ماموگرافی تشخیصی روشی است که با استفاده از پرتوهای ایکس با دز پایین، به یافتن نواحی غیرطبیعی در بافت پستان و تشخیص سرطان سینه کمک میکند. این معاینه معمولا زمانی انجام میشود که روش ماموگرافی غربالگری نتایج مشکوک یا مبهمی ارائه داده باشد. بسیاری از زنان بهدلیل وجود تابش در این روش تصویربرداری از انجام آن نگران میشوند که کاملا طبیعی است. در این مقاله، درباره ماموگرافی تشخیصی، تفاوت آن با ماموگرافی غربالگری، مزایا و نگرانیهایی که بابت آن وجود دارد صحبت میکنیم.
ماموگرافی تشخیصی چیست؟
ماموگرافی تشخیصی (Diagnostic Mammogram) نوعی روش تصویربرداری با پرتو ایکس از پستان است. معمولا پزشکان درصورت مشاهده علائم سرطان سینه در بیمار یا ناهنجاریهای مشکوک در نتیجه ماموگرافی غربالگری، از ماموگرافی تشخیصی برای بررسی دقیقتر پستان کمک میگیرند. این روش تصاویر بیشتر و با جزئیات بالاتری از زوایای مختلف پستانها ارائه میدهد و به پزشک کمک میکند ساختار بافت پستان را بهتر ارزیابی کند. ممکن است پزشک ماموگرافی تشخیصی را درکنار آزمایش چکاپ زنان، برای تشخیص زودهنگام بیماریهای مربوط به پستان توصیه کند.
چه زمانی ماموگرافی تشخیصی تجویز میشود؟
ماموگرافی تشخیصی زمانی انجام میشود که هنگام معاینه یا خودآزمایی پستانها، علائمی ازجمله توده پستان، توده قابللمس، ترشح از نوک پستان، درد غیرمعمول پستان یا تغییرات پوستی در این ناحیه مشاهده شود. همچنین، گاهی پزشک ممکن است برای یافتن علت درد در سینه زنان، برای آنها ماموگرافی غربالگری تجویز کند ولی تصاویر بهدستآمده تار و غیرواضح باشند. در چنین مواقعی، ممکن است پزشک ماموگرافی تشخیصی را برای ارزیابی دقیقتر توصیه کند. برخی از علائمی که ممکن است نشانه ناهنجاریهایی مانند سرطان سینه باشند عبارتاند از:
- وجود یک توده جدید؛
- تورم در بخشی از سینه یا در کل سینه؛
- فرورفتگی پوست سینه که شبیه پوست پرتقال به نظر میرسد؛
- قرمزی، پوستهپوستهشدن یا ضخیمشدن پوست سینه یا نوک سینه؛
- درد در سینه یا نوک سینه؛
- انقباض نوک سینه به داخل؛
- ترشح مایع از نوک سینه (غیر از شیر مادر)؛
- غدد لنفاوی متورم زیر بغل یا نزدیک ترقوه.
آیا تجویز ماموگرافی تشخیصی نگرانکننده است؟
طبیعی است که با تجویز ماموگرافی تشخیصی بهویژه بعد از انجام ماموگرافی غربالگری احساس اضطراب کنید. بااینحال، به یاد داشته باشید که در بیشتر موارد، نتایج خوشخیم هستند یا اصلا مشکلی وجود ندارد. گاهی ممکن است پزشک ماموگرافی تشخیصی را به دلایلی توصیه کند که اصلا با سرطان پستان مرتبط نیستند. برای نمونه، اگر ایمپلنت سینه (سالین یا سیلیکون) دارید، معمولا بخش زیادی از بافت پستان بهخاطر وجود ایمپلنت در ماموگرافی غربالگری قابلمشاهده نیست و باید از ماموگرافی تشخیصی استفاده شود.
تفاوت ماموگرافی تشخیصی و ماموگرافی غربالگری
ماموگرافی غربالگری و ماموگرافی تشخیصی از بسیاری جهات مشابه هستند. برای مثال، در هر دو روش از یک دستگاه استفاده میکنند، در هر دو باید سینههای شما قبل از گرفتن تصاویر با پدهای پلاستیکی شفاف فشرده شوند و مراحل آمادهشدن برای هر دو روش یکسان است. بااینحال، بین ماموگرافی غربالگری و ماموگرافی تشخیصی سه تفاوت مهم وجود دارد که عبارتاند از:
تعداد تصاویر گرفتهشده
در طول ماموگرافی غربالگری، دو یا چند تصویر از هر سینه گرفته میشود که معمولا از بالا به پایین و از یک سمت به سمت دیگر است. در طول ماموگرافی تشخیصی، تصاویر بیشتری گرفته میشود که نمای دقیقی از سینه را از زوایای مختلف دراختیار رادیولوژیستها قرار میدهد. ممکن است از تکنیکهای مختلفی نظیر بزرگنمایی (Magnification View) و فشردهسازی موضعی (Spot Compression) برای تصویربرداری استفاده کنند. این تکنیکها به بررسی دقیقتر نواحی مورد نظر کمک میکند.
