آنوسکوپی یا معاینه مقعدی یکی از روشهای ساده، کمتهاجمی و پرکاربرد در معاینات دستگاه گوارش است که به پزشک امکان میدهد داخل مقعد و بخش انتهایی راستروده را بهطور مستقیم بررسی کند. این معاینه معمولاً برای تشخیص علت علائمی مانند خونریزی مقعدی، درد، خارش یا ترشحات غیرطبیعی انجام میشود و نقش مهمی در شناسایی زودهنگام بیماریهایی مانند بواسیر، شقاق، پولیپها و برخی عفونتها دارد. آنوسکوپی بدون نیاز به بیهوشی و در مدتزمان کوتاه انجام میشود و به دلیل دقت بالا، یکی از ابزارهای مؤثر در ارزیابی سلامت ناحیه مقعد و راستروده به شمار میآید. در این مقاله آنوسکوپی، کاربردها، نحوه انجام و اهمیت آن در تشخیص بیماریهای مقعدی و رکتوم بررسی میشود.
آنوسکوپی یا معاینه مقعدی چیست؟
آنوسکوپی (Anoscopy) یک معاینه پزشکی است که در آن داخل مقعد با استفاده از وسیلهای مخصوص به نام آنوسکوپ بررسی میشود. آنوسکوپ پوشش داخلی مقعد و بخش پایینی راستروده را مشاهده میکند تا نشانههای آسیب یا بیماری شناسایی شود.
آنوسکوپی با وضوح بالا چیست؟
آنوسکوپی با وضوح بالا، با افزودن یک وسیله بزرگنمایی به نام کولپوسکوپ به آنوسکوپ انجام میشود. کولپوسکوپ میتواند تغییرات ظریف بافتی را که ممکن است با آنوسکوپ معمولی قابل تشخیص نباشند، آشکار کند.
پزشک ممکن است از آنوسکوپی با وضوح بالا بهطور خاص برای بررسی وجود سلولهای غیرطبیعی در پوشش داخلی مقعد استفاده کند. در صورت مشاهده این سلولها، ممکن است نمونهای از بافت (بیوپسی) برداشته شود تا در آزمایشگاه مورد بررسی قرار گیرد.
تفاوت آنوسکوپی با پروکتوسکوپی چیست؟
پروکتوسکوپی از نوع دیگری از وسیلههای معاینه به نام پروکتوسکوپ استفاده میکند تا داخل مقعد و راستروده بررسی شود. راستروده بخشی از روده بزرگ است که درست بالای مقعد قرار دارد و طول آن حدود ۱۵ سانتیمتر است.
پروکتوسکوپ وسیلهای بلندتر است که برای مشاهده راستروده بهکار میرود، در حالی که آنوسکوپ برای بررسی اختصاصی مقعد مناسبتر است. همچنین، انجام پروکتوسکوپی ممکن است به آمادگیهایی از قبل نیاز داشته باشد.
چرا آنوسکوپی انجام میدهیم؟
معاینه مقعد یک روش تشخیصی است؛ یعنی به پزشک کمک میکند بیماریها و اختلالات ناحیه مقعد و راستروده را شناسایی کند. در صورتی که در ناحیه مقعد دچار علائمی باشید، پزشک ممکن است انجام آنوسکوپی را پیشنهاد دهد.
همچنین اگر در معرض خطر بالاتری برای برخی بیماریهای مقعدی قرار داشته باشید، پزشک ممکن است آنوسکوپی را بهمنظور غربالگری بیماریهایی که همیشه با علامت همراه نیستند، مانند سرطانها و عفونتهای ویروسی، توصیه کند.
علائمی که ممکن است با معاینه مقعدی بررسی شوند عبارتاند از:
- خونریزی مقعدی؛
- ترشحات مقعدی؛
- ترشح رکتوم؛
- درد مقعد؛
- خارش مقعد؛
- ورم مقعد؛
- ضایعات مقعدی؛
- بیرونزدگی در ناحیه مقعد؛
- مشکل در دفع مدفوع یا کنترل آن.
