اوتیسم برای بسیاری از خانوادهها مسیری تازه در تربیت فرزند است. برای خانوادهای که کودک مبتلا به اوتیسم دارد، اولین لبخندها یا نگاههای کودک یا حتی واکنشی ساده به صدا زدن اسم او ممکن است به یک آرزو تبدیل شود. این مسئله تشخیص، پیگیری و درمان اختلال اوتیسم را با دشواریها و نگرانیهای فراوانی همراه میکند. در این مقاله، قصد داریم بدانیم اوتیسم چیست و نگاهی به نشانههای اختلال اوتیسم بیندازیم تا علاوه بر آگاهیبخشی عمومی درخصوص این اختلال رشدی، به خانوادههایی که مشکوک به این اختلال در کودک خود هستند، کمک کنیم تصویر روشنتری از مسیر تشخیص و قدمهای بعدی به دست آورند.
اوتیسم چیست؟
اوتیسم (Autism) مشکلی رشدی عصبی است که از اوایل کودکی شروع میشود و روی شیوه ارتباط، تعامل اجتماعی و رفتارهای فرد اثر میگذارد. اوتیسم اصطلاح رایجی برای مشکل اختلال طیف اوتیسم (Autism Spectrum Disorder) یا همان ASD است. به این اختلال طیف گفته میشود چون شدت و نوع علائم آن در هر فرد متفاوت است؛ یعنی بعضی افرادِ مبتلا فقط کمی تفاوت در ارتباطات اجتماعی دارند و بعضی دیگر از افراد اوتیستیک به حمایت بیشتری در زندگی روزمره احتیاج پیدا میکنند.
کودک مبتلا به اوتیسم دنیا را کمی متفاوت تجربه میکند. بهعنوان مثال، ممکن است در برقراری ارتباط چشمی، درک احساسات دیگران یا شروع و ادامه گفتوگو دچار مشکلاتی باشد. علاوه بر این، در بسیاری از کودکان مبتلا به اوتیسم برخی رفتارهای تکراری مثل تکان دادن دستها یا علاقه شدید به یک موضوع خاص دیده میشود. همچنین، در برخی کودکان مبتلا به اوتیسم، ممکن است اختلالاتِ همراه مانند اختلال خواندن نیز دیده شود که بر مهارتهای یادگیری و درک متون اثر میگذارد.
در اغلب موارد، علائم اوتیسم در دوران کودکی و پیش از سهسالگی نمایان میشود. البته، در برخی موارد این بیماری ممکن است دیرتر تشخیص داده شود. بروز اوتیسم حاصل ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی است؛ اما هنوز هیچ عامل واحدی برای آن پیدا نشده است. اوتیسم مسری نیست، بلکه نتیجهٔ تفاوتی در رشد مغز است. همچنین، این بیماری درمان فوری و قطعی ندارد، اما ترکیبی از آموزشهای مناسب، گفتاردرمانی و حمایت اعضای خانواده از کودک مبتلا به اوتیسم میتواند کمک کند فرد مهارتهای ارتباطی و اجتماعی بهتری پیدا کند و زندگی مستقلتری داشته باشد.
علائم اوتیسم
علائم اوتیسم در هر فرد ممکن است با فرد دیگر متفاوت باشد؛ اما بهطور کلی، بیماران اوتیستیک در دو حوزه اصلی ارتباطات اجتماعی و الگوهای رفتاری تکراری دچار مشکل هستند.
در بخش ارتباطات اجتماعی، فرد ممکن است تماس چشمی کمی برقرار کند یا با شنیدن نام خود واکنش خاصی نشان ندهد. همچنین، فرد مبتلا به اوتیسم در درک احساسات و نیت رفتارهای دیگران هم ناتوان است. علاوه بر این، این افراد ممکن است توانایی شروع یا ادامه گفتوگو را نداشته باشند و نشانههای غیرکلامی مثل حالت چهره یا لحن صدا را درک نکنند. برخی از افراد مبتلا به طیف اوتیسم هم ممکن است گفتار غیرعادی داشته باشند؛ برای مثال، جملات خاصی را بهطور مداوم تکرار کنند یا لحن حرف زدن یکنواخت یا شبیه به ربات داشته باشند. همچنین، تأخیر در یادگیری زبان و رشد مهارتهای کلامی هم در بسیاری از کودکان اوتیستیک دیده میشود.