این نشان میدهد که انجام ماموگرافی تشخیصی زمان بیشتری درمقایسهبا ماموگرافی غربالگری نیاز دارد. ماموگرافی غربالگری معمولا ۱۵ تا ۲۰ دقیقه طول میکشد؛ بنابراین ماموگرافی تشخیص احتمالا زمان بیشتری میبرد.
دُز تابش
ازآنجاکه تعداد تصاویر ماموگرافی تشخیصی بیشتر است، دز تابش بیشتری در آن نسبت به ماموگرافی غربالگری به بدن شما وارد میشود. البته این دُز هم بسیار کم است و واقعیت را بخواهید، مزایای انجام ماموگرافی تشخیصی از اثرات منفی قرارگرفتن درمعرض تابش اشعه ایکس بیشتر است. اگر این موضوع شما را نگران میکند، حتما قبل از آن با پزشکتان مشورت کنید.
مدتزمان تفسیر نتایج
بعد از ماموگرافی غربالگری، معمولا چند روز طول میکشد تا رادیولوژیست بهطور کامل تصاویر را ارزیابی کند و یافتهها را به پزشک گزارش دهد. درحالیکه هنگام انجام ماموگرافی تشخیصی، رادیولوژیست تصاویر را همان لحظه بررسی میکند تا اگر به تصاویر بیشتری نیاز بود، دوباره تصویربرداری از سینههای شما را ادامه دهد.
براساس نتایج، ممکن است پزشک به شما توصیه کند آزمایشهای دیگری نظیر انجام سونوگرافی یا ام آر آی پستان را هم انجام دهید. در شرایط خاصی ممکن است به بیوپسی هم نیاز باشد.
ماموگرافی تشخیصی چه مواردی را تشخیص میدهد؟
ماموگرافی تشخیصی برای بررسی دقیقتر نواحی مشکوک در بافت پستان به کار میرود و امکان شناسایی طیف گستردهای از تغییرات و ناهنجاریها را فراهم میکند. پزشک با این روش تشخیصی میتواند ماهیت یافتههای غیرطبیعی را بهتر ارزیابی کند و درباره نیاز به آزمایشهای تکمیلی تصمیم بگیرد.
با ماموگرافی تشخیصی میتوان انواع تودههای پستان، کیستها، عدم تقارن بافت پستان، تغییرات ساختاری بافت و تورمورهایی را که برای لمسکردن بسیار کوچکاند، شناسایی کرد. همچنین، این روش برای تشخیص رسوبات بسیار ریز کلسیم موسوم به میکروکلسیفیکاسیونها که در برخی موارد، ممکن است نشانه تغییرات پیشسرطانی یا سرطانی باشند، به کار میرود.
ماموگرافی تشخیصی در تشخیص کارسینوم مجرایی درجا (DCIS) نیز نقش مهمی دارد. DCIS به وجود سلولهای غیرطبیعی در مجاری شیری پستان گفته میشود که هنوز به بافتهای اطراف گسترش نیافتهاند. این تغییرات بهصورت توده قابللمس ظاهر نمیشوند و اغلب از طریق الگوهای خاصی از میکروکلسیفیکاسیونها در ماموگرافی قابلشناسایی هستند. برای مثال، ممکن است تجمع خوشهای یا آرایش خطی برخی میکروکلسیفیکاسیونها نشانهای از وجود DCIS باشد. بااینحال، همه موارد DCIS به سرطان تهاجمی پستان تبدیل نمیشوند و برای تعیین ماهیت آنها احتمالا به آزمایشهای تکمیلی مانند سونوگرافی یا نمونهبرداری نیاز است.
ماموگرافی تشخیصی چگونه انجام میشود؟
ماموگرافی تشخیصی شامل مراحل زیر است:
۱. ابتدا باید تمام لباسها و جواهراتی را که از کمر به بالا دارید، درآورید. تکنیسین یک روپوش بیمارستانی جلوباز به شما میدهد تا بپوشید.