آنوسکوپی برای تشخیص کدام بیماریها مورد استفاده قرار میگیرد؟
بیماریها و شرایطی که آنوسکوپی میتواند به تشخیص آنها کمک کند شامل موارد زیر است:
- بواسیر (هموروئید)؛
- شقاق مقعد؛
- عفونت قارچی مقعد؛
- بیماریهای مقاربتی مقعدی (از راههای تشخیص زگیل تناسلی)؛
- آبسه مقعد؛
- فیستول مقعدی؛
- آسیب یا ضربه مقعدی؛
- پرولاپس رکتوم (افتادگی راستروده)؛
- دیسپلازی مقعد؛
- سرطان مقعد.
معاینه به روش آنوسکوپی چطور انجام میشود و چقدر طول میکشد؟
وقتی برای انجام معاینه مقعد مراجعه میکنید، پزشک یا ارائهدهنده خدمات درمانی اقدامات زیر را انجام میدهد:
- از شما میخواهد لباس زیر خود را درآورید. برای حفظ حریم خصوصی، روپوش یا پوشش مخصوص بیمار در اختیار شما قرار میگیرد.
- شما را روی تخت معاینه در وضعیت مناسب قرار میدهد. ممکن است از شما بخواهد به جلو روی تخت خم شوید، بهصورت دمر (روی شکم) دراز بکشید یا در وضعیت جنینی (به پهلو با زانوهای خمشده) قرار بگیرید.
- با انگشت دستکشدار و آغشته به ژل، ابتدا معاینه دیجیتال رکتوم (معاینه با انگشت) انجام میدهد تا پیش از وارد کردن آنوسکوپ، هرگونه مورد غیرطبیعی در مقعد یا راستروده بررسی شود.
- در برخی موارد، داروی بیحسی موضعی مانند لیدوکائین داخل مقعد استفاده میکند. در شرایط شدیدتر، ممکن است از داروهای مسکن بیشتر یا بیحسی استفاده شود.
در طول معاینه مقعدی، پزشک:
- آنوسکوپ را چرب کرده و بهآرامی وارد مقعد میکند.
- وسیلهای حدود ۱۰ سانتیمتری را از مقعد عبور داده و تا حدود ۵ سانتیمتر ابتدایی راستروده پیش میبرد.
- اوبتوراتور را خارج میکند. اوبتوراتور یک درپوش قابلجدا شدن است که هنگام ورود آنوسکوپ به هدایت آن کمک میکند و از لنز محافظت میکند. با خارج شدن آن، آنوسکوپ امکان مشاهده را پیدا میکند.
- آنوسکوپ را بهآرامی خارج میکند و همزمان بافتها را بررسی میکند. برخی انواع آنوسکوپ ممکن است هنگام خارج شدن بهآرامی چرخانده شوند. آنوسکوپهای شیاردار ممکن است برای چرخاندن ناراحتکننده باشند و در این حالت، برای بررسی همه جهات کانال مقعد، چند بار عبور داده میشوند.
- با سواب پنبهای از ترشحات غیرطبیعی مانند مخاط یا چرک نمونهبرداری میکند. این نمونه در لوله کشت قرار داده میشود تا بعداً برای شناسایی عامل عفونت بررسی شود.
- در صورت لزوم، با سواب پنبهای از مدفوع نمونه میگیرد تا وجود خون مخفی بررسی شود (آزمایش خون مخفی در مدفوع).
- با استفاده از فورسپس جراحی، نمونه کوچکی از بافت تودههای مشکوک برمیدارد تا برای بیوپسی ارسال شود.
اگر آنوسکوپی با وضوح بالا انجام شود، پزشک:
- یک سواب پنبهای آغشته به محلول اسید استیک را از طریق آنوسکوپ وارد میکند.
- آنوسکوپ را خارج میکند و سواب را چند دقیقه در محل باقی میگذارد. این محلول باعث میشود سلولهای غیرطبیعی پوشش مقعد سفیدرنگ شوند.
- سواب را خارج کرده و آنوسکوپ را بههمراه وسیله بزرگنمایی (کولپوسکوپ) دوباره وارد میکند.