در بخش رفتارهای تکراری و محدود هم ممکن است شاهد انجام مداوم حرکات خاصی مثل تکان دادن دستها، چرخیدن یا تاب خوردن بدن در افراد اوتیستیک باشیم. تعدادی از این افراد بهشدت به یک موضوع یا شیء خاص وابسته میشوند و تغییر در برنامههای روزمره آنها ممکن است برایشان اضطراب شدیدی ایجاد کند. همچنین، اختلالات خواب در کودکان مبتلا به اوتیسم بسیار شایع است و ممکن است بهصورت دشواری در به خواب رفتن یا بیدار شدنهای مکرر در طول شب دیده شود.
علاوه بر این، حساسیت غیرعادی به صدا، نور یا لمس هم در این بیماران شایع است. کودکان دچار اوتیسم علاقهای به انجام بازیهای تخیلی ندارند، ممکن است روی جزئیات یکی از اسباببازیهای خود بهشدت تمرکز کنند یا عادات غذایی محدود و سختگیرانه داشته باشند. بهطور کلی، شدت علائم اوتیسم در افراد مختلف متفاوت است و به همین دلیل، اختلال طیف اوتیسم شامل علائم مختلفی از خفیف تا شدید میشود.
علت بروز اوتیسم چیست؟
مانند بسیاری دیگر از انواع اختلالات روانی، محققان هنوز علت واحدی برای بروز اوتیسم کشف نکردهاند. ترکیبی از عوامل مختلف ممکن است باعث بروز اوتیسم شوند. در برخی موارد، اوتیسم با اختلالات ژنتیکی مشخص مانند سندرم X شکننده (Fragile X) یا سندرم رِت (Rett) مرتبط است.
اگر بخواهیم این موارد ساده توضیح بدهیم، این مشکلات ژنتیکی روی یادگیری، ارتباط گرفتن، حرف زدن یا حرکت اندامهای بدن اثر میگذارند. همچنین، برخی از ژنها ممکن است روی رشد مغز یا نحوه ارتباط سلولهای عصبی با یکدیگر اثر داشته باشند و حتی شدت علائم را کم یا زیاد کنند. در این بین، سابقه خانوادگی هم در شکلگیری اختلال طیف اوتیسم اهمیت دارد؛ یعنی اگر در یک خانواده فردی مبتلا باشد، احتمال بروز آن در فرزندان دیگر بیشتر میشود.
در کنار ژنتیک، عوامل محیطی هم در افزایش احتمال بروز اوتیسم نقش دارند، هرچند هنوز ارتباط دقیق آنها اثبات نشده است. عفونتهای دوران بارداری، مصرف برخی داروها در زمان بارداری، عوارض بارداری یا قرار گرفتن در معرض آلودگیهای محیطی میتوانند روی بروز اختلال اوتیسم اثرگذار باشند. موارد دیگری مثل بارداری در سن بالا یا تولد زودرس هم ریسک ابتلا به این مشکل را بیشتر میکنند.
ممکن است این شایعه را شنیده باشید که برخی واکسنها ممکن است احتمال بروز اوتیسم را بیشتر کنند؛ اما این مطلب صحیح نیست. در حال حاضر، هیچ مدرک علمی معتبری وجود ندارد که نشاندهنده ارتباط بین واکسیناسیون کودک و اوتیسم باشد.
انواع اختلال طیف اوتیسم
در گذشته، اختلال طیف اوتیسم به چند زیرگروه جداگانه تقسیم میشد که شامل اوتیسم کلاسیک، سندرم آسپرگر (Asperger)، اختلال فروپاشی دوران کودکی (Childhood Disintegrative Disorder) و اختلال فراگیر رشد (Pervasive Developmental Disorder) بود. در حال حاضر، این تقسیمبندیها حذف شدهاند و تمام دستههای اوتیسم زیر یک طیف مشترک یعنی اختلال طیف اوتیسم طبقهبندی میشوند؛ فقط شدت و نوع بروز نشانهها با هم متفاوت است.
در نگاه کلی جدید، از اصطلاح طیف استفاده میشود تا نشان دهد که افراد مبتلا به این بیماری ممکن است از نظر تواناییهای ارتباطی، رفتاری و شناختی تفاوتهای زیادی با یکدیگر داشته باشند. شدت اختلال اوتیسم هم اغلب سه سطح دارد:
- سطح یک اوتیسم: فرد به حمایت کمتری احتیاج دارد و قادر است تا حد زیادی مستقل عمل کند اما در شروع تعاملات اجتماعی مشکل دارد.
