقعیتهای مختلف منطقیتر و سازگارانهتر خواهد بود.
۳. تحلیل رفتار کاربردی (ABA)
این رویکرد که بر مبنای پاداشدهی و رویکردهای تجربی است، مهارتهای اجتماعی و ارتباطی مثبت را تشویق و رفتارهای غیرمؤثر و مشکلساز را منع میکند. اما جامعه اوتیسم آن را کمی بحثبرانگیز میداند. عدهای معتقدند ABA بهجای تمرکز بر یادگیری مهارتهای جدید، کودک را برای رهایی از شر رفتارهای نامناسب و دستیابی به یکسری استانداردها تحتفشار میگذارد. درحالیکه اگر با پذیرش کامل بزرگ شوند و مجبور به پنهانکردن خود واقعیشان نباشند، زندگی پاربرتری دارند.
۴. دارودرمانی
هدف از دارودرمانی تسکین علائم افسردگی و اضطراب در آندسته از مبتلایان آسپرگر است که زندگی روزمرهشان دچار شده و به کمک بیشتری نیاز دارند. پزشک یکی از این دو مورد را تجویز میکند:
- داروهای ضدافسردگی مثل مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs) و بنزودیازپین برای تسکین علائم اختلالات اضطرابی و اختلال وسواس فکری – عملی (OCD)؛
- داروهای ضد روانپریشی مثل ریسپریدون و آریپیپرازول برای مدیریت تحریکپذیری و آشفتگی.
۵. آموزش والدین
در بحث حمایت، درک و هدایت افراد مبتلا به این سندرم، والدین نقش کلیدی دارند. آنها باید بدانند رفتار فرزند خود را چطور درک کنند تا تنشی ایجاد نشود. همچنین باید بدانند چطور به فرزندشان کمک کنند مهارتهای ارتباطی خود را گسترش دهد. والدین آگاه خانه را به محیطی آرام و حمایتگرانه تبدیل میکنند و نقش مهمی در تقویت اعتمادبهنفس و سازگاری بهتر کودک در جامعه دارند.
سایر راهکارهای بالقوه مفید عبارتند از:
- موسیقی و هنردرمانی. صوتدرمانی و هنردرمانی بهعنوان درمانهای شفابخش روح، رویارویی با چالشهای ارتباطی، عاطفی و اجتماعی مرتبط با سندرم آسپرگر را آسانتر میکنند.
- ماساژدرمانی. آسایش و راحتی در جلسات ماساژ موقتا اضطراب را دور و علائم مرتبط با حواس را آرام میکند.
- گروههای حمایتی. مبتلایان از تعامل با افراد در وضعیت مشابه به خود سود میبرد، حمایت میشوند و دانستنیهای مفید و ارزشمند میآموزند.
زندگی با سندرم آسپرگر
سندرم آسپرگر یک اختلال مادامالعمر است؛ ولی افراد مبتلا به آن، چه کودک چه بزرگسال، با حمایت و پشتیبانی کافی زندگی معنادار و پرباری خواهند داشت. این افراد نقاط ضعف و قدرت خاص خود را دارند؛ میتوانند مهارت هدایت تعاملات اجتماعی و سایر جنبههای زندگی روزمره را بیاموزند و زندگی خود را مستقل اداره کنند. شناسایی نیازهای کلیدی مبتلایان به سندرم آسپرگر اولین قدم برای کمک به آنهاست.
کلام آخر دکتردکتر
سندرم آسپرگر یکی از جلوههای اختلال طیف اوتیسم و نمایانگر پیچیدگی و گوناگونی کارکردهای مغز انسان است. پژوهشها نشان میدهد که گرچه این افراد در برخی زمینههای اجتماعی و ارتباطی با چالش روبهرو هستند، توان شناختی و تحلیلی قابلملاحظهای دارند. خوب است بهجای تمرکز صرف بر نقصها یا محدودیتها، بر درک تفاوتها، تقویت توانمندیها و حمایت همهجانبه از آنها تمرکز کنیم تا گامی در جهت بهبود کیفیت زندگیشان برداریم.
برای گفتوگو درباره مراقبت از عزیزان مبتلا به سندرم آسپرگر، جلسه مشاوره آنلاین دکتردکتر سادهترین راه است. همین حالا با کمترین زحمت، با بهترین متخصصان روانشناس و روانپزشکان کشور ارتباط برقرار کنید.
