سریع‌ترین روش‌های درمان سوختگی در خانه؛‌ چه چیزی برای سوختگی خوب است؟

یک فنجان چای داغ، برخورد ناگهانی پشت دست با فر یا یک قطره روغن داغ عامل سوختگی‌های جزئی ولی آزاردهنده در آشپزخانه هستند. این سوختگی‌های سطحی و خانگی در یک لحظه رخ می‌دهند اما درد و سوزش ناشی از آنها دست‌کم تا چند روز دست از سرمان برنمی‌دارد. واکنش ما در این لحظات بحرانی تعیین می‌کند قرار است یک عمر با رد سوختگی زندگی کنیم یا اثری از آثار سوختن باقی نخواهد ماند. شما چقدر با روش‌ها و نکات درمان سوختگی در خانه آشنایی دارید؟ در این راهنما به زبان ساده گفته‌ایم برای سوختگی چی خوبه و کدام باورهای قدیمی، وضعیت زخم را وخیم‌تر می‌کنند! همراه ما باشید.

در چه صورتی می ‌توان سوختگی را در خانه درمان کرد؟

در لحظه وقوع حادثه، اولین و حیاتی‌ترین سوال این است: «آیا می‌توان این سوختگی را در خانه درمان کرد یا باید به اورژانس مراجعه کنیم؟

در یک پاسخ کلی، شما تنها زمانی مجاز به درمان سوختگی در خانه سریع هستید که آسیب از نوع درجه ۱ یا درجه ۲ سطحی بوده و قطر ناحیه آسیب‌دیده کمتر از ۷٫۵ سانتی‌متر (تقریباً کوچکتر از کف دست) باشد. 

برای تشخیص دقیق این مرز، ابتدا باید بدانید درجۀ جراحت‌تان چند است؟!

درجه‌بندی انواع سوختگی‌ها

سوختگی‌ها بر اساس میزان نفوذ حرارت و آسیب لایه‌های پوست و بافت‌های زیرین، ۴ درجه‌بندی کلی دارند:

• سوختگی درجه ۱: این سوختگی سطحی است و فقط لایه خارجی پوست را درگیر می‌کند. نشانه‌های آن قرمزی، ورم خفیف و درد سوزشی است و رد آن باقی نمی‌ماند.
• سوختگی درجه ۲: این سوختگی عمق متوسط دارد و به لایه دوم پوست نفوذ می‌کند. مشخصه بارزش ایجاد تاول، ترشح مایع، ظاهر براق و درد شدید است.
• سوختگی درجه ۳: این سوختگی شدید است و تمام لایه‌های پوست را نابود می‌کند. پوست به رنگ سفید یا قهوه‌ای تیره درمی‌آید و فرد دیگر دردی احساس نمی‌کند.
• سوختگی درجه ۴: این عمیق‌ترین نوع سوختگی است و سطح آسیب به چربی‌های زیرپوستی، ماهیچه‌ها، تاندون‌ها و حتی استخوان‌ها می‌رسد.

بهترین درمان‌ های خانگی برای سوختگی

اگر سوختگی خفیف باشد، درمان سوختگی در خانه یک یا دو هفته زمان برده و معمولاً جای این سوختگی‌ها هم روی پوست باقی نمی‌ماند. هدف از درمان سوختگی کاهش درد، جلوگیری از عفونت و بهبود سریع‌تر پوست است.

درمان سوختگی با آب خنک

اولین کار بعد از یک سوختگی خفیف این است که به مدت 20 دقیقه محل سوختگی را زیر آب خنک (نه سرد) قرار داد. بعد از آن محل سوختگی را با یک صابون ملایم و آب شستشو داد. 

درمان سوختگی با کمپرس خنک

کمپرس خنک و یا پارچه‌ای که با آب خنک مرطوب شده به کاهش درد و تورم ناشی از سوختگی کمک می‌کند. در فواصل زمانی 5 تا 15 دقیقه‌ای باید کمپرس را در محل سوختگی قرار داد. نباید از کمپرس یخ استفاده کرد، چرا که سرمای بیش از حد باعث تحریک و التهاب بیش‌تر پوست خواهد شد. 

درمان سوختگی با آلوئه ورا

آلوئه ورا گیاهی دارای ویژگی‌های فراوان است و تحقیقات نشان داده که نقش موثری در درمان سوختگی‌های درجه یک و دو ایفا می‌کند. این گیاه دارای خاصیت ضد التهابی بوده و علاوه بر مهار رشد باکتری‌ها کمک می‌کند تا خون جریان داشته باشد. 