- سطح دو اوتیسم: فرد به حمایت قابلتوجهی نیازمند است و مشکلات جدیتری در ارتباط و سازگاری اجتماعی دارد.
- سطح سه اوتیسم: این سطح شدیدترین سطح اوتیسم است و فرد را نیازمند حمایت همیشگی و مداوم در زندگی روزمره میکند.
دانستن اینکه اوتیسم چیست و تقسیمبندی آن به سه سطح به متخصصان و اعضای خانواده فرد مبتلا کمک میکند تا میزان نیاز به خدمات درمانی و آموزشی برای فرد دقیقتر مشخص شود و برنامههای حمایتی متناسب با شرایط بیمار طراحی و اجرا شود.
اوتیسم چگونه تشخیص داده میشود؟
در نخستین گام، این والدین یا پزشک اطفال هستند که به نشانههای اولیه مشکوک میشوند. کودکی که در شروع تواناییهای گفتاری تأخیر نامعمول دارد یا اغلب تماس چشمی کمی برقرار میکند، میتواند در معرض بررسی برای اختلال طیف اوتیسم باشد. همچنین، اگر کودک در موقعیتهای مختلف به شنیدن نام خود واکنش نشان نمیدهد یا قادر نیست تعامل اجتماعی با اطرافیاناش برقرار کند، بهتر است برای ارزیابیهای تخصصیتر اوتیسم مورد بررسی قرار بگیرد. این نشانهها ممکن است پیش از یکسالگی قابلمشاهده باشند؛ اما در ۲ تا ۳سالگی واضحتر دیده میشوند.
کودک مشکوک به اوتیسم بهتر است تحت نظارت و بررسی تیمی از متخصصان مانند روانپزشک کودک، متخصص مغز و اعصاب یا روانشناس رشد قرار بگیرد. ارزیابیهای مختلفی برای تشخیص قطعی اوتیسم انجام میشود که برخی از آنها شامل مصاحبه با والدین، مشاهده مستقیم رفتار کودک و آزمونهای استاندارد برای بررسی مهارتهای ارتباطی، شناختی و اجتماعی میشوند.
در فرایند تشخیص اوتیسم، از ابزارهای تخصصی مثل مقیاسهای ارزیابی رشد و آزمونهای رفتاری استفاده میشود تا مشخص شود کودک در کدام حوزهها دچار تأخیر یا مشکل است. همچنین، متخصصان بررسی میکنند که آیا علائم کودک ناشی از اختلالات دیگر است یا خیر. در برخی موارد، کودک ممکن است علائم خفیفی بروز دهد یا تشخیص بالینی اوتیسم واضح و قطعی نباشد. در این حالت، متخصص کودک را تحت پایش و نظارت قرار میدهد. توجه داشته باشید که اوتیسم برخلاف اختلالات ژنتیکی دیگر مانند سندروم داون تغییر ظاهری مشهودی در کودک ایجاد نمیکند و برای بررسی نیازمند توجه مستقیم و ویژه والدین و افراد متخصص است.
در مجموع، هرچه اختلال طیف اوتیسم زودتر شناسایی شود و اطرافیان کودک در سنین پایینتری به نشانههای آن توجه کنند، فرصت بیشتری برای تقویت مهارتهای ارتباطی، رفتاری و یادگیری فراهم میشود و کودک روند رشد طبیعیتری خواهد داشت. اگر یک یا چند نشانه مشکوک به اوتیسم در کودک خود شناسایی کردهاید، نگران نباشید؛ فقط کافی است با تیم متخصص دکتردکتر تماس بگیرید تا از مشورت با مجربترین و متعهدترین پزشکان اطفال، روانپزشکها و رواندرمانگرهای کودک بهرهمند شوید.
روشهای درمان اوتیسم
در حال حاضر، اوتیسم درمان قطعی ندارد؛ بنابراین، هدف از درمان اوتیسم کمک به بهبود مهارتهای ارتباطی، اجتماعی و رفتاری و افزایش استقلال فرد در زندگی روزمره است. بنابراین، روشهای درمان این اختلال هم بیشتر بر محور آموزش، توانبخشی و حمایتهای مستمر قرار دارند و متناسب با نیازهای هر کودک شخصیسازی میشوند.