۲. روبهروی دستگاه ماموگرافی میایستید و تکنسین از شما میخواهد هربار یکی از سینههای خود را روی یک صفحه نگهدارنده قرار دهید.
۳. تکنسین یک پدال پلاستیکی را که بالای سینههای شما قرار گرفته است، پایین میآورد و سینه را حالت فشرده قرار میدهد. ممکن است در طول دوره فشردهسازی کمی احساس ناراحتی یا فشار داشته باشید. اگر نمیتوانید تحمل کنید، به تکنسین اطلاع دهید تا میزان فشار را تنظیم کند.
۴. دستگاه درحالیکه سینه شما فشرده است، از آن عکس میگیرد. اگر به تصویر هر دو سینه نیاز است، همین فرایند را برای سینه دوم هم تکرار کنید.
۵. بهمحض اینکه تکنسین تصویربرداری با دستگاه را به پایان رساند، از شما میخواهد لباسهایتان را بپوشید و سپس میتوانید به منزل بروید. بیشتر افراد بلافاصله بعد از ماموگرافی به فعالیتهای عادی خود برمیگردند.
آمادهشدن برای ماموگرافی تشخیصی
در روز ماموگرافی، این دستورالعملها را دنبال کنید:
- روال معمول زندگیتان را انجام دهید. بخورید و بنوشید و داروهای معمول خود را مصرف کنید؛
- از دئودورانت، عطر، لوسیون یا پودر بدن استفاده نکنید. این محصولات در دقت تصاویر اشعه ایکس اختلال ایجاد میکنند؛
- برای انجام ماموگرافی تشخیصی باید از کمر به بالا لباسهایتان را درآورید. بنابراین، لباسهایی بپوشید که درآوردن آنها راحتتر باشد.
مواردی که باید از قبل به پزشک اطلاع دهید
چند مورد مهم وجود دارند که قبل از ماموگرافی تشخیصی باید به پزشک اطلاع دهید:
- باردار هستید یا فکر میکنید ممکن است باردار باشید: در این صورت، پزشک ممکن است پیشنهاد دهد که با سونوگرافی شروع کنید و بعد برای ماموگرافی تشخیصی تصمیم بگیرد؛
- در دوران شیردهی هستید: درست قبل از ماموگرافی شیر خود را بدوشید تا سینههایتان خالی شود. با این کار، تصاویر واضحتری به دست میآید و معاینه راحتتر میشود. نیازی نیست بعد از عمل شیر خود را بدوشید و دور بریزید؛
- پریود هستید: معمولا در هفته قبل از پریود یا در طول پریود ماموگرافی انجام نمیشود زیرا ممکن است سینهها در این مدت حساس باشند. بااینحال، به پزشک درباره پریود قبل از ماموگرافی سؤال کنید؛
- ایمپلنت سینه دارید: ایمپلنت سینه تا حدودی مشاهده بافت سینه را دشوار میکند. پزشک شما باید این موضوع را بداند. اگر هم قبلا برای کوچک کردن سینه جراحی داشتهاید، به پزشک اطلاع دهید؛
- بهتازگی واکسن زدهاید: فرقی نمیکند چه واکسنی تزریق کردهاید. اگر مدت کوتاهی از تزریق میگذرد باید به پزشک اطلاع دهید.
تفسیر نتیجه ماموگرافی (سیستم BI-RADS)
رادیولوژیست پس از بررسی تصاویر ماموگرافی تشخیصی، گزارشی از یافتهها را برای پزشک معالج ارسال میکند. این گزارش معمولا شامل اطلاعاتی درباره تراکم پستان (میزان بافت فیبری و غدهای پستان درمقایسهبا بافت چربی) و هرگونه تغییر یا ناهنجاری مشاهدهشده در تصاویر است. برای استانداردسازی نتایج ماموگرافی تشخیصی، از سیستم ویژهای بهنام سیستم گزارش و دادههای تصویربرداری پستان (BI-RADS) استفاده میشود.