مقداری از ژل آلوئه ورا که از برگ گیاه استخراج شده را روی ناحیه‌ی سوختگی بگذارید. اگر از محصولات آماده استفاده می‌کنید، مطمئن شوید که فاقد مواد نگه دارنده و عطری باشد. 

درمان سوختگی با عسل

این ماده‌ی غذایی خوشمزه نقش بسیار موثری در کمک به بهبود سوختگی‌های خفیف دارد. برای درمان سوختگی به کمک عسل باید آن را به صورت موضعی روی محل سوختگی قرار داد.  این ماده علاوه بر داشتن خاصیت ضد التهابی، ضدباکتری و ضد قارچ است.

بانداژ تاول‌های سوختگی در خانه

یکی از مراحل درمان سوختگی پوست در خانه، ایجاد یک لایه محافظ طبیعی در برابر عفونت است. برای بانداژ اصولی این مراحل را دنبال کنید:

• ابتدا محل سوختگی را با آب خنک و صابون ملایم تمیز کرده و بدون مالش، با دستمال تمیز خشک کنید.
• یک لایه نازک پماد محافظ (مانند وازلین) روی زخم بزنید و سپس آن را با یک گاز استریل غیرچسبنده بپوشانید.
• گاز را با چسب ضدحساسیت یا باند نخی فیکس کنید، اما آن را محکم نبندید تا فشاری به تاول‌ها وارد نشود.
• بانداژ را روزانه تعویض کنید.

استفاده از پمادهای مخصوص سوختگی

برای مدیریت و درمان سوزش سوختگی می‌توان از پماد‌های مخصوص سوختگی استفاده کرد. در جدول زیر پمادهای استاندارد و تأییدشده را معرفی کرده‌ایم.

برای درمان سریع سوختگی در خانه چه‌کار کنیم؟

• کم‌تر در معرض تابش مستقیم نور خورشید قرار بگیرید. پوست سوخته در برابر نور خورشید بسیار حساس است. بنابراین باید پوست سوخته را به خوبی با کمک لباس پوشاند. 
• تاول‌ها را به حال خود رها کنید. ترکاندن آن‌ها منجر به عفونت خواهد شد. اگر نگران هستید با پزشک مشورت کنید.
• سوختگی را با پمادهای آنتی بیوتیک درمان کنید. این پمادها از بروز عفونت جلوگیری می‌کنند. باسیتراسین و نئوسپورین از جمله پمادهایی هستند که می‌توان روی محل سوختگی قرار داد و بعد روی آن را با یک نوار پانسمان تمیز پوشاند. یک کاربرد پماد زینک اکساید نیز درمان سوختگی است، از آن استفاده کنید.
• اگر درد زیادی دارید، داروهای مسکنی همچون ایبوپروفن و ناپروکسن کمک کننده خواهند بود.

از کدام درمان‌های خانگی نباید برای سوختگی استفاده کرد؟

درمان‌های خانگی عجیبی وجود دارد که سال‌ها از نسلی به نسلی دیگر منتقل می‌شوند، ولی هر توصیه‌ی مادربزرگ لزوماً درست نیست. برخی از این درمان‌ها که نباید امتحان شوند را با هم مرور می‌کنیم:

نمک برای سوختگی

درمان سوختگی در خانه هرچه باشد، پاشیدن نمک نیست. این یکی از دردناک‌ترین و آسیب‌رسان‌ترین کاره در مواجهه با سوختگی است. نمک خاصیت اسمزی شدید دارد؛ یعنی رطوبت سلول‌های نیمه‌زنده و آسیب‌دیده را به‌سرعت جذب می‌کند و باعث خشکی مطلق، مرگ سلولی گسترده و تشدید وحشتناک درد و التهاب می‌شود.

نمک برای سوختگی نه‌تنها هیچ خاصیت التیام‌بخشی یا ضدعفونی‌کننده‌ای ندارد، بلکه ترمیم طبیعی پوست را ماه‌ها به تعویق می‌اندازد.

یخ برای سوختگی

ما اغلب برای درمان سوختگی پا و دست از یخ استفاده می‌کنیم. خنکای یخ گرچه خوشایند است، می‌تواند منجر به انقباض ناگهانی و شدید عروق خونی در محل جراحت شود. در نتیجه خون‌رسانی و اکسیژن‌رسانی به بافت آسیب‌دیده متوقف و فرایند بهبود سرکوب خواهد شد.

در موارد شدیدتر، گذاشتن یخ روی سوختگی با خطر یک آسیب ثانویه همراه است که به آن سوختگی ناشی از سرما می‌گوییم.