- آنوسکوپی را انجام میدهد و بهدنبال سلولهای سفیدشده میگردد. سپس از این سلولها بیوپسی تهیه میکند.
معاینه مقعدی معمولی معمولاً فقط چند دقیقه طول میکشد. اما اگر آنوسکوپی با وضوح بالا انجام شود یا در حین معاینه نمونهبرداری صورت گیرد، ممکن است زمان بیشتری نیاز باشد.
بیشتر افراد احساس ناراحتی خفیفی ناشی از فشار در داخل مقعد و بخش پایینی راستروده را تجربه میکنند. این حس ممکن است شبیه نفخ یا احساس نیاز به دفع مدفوع باشد.
در برخی افراد، بهدلیل بیماری زمینهای، ناحیه مقعد حساستر است. بیحسی موضعی برای کاهش ناراحتی استفاده میشود، اما با این حال ممکن است بعضی افراد کمی درد احساس کنند.
آنوسکوپ چه شکلی است؟
آنوسکوپ یک وسیله سفت و توخالی است که معمولاً حدود ۲٫۵ تا ۵ سانتیمتر قطر و ۷٫۵ تا ۱۲٫۵ سانتیمتر طول دارد. آنوسکوپ مخصوص کودکان کوچکتر است. به آنوسکوپ «اسپکولوم مقعدی» نیز گفته میشود.
مدلهای مختلف آنوسکوپ تفاوتهای جزئی با هم دارند. برخی به شکل مخروطی هستند، در حالی که برخی دیگر دیوارههای صاف و نوک مورب دارند. بعضی از آنها از پلاستیک نیمهشفاف ساخته شدهاند و برخی دیگر مات هستند و در کنارههای خود شیار دارند.
تفاوت آنوسکوپی و کولونوسکوپی در چیست؟
در کولونوسکوپی از وسیلهای به نام کولونوسکوپ استفاده میشود تا تمام طول روده بزرگ، شامل مقعد، راستروده و کولون بررسی شود. این روش زمانبرتر است و به آمادگی قبلی بیشتری نیاز دارد.
کولونوسکوپی ممکن است نشانههایی از بیماریهای مقعدی را نشان دهد، اما برای تشخیص بیشتر بیماریهای مقعدی ضروری نیست. این روش بیشتر برای تشخیص بیماریهایی کاربرد دارد که کل روده بزرگ، از جمله مقعد، را درگیر میکنند.
فرق سیگموئیدوسکوپی با آنوسکوپی چیست؟
آزمایش سیگموئیدوسکوپی با هدف بررسی کولون سیگموئید انجام میشود. در برخی از موارد لازم است علاوه بر کولونوسکوپی، که میتواند تمامی قسمتهای روده را بررسی کند، از سیگموئید هم استفاده شود. این وسیله میتواند سومین کولون نزولی که رکتوم را به مقعد متصل میکند (سیگموئید)، بررسی نماید.
برای انجام آنوسکوپی به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
معمولاً متخصص گوارش یا جراح کولورکتال آنوسکوپی را انجام میدهد. هر دو متخصص بیماریهای گوارشی و انواع آزمایش آندوسکوپی (شامل آندوسکوپی معده، مری و غیره) هستند که برای بررسی و مشاهده داخل روده بهکار میروند.
برای اینکه مطمئن شوید آیا به معاینه مقعدی نیاز دارید، در گام نخست میتوانید در دکتردکتر از پزشک عمومی نوبت ویزیت آنلاین یا حضوری بگیرید. پزشک عمومی با بررسی نشانههای شما درصورت نیاز شما را به متخصص ارجاع میدهد.
آمادگی پیش از آنوسکوپی
برای انجام آنوسکوپی به آمادگی خاصی نیاز نیست، اما ممکن است پزشک به شما توصیه کند که:
- از هرگونه دخول مقعدی خودداری کنید.
- از داروها یا محصولات مقعدی استفاده نکنید.
- پیش از انجام معاینه، روده و مثانه خود را تخلیه کنید.