این سیستم نتایج ماموگرافی را در دستههای شمارهگذاریشده از ۰ تا ۶ طبقهبندی میکند تا پزشکان راحتتر بتوانند احتمال بدخیمی، نیاز به پیگیری و لزوم انجام بررسیهای تکمیلی را ارزیابی کنند. امتیازهای BI-RADS در جواب ماموگرافی شما توصیفکننده شرایط زیر است:
| دسته | ویژگی | توضیحات |
| ۰ | ناقص | ارزیابی تصویربرداری اضافی یا مقایسه با ماموگرافیهای قبلی مورد نیاز است. |
| ۱ | منفی | هیچ ناحیه غیرطبیعی یافت نشده است. |
| ۲ | خوشخیم | هیچ یافته سرطانی وجود ندارد، اما برخی از نواحی غیرطبیعی مانند نواحی کلسیفیه، تودهها، کیستها یا بافت اسکار را نشان میدهد که بیماری پستان نیستند. |
| ۳ | احتمالا خوشخیم | احتمال سرطان کمتر از ۲٪ است اما پیگیری سریع ضروری است. |
| ۴ | ناهنجاری مشکوک | نیاز به بیوپسی (نمونهبرداری) 4A: بین ۲ تا ۱۰ درصد احتمال سرطان 4B: بین ۱۰ تا ۵۰ درصد احتمال سرطان 4C: بین ۵۰ تا کمی کمتر از ۹۵ درصد احتمال سرطان |
| ۵ | احتمال بالای بدخیمی | احتمال سرطان ۹۵٪ به بالا است. |
| ۶ | بدخیمی شناختهشده | این بدخیمی قبلا با بیوپسی اثبات شده است. |
معمولا دستههای ۰، ۱ و ۲ در جواب ماموگرافی غربالگری مشاهده میشوند. در ماموگرافی تشخیصی معمولا دستههای ۱ تا ۶ را داریم.
پیگیریهای بعد از ماموگرافی تشخیصی
بسیاری از زنان میپرسند بعد از ماموگرافی تشخیصی چه کنیم. بعد از دریافت جواب، پزشک شما توضیحات زیر را به شما ارائه میدهد:
برای دسته ۰
اگر گزارش ماموگرافی شما دسته ۰ را نشان میدهد، جواب بینتیجه است و پزشک به تصاویر بیشتری نیاز دارد.
برای دسته ۱ و ۲
اگر در گزارش ماموگرافی شما دسته ۱ یا ۲ درج شده است، ماموگرافی شما کاملا طبیعی است یا یافتههای خوشخیم دارد. در این صورت، نیازی به تصویربرداری یا پیگیری اضافی ندارید. چنانچه تا ماموگرافی بعدی متوجه تغییری در پستانهای خود نشدید، لازم نیست کاری انجام دهید.
برای دسته ۳
نشان میدهد که چیزی در پستان وجود دارد. با اینکه احتمالا خوشخیم در نظر گرفته میشود، پیگیری آن بعد از گذشت ششماه ضروری است.
برای دسته ۴ و ۵
دستههای ۴ و ۵ نشان میدهند که ناهنجاری وجود دارد و باید نمونهبرداری یا بیوپسی از بافت انجام دهید.
برای دسته ۶
دسته ۶ سرطانی است که قبلا با بیوپسی تشخیص داده شده است و قطعی است. معمولا ماموگرافی تشخیصی در این مرحله، به تصمیمگیری درباره نوع درمان کمک میکند.
مزایای ماموگرافی تشخیصی
ماموگرافی تشخیصی، بهویژه نوع سهبعدی آن، یکی از بهترین راههای ارزیابی علائم غیرطبیعی پستان است. میزان بقای ناشی از سرطان پستان در مراحل اولیه ۹۸٪ است. این بدان معناست که اگر بهموقع آن را تشخیص دهید و درمان را آغاز کنید، بهبودی از سرطان پستان بهراحتی امکانپذیر است. ماموگرافی به تشخیص سرطانها دو سال قبل از اینکه احساس شوند، کمک میکند. این روش تعداد مرگومیر ناشی از سرطان پستان را کاهش میدهد.
پس از معاینه با اشعه ایکس، هیچ تشعشعی در بدن بیمار باقی نمیماند و تقریبا هیچ عارضه جانبیای ندارد.
عوارض و میزان اشعه دریافتی
ماموگرافی از دز پایینی از تابش استفاده میکند. بنابراین سینههای شما درمعرض مقادیر کمی از اشعه ایکس قرار میگیرند. برخی از متخصصان بر این باورند که اگر بیمار ناهنجاریهایی در بافت سینه داشته باشد، ممکن است با تابش بدتر شود. این در حالی است که پژوهشها نشان میدهند مزایای ماموگرافی بسیار بیشتر از احتمال آسیب ناشی از قرارگرفتن در معرض پرتو ایکس است.
