اغلب خانمها هرگونه سوزش و درد تیز در ناحیه تناسلی را فورا به عفونت نسبت میدهند و خودجوش سراغ داروهای عفونتکش میروند؛ غافل از آنکه این درد و سوزش شاید ناشی از یک شکاف یا ترک پوستی کوچک به نام شقاق واژن باشد! این جراحت دردناک اغلب ناشی از خشکی پوست، زایمان یا تغییرات هورمونی است و گرچه علائم مشابه عفونت دارد، مسیر درمانش کاملا جداست. در این راهنمای مجلۀ سلامت و پزشکی دکتردکتر توضیح میدهیم دقیقا منظور از شقاق واژینال چیست و چند راهکار مؤثر برای تسکین و درمان آن معرفی میکنیم.
شقاق واژن چیست و کجاست؟
پارگی یا شقاق واژن (Vaginal Fissure) یک شکاف ظریف و بیشتر شبیه ترکخوردگی است که روی بافت حساس و مخاطی واژن یا ناحیه پرینه (میاندوراه) ایجاد میشود. این جراحت معمولا در دهانه واژن یا روی دیوارههای داخلی آن ظاهر میشود و با اینکه بسیار ظریف و جزئی است، بهدلیل وفور اعصاب در این ناحیه، بهشکلی طاقتفرسا دردناک و سوزناک است.
این شکافهای ظریف در محیط مرطوب واژن بهمراتب دیرتر از زخمهای پوستی عادی بهبود مییابند و مستعد التهاب مکررند.
شقاق واژن کجاست؟
اما ببینیم محل دقیق بروز شقاق واژینال چیست و جراحاتش کدام نواحی را درگیر میکنند:
- دهانه واژن شایعترین محل بروز پارگی و شقاق است. براثر خشکی شدید یا عفونت مزمن، شیارهای عمودی پارگی روی لبههای داخلی واژن دیده میشود.
- ناحیه پرینه (فاصله بین دهانه واژن و مقعد) معمولا حین زایمان طبیعی دچار کشش و شقاق میشود؛
- بافت عمقی واژن براثر تغییرات هورمونی نازک و آسیبپذیر میشود و مستعد شقاق و خونریزی پساز نزدیکی است.
در زیر عکس شقاق واژینال را مشاهده میکنید:
علائم شقاق واژن کداماند؟
برای تشخیص درست و بهموقع و اجتناب از مسیر درمان اشتباه، خوب است همۀ خانمها با علائم شقاق واژن آشنایی داشته باشند تا این عارضه را با سایر مشکلات شایع زنانگی اشتباه نگیرند. در ادامه میگوییم علائم شقاق واژینال چیست.
- احساسی شبیه بریدگی با تیغ یا سوزنسوزنشدن واژن، مخصوصا هنگام فعالیت جنسی یا استفاده از تامپون؛
- سوزش شدید ادرار بهدلیل تماس این مایع اسیدی با پوست شکافته؛
- لکههای خون روشن روی دستمال توالت یا لباس زیر، مخصوصا بعد از نزدیکی یا فعالیت بدنی سنگین؛
- خارش همیشگی در ناحیه زخم واژن؛
- قرمزی و التهاب موضعی، ورم و تغییر رنگ بافت اطراف واژن؛
- ترشحات شفاف یا خونی جزئی از محل زخم؛
- حساسیت شدید به لمس حتی هنگام شستوشو، پوشیدن لباس تنگ یا نشستن طولانیمدت؛
- شکاف قابلمشاهده در آینه بهشکل یک ترک نازک قرمز رنگ.
علت شقاق واژن چیست و چه عوامل خطری دارد؟
علت شقاق واژن معمولا همراهی چند عامل مختلف مثل حساسیت بافتی و فشارهای فیزیکی است.
فعالیتهای فیزیکی و اصطکاک واژن
اصطکاک شدید حین رابطه جنسی شایعترین علت شقاق است، بهویژه زمانی که انواع ترشحات واژن به طور طبیعی برای روانسازی کافی نباشد. دوچرخهسواری طولانی، اسبسواری و پوشیدن لباس زیر تنگ و غیرنخی نیز میتواند سایش ایجاد کند و پوست ظریف واژن را بشکافد.
تغییرات هورمونی و آتروفی واژن
آتروفی واژن و افت سطح هورمون استروژن بهویژه در دوران یائسگی، شیردهی یا پس از جراحیهای خاص عوارض مختلفی دارد و یکی از مهمترین آنها نازکی، خشکی و کاهش خاصیت ارتجاعی دیواره واژن است. در این حالت بافت واژن چنان شکننده است که با کوچکترین تماس پاره میشود.
شقاق واژن بعد از زایمان طبیعی
فشار شدیدی که هنگام زایمان طبیعی در مرحله خروج نوزاد به ناحیه پرینه وارد میشود، از دلایل شقاق و پارگی عمیق واژینال است. این جراحتها گاه خودبهخود و گاه تحت اپیزیوتومی ایجاد میشوند.