یکی از مهمترین و مؤثرترین روشها در بهبود نشانه های اوتیسم، درمانهای رفتاری بهخصوص تحلیل رفتار کاربردی (ABA) است. در این روش، کودک بهتدریج رفتارهای مطلوب را میآموزد و رفتارهای مشکلساز را حذف میکند. در کنار این روش، گفتاردرمانی هم برای بهبود تواناییهای زبانی و ارتباطی به کار گرفته میشود. کاردرمانی کمک دیگری به کودک است تا مهارتهای حرکتی ظریف، هماهنگی، و فعالیتهای روزمره مانند لباس پوشیدن یا نوشتن را بهتر یاد بگیرد و انجام دهد.
در برنامه درمانی کودکان اوتیستیک، آموزش مهارتهای اجتماعی هم گنجانده میشود تا فرد بتواند ارتباط بهتری با دیگران برقرار کند و درک بهتری از موقعیتهای اجتماعی داشته باشد. همچنین، کودکانی که زیر نظر محیطهای آموزشی با خدمات خاص قرار میگیرند، از برنامههای فردی ویژه خود بهرهمند میشوند. برای مثال، اگر علائم اوتیسم با اختلالات دیگری مثل اضطراب، بیشفعالی، افسردگی، بیقراری یا پرخاشگری در کودکان همراه باشد، برنامه درمانی بهصورت جامعتری طراحی میشود تا علاوه بر مداخلات رفتاری و آموزشی، کودک از حمایتهای تخصصی روانشناختی و در صورت نیاز دارودرمانی هم برخوردار شود.
علاوه بر این روشها، آموزش والدین هم نقش مهمی در مدیریت رفتار کودک ایفا میکنند. والدین یاد میگیرند چگونه به رفتارهای چالشبرانگیز کودک خود واکنش مناسب نشان دهند و محیطی منظم و قابل پیشبینی برای کنترل علائم اختلال کودک فراهم کنند.
زندگی با فرد مبتلا به اوتیسم چگونه است؟
زندگی با اوتیسم برای هر فرد میتواند متفاوت باشد. اختلال اوتیسم در یک طیف تشخیص داده میشود و شدت علائم در افراد مختلف یکسان نیست. بسیاری از افراد مبتلا در برقراری ارتباط اجتماعی، درک احساسات دیگران، شروع یا ادامه مکالمه و استفاده از نشانههای غیرکلامی مانند تماس چشمی یا زبان بدن چالشهایی دارند.
همچنین، در افراد مبتلا برخی رفتارهای تکراری، علاقههای محدود و نیاز شدید به روتین ثابت در زندگی روزمره دیده میشود. شدت بروز این علائم ممکن است بیمار را در محیطهای اجتماعی، مدرسه یا محل کار با دشواریهایی روبهرو کند و نیاز به حمایت اجتماعی را افزایش دهد.
با این اوصاف، زندگی با اوتیسم به معنای ناتوانی کامل نیست و بسیاری از افراد میتوانند با دریافت حمایتهای مناسب به سطح مطلوبی از استقلال در انجام کارهای روزمره برسند. برخی افراد با مداخلات آموزشی، گفتاردرمانی، کاردرمانی و آموزش مهارتهای اجتماعی قادرند زندگی بهنسبت مستقلی را اداره کنند و برخی دیگر به حمایت مداوم اطرافیان احتیاج دارند.
نقش خانواده در کمک به افراد مبتلا به اوتیسم
حضور آگاهانه و منسجم خانواده نقش بسیار مهمی در حمایت از افراد مبتلا به اوتیسم ایفا میکند. در بسیاری از موارد، والدین نخستین افرادی هستند که به تأخیر در رشد گفتار، کاهش تماس چشمی یا مشکلات ارتباطی کودک پی میبرند و به دنبال کمک تخصصی هستند. پس از تشخیص هم وظیفه و مسئولیت اصلی بر دوش خانواده بهخصوص والدین کودک است. آنها باید با ایجاد محیطی پایدار، قابل پیشبینی و همراه با روتینهای منظم، به کاهش اضطراب و افزایش احساس امنیت در کودک کمک کنند تا کیفیت زندگی او را بهبود دهند.