کره برای سوختگی

یکی از خطر‌ناک‌ترین باورهای سنتی برای درمان سریع سوختگی قراردادن کره روی بافت سوخته است. هیچ شواهد علمی مبنی بر تأثیر مثبت کره بر بهبود سوختگی وجود ندارد. این خوراکی غلیظ و پرچرب اتفاقا مثل یک عایق حرارتی گرما را در اعماق پوست حبس می‌کند و آسیب حرارتی به لایه‌های زیرین پوست را ادامه می‌دهد. 

علاوه‌بر آن، کره استریل نیست و محیطی ایدئالی برای رشد باکتری‌های مضر و عفونت‌ شدید فراهم می‌سازد.

روغن‌ها برای سوختگی

برخلاف آنچه شنیده‌ایم و تصور می‌کنیم، روغن‌های طبیعی از‌جمله روغن نارگیل، زیتون یا روغن‌ پخت‌وپز معجزۀ سوختگی نیستند. این روغن‌ها درست مثل کره لایه‌ای ضخیم روی سطح پوست ایجاد می‌کنند، راه خروج حرارت را می‌بندند و سوزش ناشی از سوختگی را بیشتر می‌کنند. هیچ‌گونه مطالعات بالینی مبنی بر ایمنی و اثربخشی این روغن‌ها در درمان سوختگی وجود ندارد.

سفیده تخم مرغ برای سوختگی

استفادۀ موضعی از تخم مرغ برای درمان سوختگی دست با آتش علمی نیست. گذاشتن سفیده تخم‌مرغ خام روی پوست سوخته خطر ابتلا به عفونت‌ حاد باکتریایی، به‌ویژه باکتری سالمونلا را بالا می‌برد. این مایع چسبنده روی پوست خشک می‌شود و لایه‌ای سفت می‌ساز که جلوی تنفس طبیعی بافت آسیب‌دیده را خواهد گرفت. شست‌و‌شوی آن نیز سخت است و زخم را عمیق‌تر می‌کند. حتی خطر بروز واکنش‌های آلرژیک شدید وجود دارد.

خمیر دندان برای سوختگی

خمیردندان حاوی ترکیبات شیمیایی، مواد ساینده، نعناع و کلسیم است که برای مینای سخت دندان طراحی شده‌اند، نه پوست آسیب‌دیده و حساس. لایه خمیردندان حرارت را داخل پوست نگه می‌دارد، مواد شیمیایی آن نیز بافت سوخته را تحریک، سوزش و التهاب را چند برابر می‌کنند. خطر تجمع باکتری و گسترش عفونت نیز وجود دارد.

چه زمانی برای درمان سوختگی باید به پزشک مراجعه کرد؟ 

اگر معیارهای زیر در مورد سوختگی صدق کنند،‌ دیگر نباید پرسید برای سوختگی دست چی خوبه یا سوختگی پا را چطور باید در خانه درمان کرد. در این شرایط بهترین درمان سوختگی نیز کارایی ندارد و باید فورا به مراکز درمانی مراجعه کرد:

• وسعت بالا: درگیرشدن نواحی وسیع بدن، بزرگی قطر زخم بیشتر از ۷.۵ سانتی‌متر؛
• موقعیت حساس: سوختگی در نواحی سر و صورت، دست‌ها، باسن، پاها و کشاله ران؛
• علائم عفونت: تشدید درد، تورم، ترشحات چرکی و استشمام بوی بد از زخم؛
• پاسخ سیستمی: بالا رفتن دمای بدن و بروز تب؛
• عدم ایمنی کزاز: گذشتن بیش از ۵ سال از آخرین تزریق واکسن کزاز؛
• نوع عامل سوختگی: هرگونه سوختگی ناشی از مواد شیمیایی یا جریان الکتریکی.

• سوختگی درجه ۳ با عوارضی چون عفونت شدید، افت حجم خون و شوک، عدم احساس درد به‌دلیل تخریب اعصاب. نشانه‌ها عبارت‌اند از پوست رنگ‌پریده و سفید، قهوه‌ای روشن شدن پوست، زغالی و سیاه شدن بافت، پوست برآمده، سفت و چرم‌مانند.
• سوختگی ناشی از برق‌گرفتگی به‌لیل احتمال تخریب بافت‌های داخلی، ماهیچه‌ها و عروق بر‌اثر جریان برق. میزان آسیب این نوع سوختگی به‌مراتب بیشتر و عمیق‌تر از ظاهر پوست است و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد.

زمان مراجعه به دکتر برای درمان سوختگی کودکان

اگر پزشک متخصص کودکان تشخیص دهد که سوختگی چندان جدی نیست، ممکن است به والدین توصیه‌هایی در مورد چگونگی شستن و پانسمان محل آسیب دیده ارائه کند.