بیماریهای پوستی و التهابی عامل شقاق واژن
بیماریهای پوستی مانند پسوریازیس، اگزما یا لیکن اسکلروزیس پوست ناحیه تناسلی را تخریب و آن را مستعد شکاف میکنند. همچنین عفونت قارچی مزمن به دلیل ایجاد التهاب شدید، بافت واژن را در معرض خطر پارگی قرار میدهد.
شقاق واژینال و مواد شیمیایی محرک
شستوشوی بیشازحد واژن با صابونهای عطری، استفاده از دوش واژینال، اسپری خوشبوکننده یا نوار بهداشتی بیکیفیت باعث درماتیت تماسی و تضعیف لایه دفاعی پوست واژن خواهد شد.
عوامل خطر شقاق واژن
زنان در دوران یائسگی، مادران در دوران شیردهی، افرادی که سیستمایمنی ضعیف دارند، مبتلا به دیابت هستند یا داروهای ضدبارداری و شیمیدرمانی مصرف میکنند، بیشتر از سایر افراد مستعد ابتلا به شقاق هستند.
راه درمان شقاق واژن چیست؟
خوشبختانه، بافت واژن قدرت بازسازی فوقالعادهای دارد، فقط باید با انتخاب روش درمانی درست، فرصت ترمیم به آن بدهیم. در ادامه این بخش به راههای درمان این عارضه اشاره میکنیم.
درمانهای حمایتی و خانگی شقاق واژن
درمان خانگی شامل افزایش جریان خون به اندام تناسلی و شلکردن عضلات ناحیه واژن است. همچنین جلوگیری از تماس ادرار با پوست شکافته و هرگونه اصطکاک با زخم به بهبودی سریعتر آن میانجامد. روزی دو مرتبه و هربار ۱۰ تا ۱۵ دقیقه در تشت آب گرم بنشینید و اصطلاحا «حمام سیتز» بگیرید. بعد از حمام روی واژن را با کرم ویتامین A+D بپوشانید تا بهعنوان لایه محافظ عمل کند. کمپرس سرد نیز برای کاهش ورم و درد تیز تا ۲۴ ساعت اول مفید است.
شقاق سطحی ظرف ۷ تا ۱۰ روز با مراقبت در خانه بهبود پیدا میکند و آثار زخم از بین میرود.
درمانهای دارویی شقاق واژینال
اگر زخم خودبهخود نبندد و درمان نشود، پزشک مصرف کرمهای استروژن موضعی، کرمهای کورتیکواستروئیدی و آنتیبیوتیکهای موضعی را تجویز میکند. برای مثال پماد تتراسایکلین برای شقاق واژن بهترین آنتیبیوتیک موضعی است که فقط درصورت علائم چرک و عفونت در محل بریدگی تجویز میشود.
اگر علت شقاق، خشکی ناشی از یائسگی یا شیردهی باشد، استروژنهای موضعی ضخامت و خاصیت ارتجاعی بافت واژن را برمیگردانند و ازاینجهت بهترین پماد برای شقاق واژن هستند. اگر هم التهاب و خارش شدید ناشی از لیکن اسکلروزیس باعث شقاق شده باشد، کرمهای کورتونی درمان مؤثرتری خواهند بود.
پماد کالاندولا برای شقاق واژن نیز از مؤثرترین داروها و سرشار از خواص ضدالتهابی و ترمیمی است.
درمانهای پیشرفته و جراحی
در موارد شقاقهای مزمن که مدام باز میشوند، درمانهای خانگی و دارویی کارساز نیست و درمان پیشرفته لازم است. لیزردرمانی با تحریک کلاژنسازی و جوانسازی، بافت واژن را وادار به ترمیم خود میکند. در موارد نادر و شقاقهای عمیق، جراحی تنها گزینه برای بستن زخمهای داخلی واژن است.
روشها و نکات پیشگیری از شقاق واژن
همیشه شنیدهایم که پیشگیری بهتر از درمان است. این جمله در مورد شقاق واژن هم صدق میکند. ازآنجاکه بافت ناحیه تناسلی پس از یک بار آسیبدیدگی حساستر و مستعد پارگیهای مکرر میشود، آشنایی با روشها و نکات پیشگیری از ظهور دوبارۀ زخمها الزامی است.
رعایت بهداشت و مرطوب نگه داشتن واژن
حفظ سد دفاعی پوست و رطوبت طبیعی، اولین خط دفاعی در برابر پارگی است. این ناحیه را ۲ تا ۳ مرتبه در هفته با مرطوبکنندههای واژینال مرطوب کنید و هرگز برای شستوشو از شویندههای عطری استفاده نکنید. دوش واژینال چربی طبیعی واژن را از بین میبرد، خشکی مفرط میآورد و پوست را مثل کاغذ نازک و آسیبپذیر میکند.
نوشیدن آب نیز مستقیما بر هیدراتاسیون بافتهای مخاطی بدن، ازجمله واژن، تأثیر میگذارد.