پیگیری درمان و مداخلات آموزشی و توانبخشی هم یکی دیگر از نقشهای مهم خانواده افراد مبتلا به اوتیسم است. همکاری با متخصصان، مانند گفتاردرمانگر، کاردرمانگر و رواندرمانگر و اجرای تمرینها در خانه میتواند کمک بزرگی برای پیشرفت مهارتهای ارتباطی و اجتماعی در فرد باشد. آموزش مهارتهای اجتماعی، تقویت رفتارهای مثبت و مدیریت رفتارهای چالشبرانگیز فرد برای سازگاری بهتر در مدرسه و جامعه هم اغلب بر عهده خانواده است.
البته، این نکته را هم نباید فراموش کنیم که انجام تمام این وظایف میتواند برای خانواده هم بسیار فرساینده و پرچالش باشد. به همین دلیل، خانوادهها هم به حمایت اجتماعی از سوی فامیل، دوستان، جامعه و سیستمهای حمایتی احتیاج دارند تا فشار کمتری احساس کنند و با موفقیت بیشتری از پس مسئولیتهای سنگین مراقبت از کودک اوتیسم بربیایند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
علائم اولیه اوتیسم اغلب پیش از سهسالگی قابل مشاهده هستند. اگر تا سهسالگی مشاهده میکنید که کودک شما به نام خود پاسخ نمیدهد، تماس چشمی کمی برقرار میکند یا دشواریهایی در ارتباط کلامی و غیرکلامی دارد، بد نیست با پزشک اطفال مشورت کنید. همچنین در برخی موارد، ممکن است کودک بعد از یک دوره رشد طبیعی، بخشی از مهارتهای قبلی خود مانند زبان یا تعامل اجتماعی را از دست بدهد یا دچار دشواریهای جدی شود.
در صورت هرگونه نگرانی در خصوص رشد کودک، بیدرنگ با پزشک و متخصص سلامت اطفال مشورت کنید. البته، این نکته را هم در نظر بگیرید که رشد کودکان همیشه طبق جدولهای استاندارد کتابهای تربیتی پیش نمیرود و احتمال دارد کودک شما در روند رشد طبیعی خود کمی تفاوت یا تأخیر جزئی داشته باشد. با این حال، اگر این تفاوتها تکرار شوند یا همراه با نگرانیهای دیگر باشند، بهتر است جدی گرفته شوند.
پزشک متخصص میتواند با بررسی مهارتهای شناختی، زبانی، اجتماعی و رفتاری کودک، تشخیص دهد که آیا نشانههای مشکوکی که مشاهده کردهاید، مربوط به اوتیسم هستند یا خیر. بهطور کلی، مراجعه زودهنگام اهمیت زیادی دارد، زیرا تشخیص اختلال طیف اوتیسم در سنین پایین میتواند نقش بسیار مهمی در بهبود مهارتها و عملکرد کودک در آینده ایفا کند.
کلام آخر دکتردکتر
اوتیسم بیشتر از یک تشخیص پزشکی، شیوه متفاوتی از تجربه دنیاست که میتواند در نشانههای خیلی ظریف در ارتباط گرفتن کودک با جهان اطراف بروز پیدا کند. این شیوه متفاوت در درک جهان پیرامون برای تمام افراد مبتلا مسیر ثابتی ندارد و هر فرد اوتیستیک ممکن است رفتارها و نشانههای خاص خودش را داشته باشد. کلیدیترین نکته این است که بدانیم اوتیسم جیست و با تشخیص زودهنگام این اختلال توسط خانواده و شروع بهموقع مداخلات درمانی برای بهبود کیفیت زندگی فرد قدم برداریم.
خبر خوب این است که شما تنها نیستید. تیم متخصص و حرفهای دکتردکتر همراه همیشگی شماست تا هر زمان مشکوک به نشانهای در فرزند دلبند خود بودید، بیمعطلی به شما کمک کند. پلتفرم دکتردکتر دسترسی ۲۴ساعته شما را به بهترین پزشکان اطفال، روانپزشکان و رواندرمانگران کودک مهیا میکند تا بدون نگرانیهای اضافه، بتوانید در کوتاهترین زمان مسیر ارزیابی و درمان را آغاز کنید و با اطمینان بیشتری قدمهای بعدی را بردارید.