یکی از نقاط ضعف ماموگرافی تشخیصی نتایج مثبت کاذب است. ماموگرافیهای تشخیصی معمولا نتایج را طبیعی نشان میدهند. پزشک ممکن است برای دقت تشخیص، سونوگرافی را توصیه کند. از سوی دیگر، اگر یافتههای غیرطبیعی وجود داشته باشند، ممکن است برای تشخیص بیشتر به بیوپسی نیاز داشته باشید.
درصورتیکه باردار هستید، حتما باید به پزشک اطلاع دهید. ممکن است معاینه جایگزین مانند سونوگرافی توصیه شود.
ماموگرافی بهتر است یا سونوگرافی؟
ماموگرافی بهترین راه برای کمک به تشخیص سرطان سینه است، درحالیکه سونوگرافی سینه اغلب بهعنوان یک ابزار تشخیصی مکمل یا اضافی استفاده میشود و بر نواحی ویژهای تمرکز دارد. اگر درمعرض خطر متوسط ابتلا به سرطان سینه هستید اما بافت سینه متراکمی دارید، ممکن است غربالگری تکمیلی با سونوگرافی سینه مورد نیاز باشد.
ماموگرافی به تشخیص تغییرات بسیار زودهنگام و گاهی بسیار ظریف مرتبط با سرطان سینه کمک میکند. گزینههای دیگر مانند سونوگرافی یا ام آر آی سینه بهتنهایی برای غربالگری سرطان سینه کافی نیستند.
آیا ماموگرافی درد دارد؟
انجام ماموگرافی برای برخی افراد بهدلیل فشار وارده بر بافت سینه ناشی از فشردهسازی، ناراحتکننده است ولی ممکن است برای برخی دیگر دردناک باشد. خوشبختانه مدتزمان ماموگرافی کوتاه است و ناراحتی آن هم خیلی زود برطرف میشود. بااینحال، میزان ناراحتی و درد ناشی از آن به عوامل زیر بستگی دارد:
- اندازه و تراکم سینههای شما؛
- میزان فشاری که سینههای شما باید تحمل کند؛
- در دوران پریود هستید یا ممکن است نزدیک به پریودتان باشد؛
- مهارت تکنسین رادیولوژی.
اگر درد شدیدی احساس میکنید که غیرقابلتحمل است، بهسرعت به تکنیسین اطلاع دهید.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
در صورت مشاهده یا لمس هرگونه توده، ترشح غیرطبیعی از نوک پستان یا تغییرات پوستی پایدار، مراجعه به پزشک دارای تخصص جراحی عمومی یا متخصص بیماریهای پستان ضروری است. اگر نگران شدهاید و میخواهید بهسرعت با پزشک مشورت کنید تا خیالتان راحت شود، یکی از آسانترین راهها این است که از خدمات ویزیت آنلاین دکتردکتر استفاده کنید. فهرست متخصصان زنان یا جراحان عمومی را در سایت دکتردکتر ببینید و سپس برای مشاوره آنلاین درخواست خود را ثبت کنید. اگر هم برای مراجعه حضوری نوبت میخواهید، سامانه نوبتدهی دکتردکتر به شما کمک میکند نزدیکترین نوبت مراجعه را با پزشک مدنظرتان هماهنگ کنید. با این خدمات، تعداد دفعات مراجعه برای نوبتگرفتن و ویزیتشدن و زمان انتظار به حداقل میرسد.
کلام آخر دکتردکتر
در این مطلب درباره ماموگرافی تشخیصی و کاربردهای آن صحبت کردیم. این روش دقت بالایی در ثبت ناهنجاریهای پستان دارد و معمولا زمانی توصیه میشود که ماموگرافی غربالگری نتایج روشنی ارائه ندهد. به همین دلیل است که با اینکه از تابش استفاده میکند و برخی از منتقدان آن را مضر میدانند، متخصصان بر این باورند که مزایای این روش در تشخیص زودهنگام سرطان پستان بسیار بیشتر از ضررهای احتمالی تابش آن است.
آیا پزشک برای شما ماموگرافی تشخیصی تجویز کرده است و میخواهید نوبت بگیرید؟ در سایت دکتردکتر اطلاعات مربوط به بهترین مراکز ماموگرافی نزدیک به محل سکونت خودتان را شامل قیمت، تجهیزات و ساعات کاری مرکز بررسی کنید و سپس برای مراجعه نوبت بگیرید.