پرهیز از فشار زیاد هنگام دفع
حین دفع ادرار یا مدفوع فشاری نیاورید که باعث کشش بیشازحد عضلات کف لگن و بافت پرینه شود. اگر این فشار ناشی از یبوست است، فیبر و ملینهای طبیعی مصرف کنید تا بافت مدفوع نرم بماند و فشاری به دیواره واژن وارد نشود. اگر از سرویس فرنگی استفاده میکنید، همیشه یک چهارپایه زیر پایتان بگذارید تا زاویه رکتوم هنگام دفع اصلاح شود و نیاز به فشار برای تخلیه نباشد.
تمرینات کف لگن و فیزیوتراپی برای پیشگیری از شقاق واژن
درصورت انقباض بیشازحد یا ضعف عضلات کف لگن، خطر پارگی واژن بسیار بالاست. افراد مستعد شقاق باید رهاسازی عضلات را یاد بگیرند تا بافت واژن حین رابطه جنسی یا زایمان، خاصیت کشسانی داشته باشد. این مهارت با انجام تمرینات آرامسازی عضلات بهدست میآید.
همچنین برای افزایش جریان خون واژن، ماساژ پرینه با روغنهای طبیعی توصیه میشود. فیزیوتراپی تخصصی کف لگن نیز به تنظیم تونوس عضلانی و جلوگیری از ایجاد زخمهای ناشی از انقباضات غیرارادی کمک میکند.
مراقبت بعد از درمان شقاق واژن
برای گذراندن موفقیتآمیز دوران نقاهت و جلوگیری از بازگشت مجدد زخم، رعایت برخی نکات مراقبتی ضروری است. این نکات را در جدول زیر بخوانید.
| نوع مراقبت | اقدام لازم | دلیل اهمیت |
| بهداشت فردی | شستوشو با آب ولرم و خشککردن ضربهای با دستمال نخی لطیف. | جلوگیری از تحریک فیزیکی و تجمع باکتری در محل زخم. |
| پوشش | استفاده از لباس زیر ۱۰۰ درصد پنبهای و گشاد. | برقراری جریان هوا و کاهش رطوبت و اصطکاک در ناحیه آسیبدیده. |
| فعالیت جنسی | پرهیز از نزدیکی تا بهبودی کامل زخم ( ۱ تا ۲ هفته). | جلوگیری از باز شدن مجدد شکاف و خونریزی. |
| تغذیه و هضم | مصرف فیبر بالا و نوشیدن آب فراوان. | جلوگیری از یبوست و فشار اضافه بر ناحیه پرینه. |
| محصولات حمام | حذف صابون عطری، ژل شستوشوی قوی و دوش واژینال. | حفظ PH طبیعی واژن و جلوگیری از خشکی و نازکی پوست. |
| حمایت بافتی | استفاده از روانکنندههای بر پایه آب پساز بهبودی. | کاهش اصطکاک و پیشگیری از ایجاد شقاق جدید. |
| تسکین موضعی | نشستن در ظرف آب گرم بهمدت ۱۰ دقیقه. | افزایش جریان خون در محل و تسریع در بازسازی بافت. |
| مدیریت رطوبت | خشککردن واژن با باد سرد سشوار پساز حمام. | جلوگیری از رشد قارچ بین لایههای مرطوب پوست و نبستن زخم. |
| ترمیم شبانه | پوشاندن زخم شقاق با یک لایه نازک وازلین یا پماد A+D قبل از خواب. | ایجاد یک سد محافظ برای جلوگیری از سایش پوست در طول شب. |
| پرهیز حرکتی | ترک موقت دوچرخهسواری و اسبسواری. | جلوگیری از فشار مستقیم و اصطکاک مداوم در ناحیه درگیر. |
| تعویض نوار بهداشتی | استفاده از پدهای نخی حساس یا کاپ قاعدگی. | احتمال نبستن زخم در تماس با الیاف مصنوعی نوار بهداشتی. |
کلام آخر دکتردکتر
پدیدۀ شقاق واژن هرچند دردناک و سوزناک و کلافهکننده، بهراحتی قابلمدیریت و درمان است. بعداز تشخیص علائم و تمایز آن از عفونتهای میکروبی، درمان دارویی و مراقبتی آغاز میشود و چشمانداز بهبودی خوشبینانه است. تشخیص و درمان اشتباه فایدهای ندارد هیچ، فرصت درمان را هدر میدهد هم هیچ، سد دفاعی پوست را ضعیف و وضعیت شقاق را وخیم میکند. بنابراین این عارضۀ پوستی را بیشازحد ساده نگیرید و بهجای خوددرمانی، دربارهاش با پزشک گفتوگو کنید. شاید درمان وضعیت شما نیازمند بررسی هورمونی باشد!
در سامانه سلامت و پزشکی دکتردکتر، راه ارتباط آنلاین شما عزیزان با پزشکان حوزههای مختلف باز و دسترسی به آنها ازطریق جلسات ویزیت آنلاین امکانپذیر است. همچنین میتوانید نوبت ملاقات حضوری با پزشک را ازطریق همین سامانه ثبت کنید.
سوالات متداول