تحت شرایط زیر باید کودک در بیمارستان بستری شود:

• اگر سوختگی درجه سه باشد؛
• اگر بیش‌تر از ۱۰ درصد بدن سوخته باشد؛
• اگر صورت، دست‌ها، پا یا ناحیه‌ی تناسلی سوخته باشد؛
• اگر سن کودک خیلی کم باشد یا بهانه گیری کند و در نتیجه درمان در خانه بسیار سخت باشد.

عوارض عدم درمان سوختگی

اگر سوختگی عمیق و وسیع باشد، عدم پیگیری و فکر اینکه «خودش خوب می‌شود» زمینه‌ساز مشکلات بعدی است! عوارض شدید، ماندگار و گاهی تهدیدکننده در کمین خواهند بود، چون پوست سد دفاعی اصلی بدن است و آسیب‌دیدن آن کل سیستم بدنی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

مهم‌ترین عوارض عدم درمان سوختگی عبارت‌اند از:

• عفونت‌های شدید و سیستمیک: از بین رفتن لایه محافظ پوست، راه را برای ورود باکتری‌ها باز می‌کند. عفونت سطحی می‌تواند به بافت‌های عمقی‌تر نفوذ کرده و حتی وارد خون شود!
• از‌دست‌رفتن شدید مایعات بدن و شوک: پوست آسیب‌دیده دیگر قادر به حفظ مایعات بدن نیست! تبخیر و نشت وسیع مایعات و پلاسما از محل سوختگی، حجم خون را کم و بدن را دچار شوک هیپوولمیک می‌کند.
• کوتاهی و خشکی شدید عضلات یا کنتراکتور: در روند ترمیم خودبه‌خودی و غیراصولی سوختگی‌های عمیق، بافت جدید پوستی حسابی ضخیم و سفت می‌شود و کشیدگی و کوتاه‌شدن پوست، ماهیچه‌ها و تاندون‌ها را به‌دنبال دارد. ممکن است حرکت مفاصل محدود یا قفل شود.
• اسکارهای هیپرتروفیک و کلوئید: بی‌توهی به زخم‌ها باعث تولید بیش‌از‌حد کلاژن در فرایند بهبودی خواهد شد. نتیجۀ این اتفاق تشکیل گوشت اضافه و ردهای برجسته، پهن، قرمز و بسیار بدشکل روی سطح پوست است.
• کاهش شدید دمای بدن: یکی از وظایف پوست تنظیم دمای بدن است. وقتی پوست آسیب می‌بیند، بدن قابلیت حفظ گرما را از دست می‌دهد و فرد دچار افت ناگهانی و خطرناک دمای مرکزی بدن می‌شود.
• مشکلات تنفسی حاد: اگر سوختگی در ناحیه قفسه سینه رخ داده و درمان نشود، پوست سفتی که روی زخم ایجاد شده تنفس را سخت می‌کند.

درمان‌ های فوری برای سوختگی کودکان و بزرگسالان

در اولین لحظات پس از وقوع سوختگی، حفظ خونسردی و انجام اقدامات اصولی بسیار مهم است. برای درمان سوختگی در خانه این اقدامات را به خاطر بسپارید:

• خنک‌سازی فوری با آب جاری: بلافاصله محل سوختگی را به مدت ۱۰ تا ۲۰ دقیقه زیر آب خنک نگه دارید. این کار دمای بافت آسیب‌دیده را کم می‌کند و مانع پیشروی سوختگی به لایه‌های عمیق می‌شود.
• پرهیز جدی از یخ و مالش پوست: به‌هیچ‌عنوان روی زخم یخ نگذارید. از مالیدن یا ماساژ محل سوختگی نیز خودداری کنید چون پوست را تحریک می‌کند و باعث ترکیدن تاول‌ها می‌شود.
• مراقبت از پوست در تماس با لباس و زیورآلات: لباس‌ چسبیده به محل سوختگی را ابتدا مرطوب کنید و سپس به‌آرامی از تن خارج کنید. قبل از تورم اندام‌ها، انگشتر، ساعت یا دستبند را نیز در‌آورید.
• پانسمان اصولی زخم: اگر زخم خشک است و ترشحی ندارد، محل سوختگی را با گاز استریل غیرچسبنده یا یک پارچه نخی تمیز و بدون پرز بپوشانید. اگر زخم ترشح یا تاول باز دارد، یک لایه استریل یا حوله تمیز روی آن قرار دهید و به پزشک مراجعه کنید. 

منابع

healthline

healthychildren

aad.org

mayoclinic

mayoclinic

cbtrust

who

سوالات متداول درمان سوختگی در خانه