- بسته به شرایط شما، از تنقیه (انما) استفاده کنید یا در صورت صلاحدید پزشک، از آن استفاده نکنید.
عوارض معاینه مقعدی به روش آنوسکوپی
بسته به شرایط شما و اینکه آیا پزشک بیوپسی انجام داده است یا نه، ممکن است در حین یا بعد از معاینه کمی ناراحتی یا خونریزی داشته باشید. این طبیعی است و باید حداکثر ظرف چند روز برطرف شود.
مراقبتهای بعد از آنوسکوپی مقعد
بهطور کلی، آنوسکوپی روشی بیخطر است. با این حال، اگر بیوپسی انجام داده باشید، ممکن است چند روز طول بکشد تا مقعد شما بهبود یابد. ممکن است متوجه خونریزی و ناراحتی، به خصوص پس از اجابت مزاج شوید.
پزشک اقداماتی را برای افزایش راحتی شما توصیه میکند، مانند:
- مصرف مسکنهای بدون نسخه مانند استامینوفن؛
- نوشیدن آب زیاد و رژیم غذایی سرشار از فیبر برای جلوگیری از یبوست؛
- مصرف مکمل فیبر یا نرمکننده مدفوع؛
- اجتناب از پاک کردن بیش از حد پس از اجابت مزاج؛
- تمیزکردن ناحیه مقعد با دقت، با استفاده از آب ساده و دستهایتان زیر دوش، یا با پدهای دارویی ملایم؛
- استفاده از کرم یا شیاف طبق دستور.
جلوگیری از عفونت در محل بیوپسی مهم است. حداقل برای یک هفته پس از بیوپسی:
- از رابطه جنسی مقعدی خودداری کنید و چیزی از جمله انگشتان دست، شیاف یا اسباببازیهای جنسی را داخل مقعد قرار ندهید؛
- وسایل سنگین بلند نکنید؛
- در صورت توصیه پزشک، حمام سیتز (نشستن در آب گرم) بگیرید.
برای تسکین مقعد، میتوانید نشستن در وان آب گرم، استفاده از یخ یا داروهای موضعی را امتحان کنید.
اگر خونریزی شدید، درد شدید یا تب بالاتر از ۳۸ درجه دارید، فوراً با پزشک تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید.
نتیجه معاینه آنوسکوپی
پس از معاینه مقعد پزشک میتواند فوراً آنچه را که پیدا کرده است به شما اطلاع دهد. اگر نمونههایی را برای آزمایش در آزمایشگاه گرفته باشند، به شما اطلاع میدهند که برای چه چیزی آزمایش میکنند و بعداً این نتایج را دریافت خواهید کرد.
در برخی موارد، ممکن است پزشک بتواند فوراً بیماری شما را درمان کند. برای مثال، اگر هموروئید دارید، ممکن است پزشکتان بتواند با استفاده از تکنیکهای مختلف، خونریزی آنها را متوقف کند.
کلام آخر دکتردکتر
در مجموع، آنوسکوپی بهعنوان روشی سریع، کمخطر و دقیق، نقش مهمی در بررسی بیماریهای ناحیه مقعد و بخش انتهایی راستروده دارد. این معاینه با فراهمکردن دید مستقیم برای پزشک، امکان تشخیص زودهنگام بسیاری از اختلالات شایع مانند بواسیر، شقاق، التهابها و ضایعات غیرطبیعی را فراهم میکند و میتواند از پیشرفت بیماری و بروز عوارض جدیتر جلوگیری کند. انجام آنوسکوپی معمولاً بدون درد قابلتوجه و بدون نیاز به اقدامات پیچیده است و در بسیاری از موارد، به تصمیمگیری درست درباره درمان کمک میکند. بنابراین، توجه به علائم مقعدی و مراجعه بهموقع برای انجام این معاینه، گامی مؤثر در حفظ سلامت دستگاه گوارش تحتانی و بهبود کیفیت زندگی افراد محسوب میشود. برای این منظور میتوانید راحت و سریع در دکتردکتر وقت ویزیت آنلاین بگیرید.
